https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
289
JISMONIY TARBIYA DARSLARINI TASHKIL QILISH
MASALALARI
Ilyosboyev Sirojiddin Baxtiyor oʻgʻli
ChDPU, maktabgacha boshlangʻich taʼlim fakulteti 2-bosqich talabasi
.
Аnnotatsiya: Jismoniy tarbiya jarayonida ta’lim maxsus bilimlarni va
harakatni bajara olishni o‘zlashtirish va uni o‘quvchiga yetkazish va ular
tomonidan samarali o’zlashtirilishini yo‘lga qo‘yishdan iboratdir. Маqoladа
jismoniy tarbiya darslarini tashkil qilish masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: jismoniy tarbiya, sport, texnika, ta’lim-tarbiya, jismoniy
madaniyat, mahorat, mashg‘ulot, ko‘nikma, malaka, yuklama.
Аннотация: В процессе физического воспитания обучение заключается
в приобретении специальных знаний и умений выполнять движения,
доведении их до учащихся и обеспечении их эффективного усвоения ими. В
статье рассматриваются вопросы организации занятий по физическому
воспитанию.
Ключевые слова: физическое воспитание, спорт, методика,
образование, физическая культура, умение, тренированность, способность,
квалификация, нагрузка.
Abstract: In the process of physical education, education consists in
mastering special knowledge and the ability to perform movements, conveying
them to the student and ensuring their effective mastery by them. The article
discusses the issues of organizing physical education classes.
Keywords: physical education, sports, technique, education, physical culture,
skill, training, ability, qualification, load.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
290
KIRISH
Barchamizga ma’lumki jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda,
aholi salomatligini mustahkamlashda jismoniy tarbiya va sportni o‘rni beqiyosdir.
Mamlakatimizda o‘sib kelayotgan yosh avlodning jismoniy va ma’naviy
salomatligini shakllantirishni, sog‘lom turmush tarziga intilish va sportga mehr-
muhabbatni singdirishning g‘oyat muhim sharti hisoblanadi.
Aholini ayniqsa yoshlarni jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan
shug‘ullanishlari, turli sport musobaqalarida ishtirok etishlari orqali yoshlarda o‘z
irodasi, kuchi va imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Yosh avlodning har tomonlama aqliy, ahloqiy va jismoniy jihatdan
rivojlanishida jismoniy tarbiya asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Bugungi kunda
barcha ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya, sport sog‘lomlashtirish ishlarini
rivojlantirish, ta’lim olayotgan o‘quvchilarning sport turlariga qiziqishini oshirish,
bilimi, ko‘nikma va malakalarini mustahkamlash davr talabiga aylanib bormoqda.
O‘quvchilarga bilim berishda jismoniy tarbiya ta’limi muhim o‘rinni
egallaydi. Bu jarayonda harakat faoliyatini yoki uning ma’lum bo‘lagini bajarishga
o‘rgatiladi, jarayon mashq qilish – takrorlash orqali amalga oshiriladi va
shug‘ullanuvchida shu harakat haqida nazariy bilimning shakllanishiga, jismoniy
sifatlarni rivojlantirish – tarbiyalashga olib keladi. Demak, jismoniy tarbiya
jarayonida ta’lim maxsus bilimlarni va harakatni bajara olishni o‘zlashtirish va uni
o‘quvchiga, shug‘ullanuvchiga uzatishni uyushtirilishini yo‘lga qo‘yishdan
iboratdir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Umumiy ta’lim maktablarida o‘tkaziladigan jismoniy tarbiya darslarida
ayniqsa, jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarida ishtirok etayotgan
o‘quvchilarning faoliyati boshqariladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
291
O‘quvchilar faoliyatini boshqarish deganda mashg‘ulot davomida o‘qituvchi
rejasiga muvofiq jismoniy mashqlarni bajarishni tashkillashtirish uslubiyatini
tushunamiz.
Ta’lim-tarbiya jarayonida jismoniy tarbiya o‘qituvchilari, o‘quvchilar
faoliyatini jismoniy tarbiya darslarida birvarakayiga (frontal), uzluksiz-ulab,
guruhlarga ajratib, yakkama-yakka va aylanib yurib mashq bajarish uslubiyatlari
orqali tashkillashtiriladi.
1. O‘quvchi faoliyatini tashkillashtirishning frontal usuliyati deganda
guruhdagi barcha o‘quvchilarni birvarakayga o‘qituvchi bilan birgalikda bir xil
vazifani hal qilish uchun mashqni yoppasiga bajarishi tushuniladi. Bu
uslubiyatning afzalligi mashqni bajarish uchun barcha o‘quvchilarni teng qamrab
olinishidir va ularni birvarakayiga band qilishi bo‘lib, dars (mashg‘ulot)da yuqori
zichlikka erishiladi hamda yuklamani sur’ati, intensivligi va me’yori barcha uchun
bir bo‘lishligidadir.
Bu uslubiyatdan asosan darsning tayyorlov va yakunlov qismlarida, yangi
materialni o‘zlashtirish, takomillashtirish dasrlarida, ko‘proq kichik yoshdagi
o‘quvchilar bilan mashg‘ulotlarda foydalaniladi.
2. O‘quvchi faoliyatini uzluksiz-ulab tashkillashtirish usuliyati. Mashqni
bajarish navbatini tushuntirishlarsiz, uslubiy ko‘rsatmalarni harakatni bajarish
ritmiga moslab, xatolarni tuzatish uchun guruhni to‘xtatmay, yuqori zichlikka
erishish maqsadida harakat faoliyatini to‘la bajarish tarzida namoyon bo‘ladi. Bu
uslubiyatning afzalligi yuklama me’yorini, uni hajmini, intensivligini guruhdagi
barcha o‘quvchi uchun (jismoniy tayyorgarligidan qat’iy nazar) bir xilda
bo‘lishligiga erishishdir. Bu bilan sinf, guruh o‘quvchilari umumiy jismoniy
tayyorgarligini baholash, ayniqsa, o‘quvchilarning o‘zlari uchun tengdoshlariga
nisbatan o‘z harakat imkoniyatlari darajasini taqqoslash, solishtirish imkoniyati
yaratiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
292
Asosan darsning tayyorlov, yakunlov qismlari hamda yangi materialni
o‘zlashtirish boshlangan darsning asosiy qismida ko‘proq foydalaniladi.
3. O‘quv guruhi (sinf)ni guruhlarga ajratish usuliyatining mazmuni jismoniy
rivojlanganligi, jismoniy tayyorgarligi, darsda qo‘yilgan vazifalarni turli-
tumanligi, uni hal qilish uchun lozim bo‘lgan jihozlarni hisobga olish bilan, ko‘p
sonli o‘quvchilar guruhini mayda, kichik guruhlarga ajratishdir. U uslubiyatdan
asosan darsning asosiy qismida foydalaniladi.
O‘quvchi faoliyatini tashkillashtirishda kichik guruhlarga ajratish uslubiyati
ta’lim jarayonida jismoniy rivojlanganligi, jismoniy tayyorgarligini hisobga olib
shug‘ullanish imkoniyatini yaratadi. Bu o‘z navbatida o‘qitish jarayonini kuchiga
yarasha, jismoniy imkoniyatini hisobga olishdek afzalliklarni vujudga keltiradi va
ta’lim jarayoni uchun sarflanayotgan vaqtni tejaydi. Har bir guruh o‘qituvchi
topshirig‘i bilan mustaqil, alohida vazifani hal qilishga yo‘naltiriladi.
Bu uslubiyat har bir guruh uchun rahbarlik vazifasini bajara oladigan,
oldindan tayyorlangan, mavzuni texnikasidan xabardor, guruh faolini tayyorlashni
o‘qituvchi zimmasiga yuklaydi.
4. O‘quvchi faoliyatini yakkama-yakka tashkillash uslubiyatidan asosan
o‘quv yilining, o‘quv choragining, Davlat standarti dasturidagi bo‘limlarning
o‘qitib bo‘lingan mavzularini takrorlash darslarida foydalaniladi. O‘quvchilar
faoliyatini yakkama-yakka tashkillashtirish o‘quvchilardan texnik jihatdan ma’lum
nazariy va
amaliy bilimlarga ega bo‘lishni, o‘z-o‘zini va guruhdoshini havfisizligini
ta’minlay bilish, mashqni ko‘rsata olish va eng asosiysi o‘zlashtirilayotgan,
tanishtirilayotgan, mustahkamlanayotgan va takomillashtirilayotgan o‘quv
materiali, o‘quvchilar uchun oldindan o‘rgatilgan mashq texnikasi tanish material
bo‘lishi shart.
Qolaversa, ayrim darslarda har bir o‘quvchi uchun o‘quv yilida o‘zlashtirib
ulgurmagan mavzular yoki mashqlaridan vazifalar beriladi. Bu usuliyatdan asosan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
293
o‘rta va katta maktab yoshdagi o‘quvchilar bilan o‘tkazilgan darslarda foydalanish
tavsiya qilinadi.
5. O’quvchi faoliyatini aylanib yurib mashq bajarish usuliyati orqali
tashkillashtirish asosan yuqori sinf o‘quvchilari bilan, rejalashtirilgan o‘quv
materiali o‘rganib ulgurganidan so‘ng, mashqdan-mashqga o‘tish, o‘qituvchining
buyrug‘i (signali), signalisiz mashqni bajargandan so‘ng o‘rin almashtirish
maqsadida boshqa jihozga o‘tish tarzida tashkillanadi.
Bu usuliyatning samaraliligi shundaki, vaqt tejaladi, o‘quvchilarning barchasi
birvarakayiga band bo‘ladi, ularda mustaqil shug‘ullanishga ehtiyoj va
instruktorlik malakalari shakllanadi.
XULOSA
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytganda, ta’lim-tarbiya jarayonida jismoniy
tarbiya o‘qituvchilari jismoniy tarbiya darslarida o‘quvchilar faoliyatini
tashkillashtirishda yuqorida qayd etilgan usullarni amaliyotda qo‘llash, ilg‘or
pedagogik texnlogiyalarni zamonaviy metod va usullarni tadqiq etish va
amaliyotga joriy etish, ilmiy-amaliy metodik tavsiyalar ishlab chiqish hamda
jismoniy tarbiya va sport mutaxassislari zimmasiga katta ma’suliyat yuklaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Tolipov O.`Q. va boshq. Pedagogik texnologiyaning tatbiqiy asoslari. T.,
“Fan”2006 y.
2. Usmonxo`jayev T. va boshq. Jismoniy tarniya nazariyasi va uslubiyoti. T
“Oqituvshi”2004 y.
3.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat Mirziyoevning” Oliy
Majlisga murojaatnomasi”. 29.12.2020 у.
4.A.V.Keneman, D.V.Xuxlaeva Bolalarni jismoniy tarbiyalash nazariyasi va
metodikasi. T.,1988 у.
5.
Зайцев А. А. Основные компоненты спортивной тренировки : метод.
рек. по спецкурсу «Теория спорта высших достижений». – Калининград :
Изд-во Калининградского университета, 2007 г.
