https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
224
XXI ASR TALABI – KIBERXAVFSIZLIKNI TA’MINLASH
Iqboloy Ummatova
Toshkent davlat yuridik universiteti Xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik
fakulteti 2-kurs talabasi
e-mail: iqboloyummatova27gmail.com.
Annotatsiya. Mazkur maqola doirasida muallif tomonidan kiberxavfsizlik
tushunchasi va uning mohiyati, kiberxavfsizlik bo‘yicha mamlakatdagi qonunchilik
hujjatlari yoritib berilgan. Shuningdek, kiberxavfsizlik holati statistik ma’lumotlar
asosida tahlil qilingan hamda mamlakatdagi kiberjinoyatlar asosiy sabablari va
ularning oldini olish choralari yoritilgan.
Kalit so‘zlar. Kiber, kiberxavfsizlik, xakerlik hujumi, axborot-
kommunikatsiya, kiberjinoyat, raqamli gigiyena.
Аннотация. В рамках данной статьи автором были освещены
понятие и сущность кибербезопасности, законодательные акты страны по
кибербезопасности. Также анализируется состояние кибербезопасности на
основе статистических данных и освещаются основные причины
киберпреступлений в стране и меры по их предотвращению.
Ключевые слова. Кибер, кибербезопасность, взлом, информационные
коммуникации, киберпреступность, цифровая гигиена.
Annotation. Within the framework of this article, the author covered the
concept of cyber security and its essence, legislative acts in the country on cyber
security. In addition, the state of cyber security was analyzed based on statistics
and covered the main causes of cybercrime in the country and measures to prevent
them.
Keywords. Cybersecurity, hacking attack, Information Communication,
cybercrime, digital hygiene.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
225
Axborotlashgan hozirgi zamonaviy dunyomizni turli xildagi gatjetlarsiz va
internet aloqalarisiz tasavvur qilishimiz qiyin. Zamonaviy axborot texnalogiyalari,
elektron xizmatlar hayotimiz ajralmas qismiga tobora aylanib bormoqda.
Bularning barchasi insoniyat hayotini birmuncha osonlashtirayotgani rost. So‘nggi
vaqtlarda “kiberxavfsizlik” tushunchasi juda ko‘p ishlatilmoqda. Ammo bu
tushunchaning nimaligi haqida ko‘pchilik aholimizda aniq fikrlar mavjud emas.
Birinchi navbatda mazkur tushunchani ta’riflab o‘tishimiz maqsadga muvofiq.
“Kiber”
atamasi odatda kompyuterlar, axborot texnologiyalari yoki internet bilan
bog’liq
narsalarni
anglatadi. Buni
yaxshiroq
tushunish
uchun
uni kompyuterlar va internetga tegishli maxsus so’z sifatida tasavvur qilish
maqsadga muvofiq. Xavfsizlik – bu xavf yoki tahdiddan xoli bo’lish va xavfsiz
bo’lish holatini anglatadi. Shunday qilib, agar ikkita so’zni birlashtirsak,
“kiberxavfsizlik” kompyuterlarni, tarmoqlarni va internetga ulangan har qanday
qurilmani har qanday xavf yoki tahdiddan xavfsiz saqlashni anglatadi. Xususan,
CSEC2017 Joint Task Force (CSEC2017 JTF) kibyerxavfsizlikka quyidagicha
ta’rif bergan:
kiberxavfsizlik
– hisoblashga asoslangan bilim sohasi bo‘lib,
buzg‘unchilar mavjud bo‘lgan sharoitda amallarni kafolatlash uchun o‘zida
texnologiya, inson, axborot va jarayonni mujassamlashtirgan. Bugungi kunda
kiberxavfsizlikni ta’minlash xalqaro tusdagi asosiy vazifalardan biri hisoblannadi.
Kiberxavfsizlikning ta’minlanmasligi katta hajmdagi axborotlarning xavf ostida
qolishini ya’ni kiberjinoyat qurboniga aylanishini anglatadi. Shu o'rinda
«Kiberjinoyatchilik»
tushunchasiga
kelsak,
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari vositalaridan foydalangan holda, virtual tarmoqda dahshat solish,
virus va boshqa zararli dasturlar, qonunga zid axborotlar tayyorlash va tarqatish,
elektron xatlarni ommaviy tarqatish (spam), xakerlik hujumi, veb-saytlarga
noqonuniy kirish, firibgarlik, ma'lumotlar butunligi va mualliflik huquqini buzish,
kredit kartochkalari raqami hamda bank rekvizitlarini o'g'irlash (fishing va
farming) va boshqa turli huquqbuzarliklar bilan izohlanadi. Bugungi kunda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
226
aholimiz orasida kiberxavfsizlik bo‘yicha huquqiy ongning yetarli darajada
bo‘lmaganligi sababli kiberjinoyat qurbonlari ko‘paymoqda.
Normativ-huquqiy hujjatlar tahlili.
Mazkur munosabat yangi kirib kelganligi bois mamlakatimizda uni huquqiy
jihatdan tartibga solish talab etildi. Shuning uchun 2022-yilda O‘zbekiston
Respublikasining
,,Kiberxavfsizlik to‘g‘risidagi”
qonuni qabul qilindi. Qonunga
binoan,
Davlat xavfsizlik xizmati kiberxavfsizlik sohasidagi vakolatli davlat
organi
deb belgilandi.
Mazkur qonunda binoan kiberxavfsizlikni ta’minlashdagi
asosiy prinsiplar – qonuniylik, shaxs va davlat manfaatlarini himoya qilish, sohaga
yagona yondashuv, tizimni yaratishda (davlat xaridlarida) mahalliy ishlab
chiqaruvchilarga ustuvorlik berish, xalqaro hamkorlik uchun ochiqlik hisoblanadi.
Shuningdek, 22.09.2023 yilda O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik
xizmati raisining “
O‘zbekiston Respublikasi kiberxavfsizlik va muhim axborot
infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini ta’minlash darajasini
baholash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida
” buyrug‘i qabul
qilindi. Mazkur hujjat O‘zbekiston Respublikasi kiberxavfsizlik va muhim axborot
infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini ta’minlash darajasini baholash
tartibini belgiladi. Ushbu hujjatga muvofiq kiberxavfsizlik subyektlarining axborot
tizimlari va resurslari hamda muhim axborot infratuzilmasi obyektlari toifasiga
kiritilgan axborot tizimlarini, shuningdek texnik topshiriqlar loyihalarini
kiberxavfsizlik talablariga muvofiqlik yuzasidan ekspertizadan o‘tkazish
“Kiberxavfsizlik markazi”
davlat unitar korxonasi tomonidan amalga oshirilishi
belgilandi.
"Kiberxavfsizlik markazi" davlat unitar korxonasi nomi bilan
Respublikasi Prezidentining "Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarining joriy etilishini nazorat qilish, ularni
1
O‘zbekiston Respublikasining ,,Kiberxavfsizlik to‘g‘risidagi” qonuni
2022
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
227
himoya qilish tizimini takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida"gi qaroriga muvofiq faoliyat yuritib kelmoqda.
Statistik tahlil.
Ichki ishlar vazirligi 2022 yil boshida O‘zbekistonda
so‘nggi uch yilda
kiberjinoyatlar 8,3 baravarga ko‘payib,
umumiy jinoyatchilikning qariyb 5
foiziga yetganini ma’lum qilgandi. Bu jinoyatlar qatorida noqonuniy bank-moliya
operatsiyalari orqali o‘zgalarning plastik kartadagi mablag‘larini o‘zlashtirish,
zararli viruslar tarqatish, qimor va tavakkalchilikka asoslangan onlayn o‘yinlar,
diniy aqidaparastlikka qaratilgan axborot xurujlari, onlayn savdo maydonidagi
firibgarlik jinoyatlari sanalgan.
O‘zbekiston
Kiberxavfsizlik
markazining
2022
yildagi hisobotida aytilishicha , milliy kibermakonda zararli tarmoq faoliyati bilan
bog‘liq
65 million
hodisa aniqlangan.
Ularni quyidagi kesimda turlarga ajratish
mumkin;
2
O‘zbekiston Kiberxavfsizlik markazining 2022 yil
hisoboti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
228
Kiberxavfsizlik markazi “O‘zbekiston Respublikasida kiberxavfsizlikni
ta’minlash” bo‘yicha 2022 yil uchun hisobotini e’lon qilingan. Unga muvofiq
2022-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining internet tarmog’i “.UZ”
segmentida 110 000 dan ortiq veb-sayt domenlari ulangan bo‘lib, shulardan 38 000
dan ortig‘i faol domenlardir. Ularning
14 000 dan ortig‘i xavfsiz
ya’ni SSL
sertifikati bilan himoyalangan domenlar. Internet tarmog‘ining milliy segmentida
joylashgan davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlarining rasmiy veb-saytlarida 855
ta hodisa aniqlangan bo‘lib, buning natijasida davlat idoralarining veb-saytlari
umumiy hisobda 1 570 659 daqiqa davomida ishdan chiqishiga olib kelgan. “.UZ”
domen zonasidagi veb-saytlarning uzluksiz monitoringi davomida 236 ta
kiberxavfsizlik insidenti aniqlanib, ularning asosiy qismi ruxsatsiz kontent yuklash
(191 ta) hamda asosiy oynani ruxsatsiz o’zgartirish (19 ta) bilan bog’liq bo’lgan
insidentlardir. Aniqlangan insidentlarning tahlili shuni ko’rsatmoqdaki, davlat
idoralarining veb-saytlari (50 ta) xususiy sektor vakillarining veb-saytlaridan (186
ta) ko’ra, 3 barobar kamroq hujumlarga uchragan. Zararli kontentni aniqlash va
uning axborot makonidagi huquqbuzarliklarga aloqadorligini tahlil qilish doirasida
kiberxavfsizlik insidentlari tekshirilib, ularni amalga
oshirish sabablari va
usullari
aniqlandi. “.UZ” domen zonasidagi veb-saytlarga muvaffaqiyatli
hujumlarning asosiy sabablari quyidagilar:
➢
veb-saytlar ishlashida plaginlar va dasturiy ta'minot komponentlarining
eskirgan versiyalari (CMS, mavzu shablonlari, kutubxonalar va boshqalar)
dan foydalanish. Xususan, aksariyat hollarda pochta xizmatlari va masofaviy
ulanish modullarida kritik darajadagi zaifliklar aniqlangan.
(34%);
➢
veb-saytlar ishida qo'llanilmaydigan dasturiy vositalarning, shu jumladan,
ishonchli bo’lmagan manbalardan yuklab olingan konfiguratsiya fayllarining
ortiqchaligi
(8%);
➢
parol siyosatiga amal qilinmaslik
(58%).
Xususan, tekshiruvlar natijasida
axborot tizimlari va resurslari, shuningdek, ulardan foydalanuvchilarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
229
kiberxavfsizligiga tahdid solishi mumkin bo’lgan 179 ta zararli fayl va
skriptlar aniqlangan.
Kiberjinoyatlar asosiy sabablari va ularning oldini olish choralari.
So'nggi yillarda O'zbekistonda kiberjinoyatlar soni bir necha baravarga oshib
ketgan. Yurtimizda kiberjinoyatchilikning asosiy quyidagi turlari ko'p
uchramoqda:
—
firibgarlar plastik karta foydalanuvchilariga
kelgan SMS-xabarnomadagi
kodlarni toʻlovni amalga oshirish, yutuqni berish kabi bahonalar orqali egallab,
undagi mablagʻlarni oʻzlashtirish;
— shaxsiy maʼlumotlarni egallash va ularni oshkor qilish bilan qoʻrqitib
tovlamachilik qilish (kibertovlamachilik);
— ijtimoiy tarmoqda zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish, haqorat, suitsid holatlari
(kiberbulling) va boshqalar.
Xorijiy davlatlar (Turkiya, Janubiy Koreya, Birlashgan Arab Amirliklari)
tajribasi oʻrganilganda, aholida internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish
orqali ularni ehtimoliy xavflardan barvaqt ogoxlantirish bu — internetdagi
tahdidlarga qarshi kurashishdagi
eng samarali usuli
ekanligi maʼlum boʻldi.
Shuning uchun barcha maqbul usullardan foydalanilgan holda (ommaviy axborot
vositalari, targ‘ibot tadbirlari va boshqalar) aholimiz kiberjinoyatlar haqida
ogohlantirilmoqda. Ammo shunga qaramasdan, aholimiz orasida kiberjinoyatlar
qurbonlari soni yildan yilga oshmoqda. Masalan, birgina Toshkent shahrining
o‘zida 2021-2023 yillar oralig‘ida kiberjinoyatlar soni
ikki barobarga oshgan
.
TAD Industries texnik direktori Erkin Normatovga bayonotiga ko‘ra,
kiberjinoyatlarning yarmidan ko‘pi
bank kartalaridan pul o‘g‘irlashga oid
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
230
Kiberxavfsizlikka erishish har bir inson o‘zining xavfsizlik choralarini
ko‘rishidek bir qarashda oddiydek ko‘ringan, lekin, katta ahamiyatga ega bo‘lgan
qadamlardan boshlanadi. Bu borada raqamli gigenaga amal qilish eng muhim
qadamdir.
Raqamli gigiyena
– biz kundalik turmushimizni ularsiz tasavvur
qilolmaydigan ijtimoiy tarmoqlar hamda elekton qurilmalar, shuningdek, internet
jahon tarmog‘idan xavfsiz foydalanish tartib-qoidalaridir. Ilmiy tomondan
qaralganda esa, “raqamli gigiena odamlarni kiberxatarlarni minimallashtirish
maqsadida muntazam ravishda raqamli amaliyotlarni bajarishga undovchi
vositadir.
Bundan tashqari yuqorida ta’kidlaganimiz bank kartadan pul o‘g‘irlash
yoxud o‘zga kishining nomiga onlayn kredit olish kabi holatlardan aholimiz ogoh
bo‘lishi lozim. Ya’ni turli yo‘llar orqali (masalan, o‘zini bank xodimiz sifatida
tanishtirib telefon raqamga kelgan sms xabarnomani aytishini so‘rash) shaxsiy
ma’lumotlar begona shaxslar tomonidan so‘ralganda uni oshkor qilmaslik darkor.
Qachonki, har bir inson eng kamida o‘zining kiberxavfsizligini ta’minlashga intilsa
bu ushbu shaxsning kiberjinoyat qurboni bo‘lishi mumkinligi ehtimolini anchagina
kamaytiradi va buning natijasida respublika miqyosida kiberjinoyat qurbonlari soni
birmuncha kamayishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasining ,,Kiberxavfsizlik to‘g‘risidagi” qonuni 2022
2.
O‘zbekiston Kiberxavfsizlik markazining 2022 yil hisoboti
3.
J.Zoilboyev ,, Kiberxavfsizlik, raqamli huquq va raqamli gigiyena –
kiberjinoyatchilikka qarshi muqobil yechim” Maqola-2022
3
J.Zoilboyev ,, Kiberxavfsizlik, raqamli huquq va raqamli gigiyena
–
kiberjinoyatchilikka qarshi muqobil yechim
”
Maqola-2022
