https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
309
BUXORO QOVUNCHILIGINING TARIXI VA RIVOJLANISH
ISTIQBOLLARI
Saidov Mahmud Amonovich
1
m.a.saidov@buxdu.uz
Alimov Muhammad Mo‘min o‘g‘li
2
m.m.alimov@buxdu.uz
Buxoro davlat universiteti
1,2
Annotatsiya: Ushbu tezisda Buxoro qovunchiligi, uning rivojlanish tarixi,
yetishtirilayotgan qovun navlari va ularning xususiyatlari haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar: Qovunchilik, nav, ertapishar, o ‘rtapishar, kechpishar,
Oqnovvot, Amiri, Ko‘ktinni;
ИСТОРИЯ БАХЧЕВОДСТВА БУХАРЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
РАЗВИТИЯ ОТРАСЛИ.
Аннотация: В данной диссертации будет рассмотрена Бухарская
дыня, история ее развития, сорта дыни и их особенности.
Ключевые слова: дыня, сорт, раннеспелый, среднеспелый,
позднеспелый, Акновот, Амири, Куктинни
;
HISTORY OF MELON GROWING IN BUKHARA AND
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE INDUSTRY.
Annotation: This thesis talks about Bukhara melon, the history of its
development, the varieties of melon being grown and their characteristics.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
310
Keywords: Melon, nav, ertapishar, rtapishar, kechpishar, Oknovvot, Amiri,
Kuktinni;
O‘zbekistonda hozirgi davrda qovunning 160 dan ortiq madaniy navlari
tarqalgan bo‘lib, ular pishib etilish muddati, hosildorligi, ta’mi, mevalarining
saqlanish muddati bo‘yicha o‘zaro farqlanadi va ularning ko‘pchilik qismi
jahonda shuxrat qozongan.
Buxoro viloyati esa O‘zbekistonning eng qadimiy
qishloq xo‘jalik markazlaridan biri bo‘lib, uning tarixi bilan chuqur bog‘liq bo‘lgan
sohalardan biri – qovunchilikdir. Buxoro qovuni nafaqat hududning iqtisodiy
hayoti, balki uning madaniy va gastronomik merosining ajralmas qismidir.
Buxoroda qovun yetishtirishning tarixiy ildizlari eramizdan avvalgi IV-II
asrlarga borib taqaladi. Buxoro qovunlari to‘g‘risidagi dastlabki qo‘lyozmalar
aynan shu asrlarda grek sarkardasi Iskandar Zulqarnaynning Buxoro vohasiga
bostirib
kelishi
bilan
bog‘liq.
XX
asrning
o‘rtalarida
“Butunittifoq
o‘simlikshunoslik ilmiy tadqiqot institute”ning mashhur seleksioner olim K.I.
Pangalo O‘zbekistonda yetishtirilgan qovun va tarvuzning 4000 ga yaqin navlar
kolleksiyasini yig‘gan va yaratgan.
Buxoro viloyatidagi tuproq va iqlim sharoitlari qovunlarni yetishtirish uchun
juda qulay bo‘lgan, bu yerda issiq va quruq iqlimning mavjudligi, shuningdek,
qumli va mo‘tadil tuproqlar qovunlarning o‘sishiga imkon yaratgan. Qovunlar
dastlab yovvoyi shaklda o‘sib, keyinchalik selektsiya va mashhur o‘zbek
qovunchilari tomonidan yaxshilandi. Buxoro qovuni o‘zining katta hajmi, shirin
ta’mi va suvli tarkibi bilan tanilgan. Shuningdek, qovunlarning rang-barang turlari
va shakllari ham Buxoro viloyatining an'anaviy qovunchiligida muhim o‘rin tutadi.
Buxoro viloyatining qovunlari nafaqat mazasi, balki ularning yuqori sifatli
tarkibi bilan ham ajralib turadi. Buxoro qovuni o‘zining o‘ziga xos ta’mi, yuqori
shirinligi, mo‘tadil suvli tarkibi va qattiq po‘stlog‘i bilan mashhur. Buxoro
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
311
qovunlarining ta’mi o‘zgacha bo‘lib, ularning shirinligi va suvli tuzilishi,
shuningdek, uzoq muddat saqlanishi esa iste’molchilarni o‘ziga tortadi.
Buxoro qovunchiligi faqat iqtisodiy ahamiyatga ega emas, balki madaniy
qadriyatlarni ham o‘zida mujassamlashtiradi. Buxoroda qovunlar ko‘pincha xalq
festivallari, bayramlar va maxsus tadbirlarda ajralmas o‘rin tutadi. Qovunlar,
shuningdek, o‘zbek oshxonasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularni turli
taomlar, salatlar va desertlar tayyorlashda ishlatishadi.
Voha respublikaning markaziy tekislik qismida joylashib, Qizilqum va
Qarshi cho‘llari bilan o‘ralgan. Qovun sho‘rlanmagan va turli darajada
sho‘rlangan: bo‘z, o‘tloqi-allyuvial, o‘tloqi-cho‘l hamda o‘tloqi-taqir, sho‘rxok
tuproqlarda yetishtiriladi. Buxoro vohasi qovun navlarining tarkibi xilma-xil
bo‘lib, hududlar bo‘ylab keskin farqlanadi. Viloyatda tarqalgan navlar tezpisharligi
bo‘yicha turli guruhlarni namoyon etadi:
ertapishar navlarga Oqnovvot, Oqzog’ora, Zarchopon F1, Yashil etli
zog’ora, Oq etli zog’ora, Kogon zog’orasi, Ko‘lyozi zog’orasi, Oq bo‘rikalla, Ola
yo‘lyo‘l bo‘rikalla, Qo‘tir bo‘rikalla, Qora bo‘rikalla, Ko‘k bo‘rikalla, Ko‘lyozi
bo‘rikalla, Magaski bo‘rikalla, Sariq bo‘rikalla, Mahalliy oq etli bosvoldi,
Doniyori, Ertagi qo‘tir, Obinovvot, Mahalliy Samarqand obinovvoti, Mahalliy oq
etli toshloqi, Toshloqi 862, Shofirkoni;
o‘rtapishar navlarga Olacha, Mahalliy oqqovun, Amiri, Oq ameri, Yashil etli
ameri, Mayda mevali ameri, Bargi, Bekzodi, Londa bekzodi, Vaharman, Mahalliy
dahbedi, Oq etli zarmiton, Qizil etli zarmiton, Yirik mevali ichiqizil, Ko‘ktinni
1087, Ko‘kcha 588, Kulixushtarin, Oltin vodiy, Rohat, Mahalliy shakarpalak,
Sherozi;
kechpishar navlarga Arkoniy, Oq etli gulobi, Jo‘jaburun gulobi, Zarg’aldoq
gulobi, Yashil gulobi, Zar gulobi, Ko‘k Chorjo‘y gulobisi, Londa ko‘k gulobisi,
Qora gulobi, Sariq gulobi, Gurlan, Qalaysan, Mahalliy qoraqand, Buxoro
qoraqandi, Qorako‘l, Qoraqand, Mahalliy qoraqosh, Qariqiz, Qandxom, Qo‘ybosh
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
312
476, Oq etli qo‘ybosh, Londa qo‘ybosh, Kechki qo‘tir, Magaski, Maftobi,
Temirtirnoq, To‘yona, Mahalliy oq etli umrboqiy, Xo‘ja buvaketdin, Xo‘jamurot,
Hasani kabi qovun navlari kiradi.
Bugungi kunda Buxoro viloyatida qovun yetishtirishda zamonaviy
texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Suv resurslarini samarali boshqarish, maxsus
sug‘orish tizimlari va yangi selektsiya usullari qovun yetishtirishning rentabelligini
oshirdi. Shuningdek, qovun turlarining selektsiyasida ilmiy ishlanmalar,
biotexnologiyalar, resurs tejamkot sug‘orish tizimi va ekotizimga moslashgan
usullar ham joriy etilgan.
Buxoro qovunchiligi rivojlanishning keyingi bosqichlarida xalqaro
bozorlarni zabt etish va eksport salohiyatini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda.
Buxoro qovunlari, ayniqsa, Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq davlatlarida katta
talabga ega. Shu bilan birga, mahalliy qovunlarni xorijiy bozorga chiqarish,
ularning brendini yaratish va eksportni kengaytirish uchun yangi imkoniyatlar
mavjud.
Buxoro viloyatining qovunchilik tarmog‘i nafaqat hududiy iqtisodiyot
uchun, balki butun O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi va agrar sektori uchun muhim
ahamiyatga ega. Qovunlar, asosan, yirik eksport mahsulotlaridan biri bo‘lib,
Buxoro viloyati budjetining shakllanishiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
Buxoro qovunlari, nafaqat ichki bozorga, balki xorijiy bozorga ham yetkazib
beriladi.
Aholi uchun qovunchilik yana bir muhim iqtisodiy tarmoqdir. O‘rta va
kichik fermer xo‘jaliklari, qishloq aholisi uchun qovunchilik bir necha oilaviy
daromad manbalaridan biridir. Qovun yetishtirish, dastlabki bosqichlardan tortib,
hosilni yig‘ish va savdoga chiqarishgacha bo‘lgan jarayonlarda ko‘plab ish
o‘rinlari yaratadi.
Innovatsion texnologiyalar va ilmiy-tadqiqot ishlari davomida qovun
turlarining yangi navlarini yaratish va ularning sifatini yanada yaxshilash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
313
imkoniyatlari mavjud. Shuningdek, ekotizimga zarar yetkazmasdan aqlli qishloq
xo‘jaligi usullarini joriy etish orqali qovunchilikni yanada barqaror rivojlantirish
mumkin.
Buxoro qovunlarini xalqaro bozorlarga chiqarish, ayniqsa, ekologik toza va
yuqori sifatli mahsulot sifatida tanitish, viloyat iqtisodiyotini yanada
diversifikatsiya qilishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda Buxoro qovunchilik tarixi va uning rivojlanish
jarayoni,
nafaqat
agrar
sohaning
o‘ziga xos xususiyatlarini, balki
O‘zbekistonliklarning mehnatsevarligi, tajribasi va madaniyatini ham aks ettiradi.
Buxoro qovuni, o‘zining shirinligi, sifatli tarkibi va madaniy ahamiyati bilan
nafaqat o‘zbek xalqining, balki butun dunyoning qadrlagan mahsulotlaridan biriga
aylangan. Qovunchilikning kelajagi esa, innovatsion texnologiyalar, ilmiy
izlanishlar va samarali eksport siyosati orqali yanada ravnaq topishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
R. Mavlyanova, A. Rustamov,. (2005). O‘zbekiston qovunlari.
Qo‘llanma. – Toshkent.: “O’simliklar genetik resurslari halqaro institut”, B.17-19.
2.
N. Botirova. Poliz mahsuloti qovunni navlari va yetishtirish
texnologiyasi (2022) // Science and innovation № 3. B. 340-342.
3.
O‘zbekiston Respublikasi hududida y
etishtirish uchun tavsiya etilgan
qishloq xo’jalik ekinlari davlat reestri, Toshkent, 2006.
4.
O. Umarov, Z. Bafayeva, M.Alimov. (2024). Soil salinity effects on
nitrogen fixers and cellulose decomposing microorganisms // International
Scientific Siberian Transport Forum - TransSiberia 2024.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
314
Familiya, ism, sharif
Saidov Mahmud Amonovich
1
Alimov Muhammad Mo‘min o‘g‘li
Ilmiy unvon va lavozim,
ish joyi va mamlakati
Buxoro davlat universiteti o‘qituvchisilari
Elektron pochta manzili
m.a.saidov@buxdu.uz
m.m.alimov@buxdu.uz
Maqolaning mavzusi
(o‘zbek, rus va ingliz
tilida)
Buxoro qovunchiligining rivojlanish istiqbollari
Перспективы развития бухарской дыни
Prospects for the development of bukhara
melon
Annotatsiya – 30-50 ta
so‘z (o‘zbek, rus va ingliz
tilida)
Ushbu tezisda Buxoro qovunchiligi, uning
rivojlanish tarixi, yetishtirilayotgan qovun navlari va
ularning xususiyatlari haqida so‘z yuritilgan.
В данной диссертации будет рассмотрена
Бухарская дыня, история ее развития, сорта
дыни и их особенности.
This thesis talks about Bukhara melon, the
history of its development, the varieties of melon
being grown and their characteristics.
Kalit so‘zlar – 5-10 ta
(o‘zbek, rus va ingliz
tilida)
Qovunchilik, nav, ertapishar, o ‘rtapishar,
kechpishar, Oqnovvot, Amiri, Ko‘ktinni;
дыня, сорт, раннеспелый, среднеспелый,
позднеспелый, Акновот, Амири, Куктинни;
Melon, nav, ertapishar, rtapishar, kechpishar,
Oknovvot, Amiri,
Kuktinni;
