https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
299
CROCUS SATIVUS NING BIOKIMYOVIY VA BIOLOGIK
XUSUSIYATLARI
A.N.Zulfikorov.
Buxoro shahar “Zarmed” universiteti b.f.n; dotsent
Abstract: In this article, the distribution areas of the saffron plant and the
climate adaptation of the species in each distribution area, and the change in
medicinal properties are highlighted. Also, information about the saffron plant, its
systematic place, and alleged diseases were disclosed.
Key words: saffron flower, saffron oil, zotiljam, liquor, crocetin, kaempferol,
shafranal.
Annotatsiya: Ushbu maqolada za’faron o’simligining tarqalish maydonlari
va har bir tarqalgan hududdagi turlarning iqlimga moslanishi, dorivorlik
xususiyatlarining o’zgarishi yoritilgan. Shuningdek, za’faron o’simligi, uning
sistematik o’rni, da’vo bo’lgan kasalliklari haqida ma’lumotlar ochiqlangan.
Kalit so’zlar: za’faron guli, za’faron yog’i, zotiljam, likyor,krosetin,
kempferol,shafranal.
Qadimda insonlar dasturxoni bezagi, ziravorlar sultoni, bir urug’palli
o’simliklar sinfi Gulsafsardoshlar Iridaceae oilasi vakili bo’lgan beqiyos hidga va
ta’mga ega bo’lgan za’faron o’simligi O’rta yer dengizining noma’lum turidan
kelib chiqqan deb tahmin qilinadi. Zaʼfaron (Crocus sativus – lotin.) –
sapsarguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon tuganak piyozli oʻsimlik. Yovvoyi
holda uchramaydi. Hindiston, Pokiston, Xitoy, Janubiy Yevropa, Ozarbayjonda
katta maydonlarda ekiladi. Piyozining diametri 1-2 santimetr. Bargi 5-15 ta, och
sariq rangda; eni 2 mm, tuksiz. Guli 1-4 ta, gultoji oqish, pastki qismi (tashqi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
300
tomondan) binafsha rang, uzunligi 2-4 sm. Changchilari gulqoʻrgʻondan qisqa.
Koʻsagi choʻziq, eni 6-7 mm. Fevral-iyulda gullaydi, aprel—avgustda meva beradi.
Tarkibida efir moyi boʻlgani uchun hidi juda oʻtkir va yoqimli. 90-100 ming dona
zaʼfaron gulidan 1 kg qurigan gul tumshuqchalari olinadi. Zaʼfaron gulining
quritilgan tumshuqchalari murabbo, tortlar rangi va taʼmini yaxshilash, oziq-ovqat
(pishloq, sariyogʻ, likyor va boshqalarda rang berish uchun), parfyumeriya (atir-
upa) sanoatida ishlatiladi. Tabobatda dori-darmon sifatida qoʻllaniladi. Zaʼfaron
o‘simligi tibbiyotda onkologik kasalliklarni davolashda (hatto kasallikning oxirgi
bosqichida saraton o‘simtalariga qarshilik ko‘rsatadi va ularning hujayralari
o‘sishini to‘xtatadi), qonni tozalashda (uni yangilaydi va tozalaydi, demak yurak
qon tomir tizimini mustahkamlaydi, organizmning barcha hujayralarini
oziqlantiradi), miya faoliyati aktivligini yaxshilaydi (bosh miya to‘qimalarini
o‘stiradi, xotirani yaxshilaydi), nevrozdan forig‘ qiladi, bosh og‘rig‘i va
uyqusizlikdan xalos etadi, oshqozon-ichak faoliyatini meʼyorga keltiradi,
organizmni quvvatlaydi, ko‘rish qobiliyatini tiklaydi, ko‘z to‘rpardasidagi illatlarni
davolaydi, butun organizmni yoshartiradi.
Za’faron – crocus sativus o’simligi uchta gomologik xromosomalar
yig’indisini o’zida jamlaganligi (24 ta xromosoma) va har bir xromosoma to’plami
o’ziga xos shaklga va hajmga ega ekanligi sababli uni urug’idan ko’paytirish
imkoni mavjud emas. Za’faron piyozchalari orqali vegetativ usul orqali
ko’paytiriladi.
Juda erta asrlardan tabiblar za’faron o’simligini tinchlantiruvchi, og’riq
qoldiruvchi vosita sifatida qo’llab kelganlar. Buyuk ajdodimiz Ibn Sino za’faron
haqida: «…Burishtiruvchi va erituvchidir. Bunda burishtirish va yelimlar
xususiyati bo‘lganidan yetiltiruvchi hamdir. Issiqligi mo’tadil bo‘lib, tiqilmalarni
ochadi: Sasishni tuzatib, ichki a’zolarni kuchaytiradi. Za’faron ichish rangni
chiroyli, ko‘zni ravshan, yurakni quvvatli qiladi. Balg‘am ko‘chishini
osonlashtiradi va nafas a’zolarini kuchli qiladi». Kundalik ovqat tarkibiga o’simlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
301
ziravoridan solish orqali aqliy faoliyatni faollashtirish, terlashni pasayishiga
erishish, ishtahani yaxshilash, ovqat hazm qilishni yaxshilash va metabolizmni
jadallashtirishga erishish mumkin. Muntazam ravishda za’faronli choydan ichib
borish jigar va buyrakni tozalanishiga va ish faoliyatini yaxshilanishiga, jigar
sohasidagi shishlarni qaytishiga ko’mak beradi. Hatto za’faron suvini asal bilan
qo’shib tayyorlangan darmon yordamida buyrak va o’t qopidagi toshlarni erishiga
ham guvoh bo’lishimiz mumkin. Za’faron o’simligidan tayyorlangan damlamani
doimiy qabul qilish bosh og’riqlari, yurak va jigar sanchiqlarini kamayishiga va
qolib ketishiga olib keladi. Organizmda serotonin garmoni ishlab chiqarilishini
jadallashtirganligi sababli xursandchilik kayfiyatini hosil qiladi va yurak siqilishi,
g’ashlikni ketkazadi. Stress holatidan chiqishga yordam beradi, miyadagi turli
hayollar va qo’rquv, vasvasa holatlarini bosilishiga sabab bo’ladi. Za’faron
tarkibida eng muhim biologik faol moddalardan krosetin va glikozid krosein
mavjudligi sababli tezda so’riladi va miya, qontomirlar tiqinlarini ochadi, qotib
qolgan qonlarni eritadi, natijada qon bosimi mo’tadillashadi, umumiy tana qon
aylanishi yaxshilanadi, miyaga toza qon va kislorodning yetib borishi qulaylashadi.
Za’faron tarkibida krotsin karatinoid krosetinning digentibiyoz efiri borligi
sababli uni xushbo’yligi ta’rifiga til ojiz. Shu sababdan zotiljam kasalligida
bemorga za’faron hidlatish samarali hisoblanadi. Za’faron hidlagan bemor
tinchlanadi va osuda uyquga ketadi. Za’faron yog’i yordamida nafas yo’llarini
tozalash va ravonlashtirish, nafas olish sistemasi a’zolarini ish faoliyatini
kuchaytirishga erishish mumkin. Za’faronning xushbo’yligini ta’minlovchi yana
bir muhim modda 2-gidroksi-4,4,6- trimetil-2,5-siklogeksadien-1-on bo’lib, bu
modda yordamida za’faron quritilganda pichanga o’xshash hid beradi. Natijada
za’farondan o’ziga xos ta’m kelib chiqadi va uning vositasida yeguliklarga maza
kiritadi. Za’farondan tayyorlangan ziravor ta’mi o’tkirligini achchiq glyukozid
pikrokrotsin ta’minlaydi. a-krotsin karotenoid pigment va a-krosin yordamida
qaynatilgan va dimlangan guruchga o’ziga xos ta’m bilan birgalikda yorqin rang
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
302
ham hosil qilish mumkin. Melanxoliya va ruhiy tushkunlik, qo’rquv holatlarini
yengillashtirishda za’faron choyi tavsiya qilinadi. Za’faron antisplazmotik, diuretik
va yallig’lanishlarga qarshi qo’llanilganda samarali foyda beradi. Quruq bronxit,
qizamiq, ko’k yo’tal kabi surunkali kasalliklarni yengillashtirishda ham
za’farondan bemalol foydalanish mumkin. Za’faron tarkibidagi antimutagen
xususiyat saraton o’smalarini rivojlanishiga to’sqinlik qiladi va bir me’yorda
ushlab turishga yordamlashadi. Ushbu xususiyatli birikma – kempferol za’faron
gulbarglarida joylashgan
Za’faron tarkibidagi shafranal aromo-faol birikmalari inson kayfiyatini
ko’taradi, xotirani yaxshilaydi, o’rganish ishtiyoqini oshiradi, miya hujayralarini
oksidlovchi stressdan muhofaza qilib turadi. Qadimdan za’faron issiq sut bilan
aralashtirilib ichilgan, bu o’z navbatida bosh miya to’qimalarining o’sishiga
yordam beradi, xotirani kuchaytiradi va ko’rish qobiliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Za’faronni suvda qaynatib iliq holida oz-ozdan boshdan quyish uyquni maromiga
keltiradi.
Za’faron tarkibida ketonlar va aldegidlar ustunlik qiladigan 28 ga yaqin
uchuvchi va xushbo'y birikmalar bo’lib, uning ko’rish sistemasiga ham ijobiy
ta’sirlari o’rganilgan. Yoshga bog’liq buzilishlarni oldini oladi, ko’rish
sistemasidagi yo’qotilgan keskinlikni, shikastlangan fotoretseptorlar hujayralarini
qayta tiklaydi. Ko’zga tushuvchi nazlalarni to’xtatadi va ko’zga tushgan pardaga
qarshi foyda beradi. Keksalik yoshidagi insonlar doimiy za’farondan qabul qilishi
esa kataraktani oldini olib turadi.
Za’faron
krokus gullari (Crocus sativus) popugidan olingan to’q sariq
rangli oziq-ovqat bo‘yog‘i, ziravor sifatida tanilgan.
Dunyoda za’faron
hosilining 90% gachasi Eronda yig‘iladi. Bizning mamlakatimizda za’faron
plantatsiyasi O’zbekiston va Italiya o‘rtasidagi xalqaro investitsiya loyihasi
doirasida paydo bo‘ldi.Jizzax viloyati Baxmal tumanida
za’faron “BMB
Zafaron” brendi ostida milliy mahsulot
sifatida yetishtirilib, qayta ishlanmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
303
Ushbu
loyihani
amalga
oshirish
uchun
2022-yilda
Italiyadan
O‘zbekistonga
16 mln dona
za’faron
piyozi
olib
kelingan.
2021–
yilda
esa
20 mln
dona
piyozi ekilgan edi. Ayni paytda plantatsiya 305 gektardan
ortiq maydonni egallaydi.
Ushbu ziravor nimasi bilan qiymatli va nega u
dunyodagi eng qimmatbaho sanaladi?
Za’faron guli qadimgi Misr va Ossuriya
tabiblarining yozuvlarida tilga olingan. Yunonchadan tarjima qilganda gullagan
za’far, ya’ni
“krokus” – ip yoki tola
degan ma’noni anglatadi. Uning ikkinchi
nomi —
“za’far” arab tilida “zeferan” “sariq”
degan ma’noni beradi. U
tibbiyotda, kosmetologiyada, pazandachilikda keng qo‘llaniladi.O‘simlikning
gullari kichik qo‘ng‘iroqlar yoki bokallarga o‘xshaydi. Ular yolg‘iz o‘sadi, gullari
ochilganida
diametri 5 sm ga etadi
.Za’farning qiymati uning popuklarida.
Ziravorning yuqori narxi yig‘ish va qayta ishlash jarayonining mashaqqatliligi
bilan bog‘liq.
Bitta gul uchta popuk hosil qiladi. Bir kilogramm ziravor olish
uchun 200 mingga yaqin gul talab etiladi.
Popuklar qo‘lda, erta tongda, gul
endigina ochilganda yig‘iladi. Popuklarning qimmatli xususiyatlari ochilib bo‘lgan
gulda emas, balki aynan g‘unchasida saqlanadi. Yig‘ish va quritishning butun
jarayoni bir kunda amalga oshiriladi. Yig‘ilgan popuklar o‘sha kuniyoq
quritilmasa, o‘z xususiyatlarini yo‘qotadi.Za’faron yetishtirish uchun o‘simlikning
biologik xususiyatlari bilan tanishish, shuningdek, gulning tuzilishi va ko‘rinishini
o‘rganish muhimdir. Za’faron ba’zan
krokus
deb ham ataladi. Bu o‘simlik ko‘p
yillik o‘simliklar qatoriga kiradi. Oilasi – sapsarguldoshlar. Ushbu gulning butalari
kichik, taxminan
15-30 sm
bo‘ladi. O‘simlik
diametri taxminan 2-3 sm
bo‘lgan
kichik piyozboshlar orqali ko‘paytiriladi. O‘simlikning poyasi yo‘q.
Piyozboshning tepa qismida birdaniga g‘uncha tugadi va barglar paydo bo‘ladi.
Bitta piyozboshda uchtagacha g‘uncha paydo bo‘lishi mumkin. Gullar
binafsha,
siren rang, sariq yoki sabzirang
bo‘lishi mumkin.Za’faron guli chiroyli bo‘lsa-
da, juda tez to‘kiladi. Keyin esa uning mevalari – ko‘sakdagi za’faron urug‘lari
shakllanadi. Eng keng tarqalgan turlari bahorda gullaydi, ammo kuzda kurtak
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
304
chiqaradigan navlari ham bor. O‘simlikning navlari anchagina.
Za’faron asrlar
davomida qiymati o‘zgarmagan dunyodagi yagona ziravor hisoblanadi. O‘rta
asrlarda bo‘lgani kabi, hozir ham ushbu xomashyo narxi juda yuqori
baholanadi.Za’faron Ginnesning rekordlar kitobiga dunyodagi eng qimmat
ziravor sifatida kiritilgan.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ziravorlar podshoxi va dorivor
o’simliklar ko’rki bo’lgan za’faron crocus sativus asrlar davomida insonlarga turli
kasalliklarda yordam berib kelgan. Bugungi kunga kelib prezidentimiz tasahbbusi
bilan ushbu noyob o’simlik katta plantatsiyalarga ko’chirib o’tkazilmoqda va
mamlakatimiz aholisi salomatligini tiklashda keng qo’llanilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
TARKIBIDA M. i dr. MYeXANIChYeSKIY SOSTAV POChV
ROMITANSKOGO RAYONA I YeGO VLIYaNIYE NA PLODORODIYE
POChV //DEVELOPMENT. – T. 31. – S. 47.
2.
Amonova D. B., Xamrokulova N. K. K., Sulaymonov B. B. U. Metodы
nezavisimoy i tvorcheskoy deyatelnosti studentov v obuchenii biologii //Academy.
– 2020. – №. 6 (57). – S. 16-17.
3.
Xamrokulova
N.
K.
K.
FIZIOLOGIChYeSKIYE
SVOYSTVA
INTRODUSIROVANNЫX
KORNYeVЫX
LYeKARSTVYeNNЫX
RASTYeNIY BUXARSKOGO OAZISA //Academy. – 2021. – №. 1 (64). – S. 26-
28.
4.
Xamroyeva N. K. K. Preimuщestva vozmojnostey “smart education” v
obuchenii biologii //Academy. – 2020. – №. 5 (56). – S. 50-52.
5.
Norboeva U., Xamrokulova N. SOYBEAN-A NATURAL SOURCE OF
PROTEIN //E Conference Zone. – 2022. – S. 79-81.
6.
Xamrokulova
N.,
Mustafayeva
M.
I.
BIOINDIKATORNOST-
IZUChYeNIYa STYePYeNI ZAGRYaZNYeNIYa VOD PRI POMOЩI
ALGOFLORЫ BIOPRUDOV //Natsionalnaya assotsiatsiya uchenыx. – 2016. –
№. 4-1 (20). – S. 102-103.
