https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
105
TIL O’RGANISHDA ASOSIY ASPEKTLAR
Xaitova A'lohon Ilyosbek qizi
Andijon davlat texnika instituti akademik litseyi ingliz tili fani o'qituvchisi
.
Annotatsiya: Ushbu maqolada tilni o‘rganishdagi asosiy aspektlar: fonetika,
leksika, grammatika va pragmatikaning o‘rni va ahamiyati yoritiladi. Tilning har
bir komponenti o‘ziga xos vazifani bajarib, muloqot samaradorligini ta'minlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, maqolada ushbu aspektlarni
o‘zlashtirishdagi muammolar va ularni yengish strategiyalari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: grammatika, til tuzilishi, fonetika, talaffuz, leksika, so‘z boyligi,
pragmatika, madaniy kontekst, lingvistika, muloqot samaradorligi, til o‘rganish.
Til inson muloqotining eng asosiy vositasi bo‘lib, u nafaqat fikr almashish,
balki madaniyatni ifodalash va jamiyatni birlashtirish vositasi hamdir. Tilni
o‘rganish jarayonida uning asosiy aspektlari bo‘lgan fonetika, leksika, grammatika
va pragmatikani puxta o‘zlashtirish zarur. Ushbu komponentlar o‘zaro bog‘liq
bo‘lib, ularning har biri tilni tushunish va ishlatishda muhim rol o‘ynaydi. Fonetika
tilni o‘rganishda birinchi bosqich hisoblanadi. Til insonning madaniyati, hayoti va
jamiyatdagi o‘rnini belgilaydigan asosiy vosita hisoblanadi. U nafaqat fikrlarni
ifodalash, balki insonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ta'minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Tilni o‘rganish inson hayotining turli bosqichlarida, jumladan,
maktab, universitet va ish faoliyatida zarur ko‘nikmalarni shakllantiradi. Tilni
mukammal egallash uchun esa uning tarkibiy qismlarini – fonetika, leksika,
grammatika va pragmatikani mukammal o‘zlashtirish talab etiladi. Fonetika tilning
ovoz tuzilishini, talaffuz qoidalarini va tovush tizimini o‘rganishni nazarda tutadi.
Bu tilni boshqalar bilan to‘g‘ri va aniq muloqot qilish uchun asosiy bosqichdir.
Leksika esa so‘z boyligi va lug‘aviy bilimlarni qamrab olib, yangi so‘zlarni yodlash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
106
va ularni kontekstda ishlatish imkonini beradi. Grammatika til tuzilishini
boshqarib, gaplarning mazmunli va mantiqiy tuzilishini ta'minlaydi. Pragmatika
esa tilning ijtimoiy va madaniy jihatlarini tushunishni o‘z ichiga olib, muloqotda
kontekst va madaniy holatlarga moslashish ko‘nikmasini shakllantiradi. Ingliz tili
bugungi kunda xalqaro aloqa vositasi sifatida nafaqat akademik va professional
sohalarda, balki kundalik hayotda ham katta ahamiyatga ega. U xalqaro savdo, ilm-
fan, texnologiya va madaniyatlararo muloqotning ajralmas qismi bo‘lib, dunyo
aholisining katta qismi tomonidan ishlatiladi. Shu sababli, ingliz tilini o‘rganish
jarayonida turli lingvistik komponentlarni bir vaqtning o‘zida o‘zlashtirish zarur.
Ammo bu jarayon bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Masalan, fonetikaga
oid talaffuzdagi farqlar, grammatikaning murakkab tizimi yoki pragmatik
bilimlarni amaliyotda qo‘llash ko‘pincha o‘quvchilar uchun qiyinchilik tug‘diradi.
Shu sababli, til o‘rganish jarayonida innovatsion yondashuvlar va samarali
strategiyalardan foydalanish zarur. Ushbu maqola tilni o‘rganishning asosiy
komponentlari bo‘yicha batafsil tahlil berib, har bir aspektni samarali o‘zlashtirish
uchun tavsiyalar va yondashuvlarni taklif etadi. Til o‘rganishdagi mazkur
yondashuvlar nafaqat o‘rganuvchilarning bilim va ko‘nikmalarini rivojlantiradi,
balki ularning madaniy ko‘nikmalarini kengaytirishga ham xizmat qiladi.
Fonetika tilni o‘rganishning dastlabki va eng muhim bosqichlaridan biri
bo‘lib, til tovushlarining to‘g‘ri talaffuz qilinishi va tushunilishini ta’minlaydi.
Ingliz tilidagi ba’zi tovushlar o‘zbek tilida mavjud emasligi sababli, bu jarayon til
o‘rganayotganlar uchun qiyinchilik tug‘diradi. Masalan, "th" (theta) tovushi o‘zbek
tilida yo‘q, bu esa o‘quvchilarning "think" yoki "thanks" kabi so‘zlarni to‘g‘ri
talaffuz qilishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, stress (urg‘u) va intonatsiya
fonetikani o‘rganishning ajralmas qismi hisoblanadi. Ingliz tilida urg‘u va
intonatsiya gap ma’nosiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, "record" so‘zi urg‘uga qarab
ot (récord) yoki fe’l (recórd) bo‘lishi mumkin. Intonatsiya esa savol va gapning
mazmunini ajratishga yordam beradi, masalan, "You are going?" (savol) va "You
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
107
are going." (tasdiq) orasidagi farq. So‘z boyligi (leksika) tilning o‘zagi hisoblanadi.
Keng lug‘aviy zaxira nafaqat o‘quvchining so‘zlashuv mahoratini oshiradi, balki
murakkab jumlalarni tushunish va ulardan foydalanishni ham ta’minlaydi. Ingliz
tilini o‘rganuvchilar uchun yangi so‘zlarni yodlash jarayoni ko‘pincha qiyin
bo‘ladi, ayniqsa ular kontekstda ishlatilmasa.
Masalan: "run" so‘zi lug‘aviy jihatdan ko‘p ma’nolarga ega: "She runs fast."
(jismoniy harakat)
"He runs a business." (rahbarlik qilish)
"The program runs smoothly." (jarayonning ishlashi)
Yangi so‘zlarni yodlash va ularni kontekstda qo‘llashga e’tibor qaratish kerak.
Bu yerda asosiy masala shundaki, o‘quvchilar birgina so‘zning bir nechta
ma’nosini tushunishi va ulardan foydalanishi lozim.
Strategiyalar:
1. Tematik lug‘atlar tuzish: mavzuga asoslangan so‘zlar to‘plami, masalan,
"sayohat", "ish faoliyati" yoki "oila".
2. O‘yinlar: Flashcards, Scrabble va Crossword kabi o‘yinlar yordamida
so‘zlarni mustahkamlash.
3. Kontekstual o‘qish: ingliz tilidagi qisqa hikoyalar va maqolalarni o‘qish
orqali yangi so‘zlarni tushunish.
3. Grammatika: Qoidalarni o‘zlashtirish va ulardan foydalanish.
Grammatika har qanday tilni to‘g‘ri o‘qish, yozish va so‘zlash uchun asosiy
poydevor hisoblanadi. Ingliz tilida grammatik tuzilmalar, ayniqsa, zamonlar tizimi
(tenses), modal fe’llar (must, should, may) va murakkab gap tuzilmalari
o‘quvchilar uchun katta qiyinchilik tug‘diradi.
Misollar: Present Perfect (I have done): Bu zamon o‘zbek tilida mavjud
emasligi sababli, o‘quvchilar tushunishda qiynaladi.
Passiv gaplar: "The cake was eaten by John." kabi gaplar o‘zbek tilidagi oddiy
so‘z tartibiga mos kelmasligi sababli murakkab tuyuladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
108
Yondashuvlar:
1. Har bir grammatika mavzusi uchun amaliy mashqlar: O‘quvchilar qoida va
ularni qo‘llashni bir vaqtda o‘rganishlari kerak.
2. Diagramma va vizual materiallardan foydalanish:
Masalan, zamonlar jadvali yoki so‘z turkumlarining o‘zaro bog‘liqligini
ko‘rsatadigan diagrammalar.
3. Ijtimoiy muloqot vositasi sifatida grammatikani mustahkamlash:
O‘quvchilarni suhbatlarda yoki rolli o‘yinlarda ishtirok etishga undash.
4. Pragmatika: Kontekst va madaniy muloqotni tushunish.
Pragmatika tilning ma’nosini faqat lug‘aviy jihatdan emas, balki kontekst va
madaniy ahamiyat doirasida tushunishni ta’minlaydi. Ushbu komponent tilni
o‘zlashtirishda ko‘pincha kamroq e’tibor qaratiladigan, ammo juda muhim bo‘lgan
jihatdir.
Madaniy farqlar:
Ingliz tilida odatdagi "How are you?" savoli ko‘pincha salomlashish uchun
ishlatiladi va qisqa javob talab qiladi. O‘zbek madaniyatida esa bu savolga batafsil
javob berish odatiy hisoblanadi.
Xushmuomalalik darajasi:
Ingliz tilida "please" va "thank you" so‘zlari juda keng qo‘llanadi. O‘zbek
tilida esa bu so‘zlar ko‘pincha kamroq ishlatiladi, lekin boshqa xushmuomalalik
shakllari (masalan, "Rahmat sizga.") afzal ko‘riladi. Hozirgi kunda, dunyo bo‘ylab
xalqaro muloqot vositasi sifatida ingliz tilini o‘rganish dolzarbligi ortib bormoqda.
Shu sababli, tilning turli komponentlarini o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega.
Biroq, o‘quvchilar uchun bu jarayon ko‘pincha qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lib,
chuqur tahlil va innovatsion yondashuvlarni talab qiladi.Tilni o‘rganishda fonetika,
leksika, grammatika va pragmatika kabi aspektlarni birgalikda tushunish va
o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu komponentlar o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
birini yaxshi bilish boshqalarini o‘rganishni yengillashtiradi. Innovatsion
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
109
yondashuv va texnologiyalardan foydalanish orqali o‘quvchilarning bu
yo‘nalishlardagi muvaffaqiyatini oshirish mumkin. Til o‘rganish inson hayotida
katta ahamiyatga ega bo‘lgan intellektual va amaliy jarayondir.
Ushbu maqolada tilning asosiy aspektlari – fonetika, leksika, grammatika va
pragmatikaning o‘ziga xos xususiyatlari va ularni o‘rganishdagi qiyinchiliklar
muhokama qilindi. Ushbu komponentlarning har biri tilni samarali o‘zlashtirishda
muhim ahamiyatga ega. Fonetika talaffuzni yaxshilash va boshqa odamlar bilan
aniq muloqot qilish uchun zarur. Leksika esa so‘z boyligini kengaytirib, muloqot
va yozma ishlarda ko‘proq imkoniyatlar yaratadi. Grammatika esa tilning
strukturaviy jihatlarini nazorat qilib, mazmunli va to‘g‘ri jumlalar tuzishga yordam
beradi. Pragmatika esa madaniy va ijtimoiy kontekstlarni tushunish orqali tilni
yanada chuqurroq o‘zlashtirish imkonini beradi. Ingliz tilini o‘rganish jarayonida
bu to‘rt asosiy jihat o‘zaro uzviy bog‘liqdir. O‘quvchilar talaffuz va grammatika
bilan shug‘ullanib, leksikani kengaytirishi, shu bilan birga pragmatik bilimlarni
o‘zlashtirib, real hayotda tilni ishlatishni o‘rganishi zarur. Bu komponentlar o‘zaro
uyg‘unlikda bo‘lgandagina, tilni mukammal egallash mumkin bo‘ladi.
Shuningdek, ingliz tilini o‘rganishning muhim qismi o‘quv materiallari va
strategiyalarning to‘g‘ri tanlanishidir. Fonetika uchun audio va video resurslar,
leksika uchun tematik lug‘atlar va o‘yinlar, grammatika uchun amaliy mashqlar,
pragmatika uchun esa madaniyatlararo muloqotga asoslangan interfaol
mashg‘ulotlar katta yordam beradi. Zamonaviy texnologiyalar va o‘qitish
metodlaridan foydalanish o‘quvchilarga yanada keng imkoniyatlar yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Brown, H. D. Teaching by Principles: An Interactive Approach to
Language Pedagogy. New York: Longman, 2019.
2. Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. Pearson Education
Limited, 2015.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
110
3. Nation, I. S. P. Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge
University Press, 2020.
4. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press, 2018.
5. Thornbury, S. How to Teach Vocabulary. Pearson Education, 2002.
6. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. Approaches and Methods in Language
Teaching. Cambridge University Press, 2014.
7. Cambridge English Corpus. English Proficiency Statistics, 2022.
8. O‘zbekistonda ingliz tilini o‘rgatish bo‘yicha ta’lim tadqiqotlari, 2023.
9. Schmitt, N. Vocabulary in Language Teaching. Cambridge University
Press, 2014.
