https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
216
QATTIQ MAISHIY CHIQINDILARNI KOʻMISHDA YUZAGA
KELADIGAN ZAHARLI GAZLAR OQIBATLARI VA ULARNING
YECHIMLARI.
Ernazarova Gulshaydo
Qarshi Davlat texnika universiteti, Irrigatsiya muhandisligi fakulteti
,Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi kafedrasi oʻqituvchisi
Ergashov Xusniddin
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi yo’nalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqola qattiq maishiy chiqindilarni ko‘mish natijasida
hosil bo‘ladigan toksik gazlarning oqibatlarini va ularning ta’sirini kamaytirish
bo‘yicha mumkin bo‘lgan yechimlarni o‘rganadi. U ishlab chiqariladigan
gazlarning turlari, ularning atrof-muhit va inson salomatligiga ta’siri, shuningdek,
chiqindi gazlar chiqindilarni boshqarish usullari orqali kamaytirilishiga oid
zamonaviy strategiyalarni batafsil tahlil qiladi. Tadqiqot mavjud adabiyotlar va
empirik izlanishlarga asoslanib, ushbu dolzarb muammoni hal qilishning eng
samarali usullarini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar: Toksik gazlar, qattiq maishiy chiqindilar, poligon emissiyalari,
atrof-muhit ifloslanishi, chiqindilarni boshqarish, kamaytirish strategiyalari.
Qattiq maishiy chiqindilarni noto‘g‘ri ko‘mish metan (CH4), karbonat
angidrid (CO2), vodorod sulfid (H2S) va uchuvchi organik birikmalar (UOB) kabi
toksik gazlarning hosil bo‘lishiga olib keladi. Ushbu gazlar atrof-muhit ifloslanishi,
iqlim o‘zgarishi va atrofdagi aholi uchun sog‘liq muammolarini keltirib chiqaradi.
Ushbu maqola poligonlardan chiqadigan toksik gazlarning oqibatlarini tahlil qilish
va ularning zararli ta’sirini kamaytirish bo‘yicha samarali strategiyalarni taklif
qilishga qaratilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
217
Qattiq maishiy chiqindilarni koʻmish jarayonida biologik va kimyoviy
reaksiyalar natijasida turli zaharli gazlar hosil boʻlishi mumkin. Ushbu gazlar atrof-
muhit va inson salomatligiga jiddiy xavf tugʻdiradi. Quyida ularning turlari,
oqibatlari va yechimlari haqida batafsil maʼlumot beriladi.
Hosil boʻladigan asosiy gazlar
- Metan (CH₄):
Organik moddalarning anaerob (kislorodsiz) parchalanishi natijasida hosil
boʻladigan gaz boʻlib, issiqxona effektiga sabab boʻladi. Metan juda portlovchi va
yuqori energiyaga ega boʻlgan gaz hisoblanadi.
- Karbonat angidrid (CO₂):
Chiqindilar parchalanishi jarayonida ajralib chiqadigan gaz boʻlib, iqlim
o‘zgarishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
- Oziqlantiruvchi va ifloslantiruvchi birikmalar (masalan, vodorod sulfid
(H₂S) va uchuvchan organik birikmalar):
Ushbu gazlar nafaqat hid va noxush taʼsirga ega, balki odam salomatligi
uchun xavf tugʻdirishi mumkin. Vodorod sulfid nafas olish tizimini, asab tizimini
va boshqa organlarni zarar yetkazishi mumkin.
Gazlar oqibatlari
- Iqlim o‘zgarishi:
Metan va karbonat angidrid kabi issiqxona gazlarining ko‘payishi global
iqlimning isishi, qurg‘oqchilik va ekstremal ob-havo hodisalarining kuchayishiga
olib keladi.
- Havo ifloslanishi:
Zaharlangan gazlar havoga chiqib, uning sifatini pasaytiradi. Ayniqsa,
shahar atroflarida yoki mahalliy aholi yashovchi hududlarda bu holat nafas olish
yo‘llari kasalliklariga, allergik reaktsiyalarga va boshqa sog‘liq muammolariga olib
kelishi mumkin.
- Atrof-muhitga zarar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
218
Gazlarning yer yuzasiga tarqalishi o‘simliklar va hayvonot dunyosiga
salbiy taʼsir koʻrsatadi, tuproq va suv resurslarini ifloslantirishi mumkin.
Yechimlar va oldini olish choralar
- Gaz yig‘ish tizimlarini joriy etish:
Zamonaviy koʻmish maydonlarida chiqindilar parchalanishi jarayonida
hosil boʻladigan metan va boshqa gazlarni yig‘ib olish uchun maxsus tizimlar
o‘rnatiladi. Ushbu tizimlar orqali yig‘ilgan gazlar energiya ishlab chiqarishda yoki
isitgich sifatida qayta ishlanishi mumkin.
- Chiqindilarni ajratib yig‘ish va qayta ishlash:
Qattiq chiqindilarni organik va anorganik qismlarga ajratib yig‘ish orqali
ularning ko‘mishga yuborilish miqdorini kamaytirish mumkin. Organik
chiqindilarni kompostga aylantirish, qayta ishlash esa ifloslanish xavfini sezilarli
darajada pasaytiradi.
- Zamonaviy va ekologik xavfsiz koʻmish usullarini qo‘llash:
Chiqindilarni
koʻmishda ishlatiladigan qoplama materiallari va
texnologiyalar havoga chiqadigan gazlar miqdorini kamaytirishga qaratilgan
boʻlishi zarur. Masalan, suv va havo o'tkazmaydigan qatlamlar qo‘llanilishi orqali
gazlar erkin tarqalishi oldi olinadi.
- Monitoring va nazorat:
Ko‘mish maydonlarida muntazam ravishda gazlar konsentratsiyasi, tuproq
va suv sifatini nazorat qilish zarur. Bu orqali zarur choralar tezda koʻrilishi va
muammolar aniqlanishi mumkin.
- Fuqarolik va hukumat hamkorligi:
Chiqindilarni boshqarish tizimini yaxshilash uchun hukumat organlari,
ilmiy tadqiqotchilar va jamoatchilik orasida hamkorlikni kuchaytirish lozim.
Qonunchilik va normativ hujjatlarni kuchaytirish orqali chiqindilarni ekologik
xavfsiz tarzda boshqarish taʼminlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
219
Qattiq maishiy chiqindilarni koʻmish jarayonida hosil boʻladigan zaharli
gazlar nafaqat atrof-muhit, balki inson salomatligiga ham jiddiy tahdid soladi.
Ushbu muammoni hal etish uchun texnologik, ekologik va qonunchilik jihatlaridan
birgalikda chora ko‘rish zarur. Gas yig‘ish tizimlarini joriy etish, chiqindilarni
ajratib yig‘ish va qayta ishlash, shuningdek, monitoring va nazorat tizimlarini
mustahkamlash orqali bu xavfli omillarni minimallashtirish mumkin.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy chiqindilarni boshqarish
usullarini, masalan, metanni energiya ishlab chiqarish uchun ushlab qolish
texnologiyasini qo‘llash, toksik gaz emissiyalarini sezilarli darajada kamaytirishi
mumkin. Hukumatlar va atrof-muhit agentliklari barqaror chiqindilarni yo‘q qilish
usullarini targ‘ib qiluvchi qoidalarni amalga oshirishi kerak. Bundan tashqari,
chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash bo‘yicha jamoatchilikni xabardor qilish
kampaniyalari poligon gazlarini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Chiqindilarni
alternativ usullarda qayta ishlash texnologiyalariga, masalan, anaerob parchalanish
va gazifikatsiyaga investitsiya kiritish, poligonlarga bog‘liqlikni kamaytirishi va
atrof-muhit ifloslanishini minimallashtirishi mumkin.
Xulosa
Qattiq maishiy chiqindilarni ko‘mish natijasida hosil bo‘ladigan toksik
gazlar muammosini hal qilish uchun chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va
qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishga qaratilgan kompleks
chiqindilarni boshqarish strategiyalarini amalga oshirish zarur. Quyidagi chora-
tadbirlar tavsiya etiladi:
Poligon gazlarini qayta ishlash tizimlarini joriy etish: Metanni energiya
ishlab chiqarish uchun ushlab qolish texnologiyalarini o‘rnatish.
Chiqindilarni ajratish dasturlarini tatbiq etish: Biologik parchalanadigan va
parchalanmaydigan chiqindilarni ajratish orqali parchalanish jarayonlarini
yaxshilash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
220
Jamoatchilikni xabardor qilish kampaniyalari: Noto‘g‘ri chiqindilarni
tashlashning ekologik ta’siri haqida aholiga ma’lumot berish va qayta ishlash
odatlarini shakllantirish.
Ushbu strategiyalarni amalga oshirish orqali poligonlardan ajralib
chiqadigan toksik gazlarning salbiy oqibatlarini sezilarli darajada kamaytirish,
atrof-muhitni muhofaza qilish va jamoat salomatligini yaxshilash mumkin bo‘ladi.
Adabiyotlar.
1.
Abbasi, E., Rafinejad, J., Hosseinpoor, S., Gholami-Borujeni, F., & Gholizadeh,
S. (2019). Diversity of arthropods in municipal solid waste landfill of Urmia,
Iran.
Journal
of
Medical
Entomology,
56(1),
268–270.
https://doi.org/10.1093/jme/tjy187.
2.
Annette, P. -Ü., Elisabetta, R., & Yvan, H. (2005). Estimation of the global
burden of disease attributable to contaminated sharps injuries among health-
care workers. American Journal of Industrial Medicine, 48, 482–490.
https://doi.org/10.1002/ajim.20230.
3.
Annette, P. -Ü., Elisabetta, R., & Yvan, H. (2005). Estimation of the global
burden of disease attributable to contaminated sharps injuries among health-
care workers. American Journal of Industrial Medicine, 48, 482–490.
https://doi.org/10.1002/ajim.20230.
4.
Brunner, P. H., & Rechberger, H. (2015). Waste to energy—Key element for
sustainable
waste
management.
Waste
Management,
37,
3–12.
https://doi.org/10.1016/j.wasman.2014.02.003.
5.
Ga
⌢
czak, M., Milona, M., & Szych, Z. (2006). Nurses and occupational
exposures to bloodborne viruses in Poland. Infection Control and Hos pital
Epidemiology, 27(2), 175–180. https://doi.org/10.1086/500333.
6.
Klinghoffer, N. B., & Castaldi, M. J. (2013). Waste to energy con version
technology. Elsevier Ltd.. pp. 1-234. https://doi. org/10.1533/9780857096364.
7.
Moya, D., Aldás, C., López, G., & Kaparaju, P. (2017). Municipal solid waste
as a valuable renewable energy resource: A worldwide op portunity of energy
recovery by using waste-to-energy technolo gies. Energy Procedia, 134, 286–
295. https://doi.org/10.1016/j.egy pro.2017.09.618.
