https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
78
ALEXANDER FAYNBERGNING POETIK USLUBI VA
ZAMONDOSHLAR SHOIRLAR BILAN TAQQOSLAMA TAHLILI:
ERKIN SHE’RIYAT VA KLASSIK AN’ANALAR O’RTASIDAGI
UYG’UNLIK
Turdiyeva Zahro Mirsoliyevna
O’zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti xorijiy til va adabiyoti talabasi
ANNOTATSIYA: Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenko – XX
asrning yorqin adabiy namoyandalari bo‘lib, ularning ijodi rus she’riyatida
alohida o‘rin tutadi. Ushbu maqolada Faynberg va Yevtushenkoning poetik
uslublari taqqoslanadi, ularning she’riyatda erkin shakl va an’anaviy strukturaga
bo‘lgan munosabati tahlil qilinadi. Faynbergning Erkin sonetlar to‘plamidagi
poetik eksperimentlari va Yevtushenkoning ijtimoiy-siyosiy lirikasi o‘zaro
qiyoslanib, ularning umumiy va farqli jihatlari aniqlanadi. Tadqiqot davomida
Faynbergning erkin she’riyatga bo‘lgan yondashuvi va Yevtushenkoning klassik va
modernistik uslublarni uyg‘unlashtirish tajribalari o‘rganiladi.
Maqolada shuningdek, ikkala shoirning obraz tizimi, metaforik uslubi, ritmik-
strukturaviy xususiyatlari va poetik mazmuni tahlil qilinadi. Faynbergning poetik
tajribalari va Yevtushenkoning she’riyati o‘z davrining ijtimoiy va madaniy
jarayonlariga qanday ta’sir qilgani ham o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari Faynberg
va Yevtushenkoning she’riyatida an’anaviylik va innovatsiyaning o‘ziga xos
uyg‘unligini ochib berishga qaratilgan.
АННОТАЦИЯ: Александр Файнберг и Евгений Евтушенко —
выдающиеся литературные деятели XX века, творчество которых
занимает особое место в русской поэзии. В статье сравниваются
поэтические стили Файнберга и Евтушенко, анализируется их отношение к
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
79
свободной форме и традиционной структуре в поэзии. Сравниваются
поэтические опыты Файнберга в сборнике «Вольные сонеты» и
общественно-политическая лирика Евтушенко, выявляются их общие и
различные стороны. В исследовании рассматривается подход Файнберга к
свободной поэзии и опыты Евтушенко по соединению классического и
модернистского стилей.
В статье также анализируются образная система, метафорический
стиль, ритмико-структурные особенности и поэтическое содержание
обоих поэтов. Изучаются поэтические опыты Файнберга и влияние поэзии
Евтушенко на общественные и культурные процессы его времени.
Результаты исследования направлены на выявление уникальной гармонии
традиционности и новаторства в поэзии Файнберга и Евтушенко.
ABSTRACT: Alexander Feinberg and Yevgeny Yevtushenko are prominent
literary figures of the 20th century, whose work occupies a special place in Russian
poetry. This article compares the poetic styles of Feinberg and Yevtushenko,
analyzes their attitude to free form and traditional structure in poetry. Feinberg's
poetic experiments in the collection of Free Sonnets and Yevtushenko's socio-
political lyrics are compared, and their common and different aspects are
identified. The study examines Feinberg's approach to free poetry and
Yevtushenko's experiments in combining classical and modernist styles.
The article also analyzes the image system, metaphorical style, rhythmic-
structural features, and poetic content of both poets. Feinberg's poetic experiments
and how Yevtushenko's poetry influenced the social and cultural processes of his
time are also studied. The results of the research are aimed at revealing the unique
harmony of traditionalism and innovation in the poetry of Feinberg and
Yevtushenko.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
80
Kalit so‘zlar: Aleksandr Faynberg, Yevgeniy Yevtushenko, erkin she’riyat,
poetik uslub, zamonaviy rus poeziyasi, taqqoslama tahlil, erkin sonetlar, ijtimoiy
lirika, poetik innovatsiya, metafora, obraz tizimi.
Ключевые слова: Александр Файнберг, Евгений Евтушенко, свободная
поэзия, поэтический стиль, современная русская поэзия, сравнительный
анализ, свободные сонеты, социальная лирика, поэтическое новаторство,
метафора, образная система.
Keywords: Alexander Feinberg, Yevgeny Yevtushenko, free poetry, poetic
style, modern Russian poetry, comparative analysis, free sonnets, social lyrics,
poetic innovation, metaphor, image system.
KIRISH
XX asrning ikkinchi yarmi rus she’riyati uchun ijodiy o‘zgarishlar va
eksperimental yondashuvlar davri bo‘ldi. Adabiy maydonda klassik an’analarga
sodiq qolgan shoirlar bilan bir qatorda, yangi badiiy ifoda vositalarini sinovdan
o‘tkazgan, she’riyatga yangicha uslub va strukturalar olib kirgan ijodkorlar ham
paydo bo‘ldi. Ular orasida Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenko alohida
o‘rin tutadi. Ushbu maqola aynan shu ikki ijodkorning poetik uslubini taqqoslash
va ular tomonidan qo‘llangan adabiy-estetik prinsiplarga nazar tashlashga
qaratilgan.
Aleksandr Faynberg rus she’riyatida erkin sonet janrini shakllantirgan shoir
sifatida tanilgan. Uning ijodi an’anaviy sonet tuzilishini buzgan holda, yangi badiiy
imkoniyatlarni kashf etish bilan ajralib turadi. Faynberg poetik shakl va mazmunni
yangicha talqin qilgan, an’anaviy qoidalarni buzgan holda erkin va badiiy jihatdan
boy ifoda usullarini qo‘llagan. Uning she’riyati mazmun jihatidan falsafiy, lirika
va ekspressionizmga yaqin bo‘lsa-da, shakl jihatidan qat’iy qoidalarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
81
bo‘ysunmagan. Bu jihatlar uning adabiy makonda o‘ziga xos shoir sifatida
shakllanishiga xizmat qilgan.
Yevgeniy Yevtushenko esa XX asrning eng nufuzli rus shoirlaridan biri
bo‘lib, uning ijodi adabiyot va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur
yoritishi bilan ajralib turadi. U she’riyatda modernizm va klassik uslublarni
uyg‘unlashtirishga intilgan bo‘lib, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy mavzularni poetik
ifoda etgan. Yevtushenkoning she’riyati o‘z davrining muhim voqealariga javob
sifatida yuzaga kelgan bo‘lib, unda ijtimoiy adolat, inson huquqlari, tarixiy xotira
va shaxsiy kechinmalar markaziy o‘rin egallagan.
Ushbu maqolada Faynberg va Yevtushenkoning poetik uslubi o‘rganiladi,
ularning erkin she’riyatga bo‘lgan munosabati, poetik innovatsiyalari va klassik
an’analar bilan aloqadorligi tahlil qilinadi. Faynbergning “Erkin sonetlar”
uslubining shakliy va semantik o‘ziga xos jihatlari Yevtushenkoning poetik
eksperimentlari bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu shoirlarning
metaforik uslubi, ritmik va struktural xususiyatlari ham ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Faynberg va Yevtushenkoning poetik
yondashuvlari XX asr rus she’riyatida muhim bosqich bo‘lib, adabiyotning rivojiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Faynbergning erkin sonetlari va Yevtushenkoning
innovatsion she’riyati adabiy tafakkurning yangi shakllarini kashf etgan bo‘lsa-da,
ularning poetik merosi hali to‘liq o‘rganilmagan. Shu sababli, ushbu maqola
Faynberg va Yevtushenkoning ijodiy uslublarini taqqoslash orqali rus
she’riyatining yangi qirralarini ochib berishga qaratilgan.
Adabiyot Sharhi
Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenko XX asr rus she’riyatining
yorqin namoyandalari bo‘lib, ularning ijodi adabiyotshunoslar tomonidan keng
o‘rganilgan. Ushbu bo‘limda ularning poetik uslubi, erkin she’riyatga munosabati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
82
va klassik an’analar bilan aloqadorligi bo‘yicha amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar
tahlil qilinadi.
Faynbergning ijodi, xususan, uning "Erkin sonetlar" to‘plami,
adabiyotshunoslar e’tiborini tortgan. G. V. Malixina o‘zining "A. A. Faynberg
lirikasidagi badiiy obrazlar va tematik dominantlar tuzilishi" nomli magistrlik
dissertatsiyasida Faynbergning lirik asarlaridagi badiiy obrazlar va mavzularni
tahlil qiladi. Malixina Faynbergning she’riyatida an’anaviy sonet shaklini erkin
she’riyat elementlari bilan uyg‘unlashtirish orqali yangi poetik ifoda shakllarini
yaratganini ta’kidlaydi. Uning fikricha, Faynbergning ijodi Sharq va G‘arb
madaniyatlarini birlashtirgan holda, o‘ziga xos badiiy makon yaratgan.
Bundan tashqari, Faynbergning tarjimonlik faoliyati ham ilmiy izlanishlarda
o‘rganilgan. Uning Alisher Navoiy va zamonaviy o‘zbek shoirlarining asarlarini
rus tiliga tarjima qilishi ikki madaniyat o‘rtasidagi adabiy aloqalarni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Bu haqda "O‘zbekiston adabiyoti va san’ati"
jurnalida chop etilgan maqolalarda batafsil ma’lumot berilgan.
Yevtushenko ijodi ham ko‘plab ilmiy tadqiqotlarga mavzu bo‘lgan. A. V.
Korenev o‘zining "Yevgeniy Yevtushenko she’riyatida ijtimoiy va siyosiy
motivlar" nomli monografiyasida shoirning ijtimoiy-siyosiy mavzulardagi
asarlarini tahlil qiladi. Korenev Yevtushenkoning she’riyatida zamonaviy jamiyat
muammolari, inson huquqlari va erkinliklari masalalari keng yoritilganini
ta’kidlaydi. Uning fikricha, Yevtushenko klassik she’riyat an’analarini saqlagan
holda, erkin she’riyat elementlarini qo‘llab, o‘ziga xos uslub yaratgan.
Shuningdek, Yevtushenkoning poetik uslubi haqida N. S. Ivanova tomonidan
yozilgan "Yevtushenko she’riyatida obrazlilik va metaforalar tizimi" nomli
maqolada shoirning badiiy vositalari tahlil qilinadi. Ivanova Yevtushenkoning
metaforik ifoda uslubi va obrazlar tizimi orqali o‘quvchiga kuchli ta’sir
ko‘rsatishini qayd etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
83
Faynberg va Yevtushenkoning poetik uslublarini taqqoslash bo‘yicha
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ilmiy tadqiqotlar kam uchrasa-da, ularning ijodidagi umumiy va
farqli jihatlarni aniqlash mumkin. Ikkala shoir ham erkin she’riyat elementlarini
qo‘llagan bo‘lsa-da, Faynberg asosan lirik-falsafiy mavzularga e’tibor qaratgan,
Yevtushenko esa ijtimoiy-siyosiy masalalarni yoritishga intilgan. Faynbergning
"Erkin sonetlar" to‘plamida an’anaviy sonet shakli erkin she’riyat bilan
uyg‘unlashgan bo‘lsa, Yevtushenko klassik she’riyat an’analarini saqlagan holda,
zamonaviy mavzularni o‘z asarlarida aks ettirgan.
Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenkoning poetik uslublari rus
she’riyatida muhim o‘rin tutadi. Ularning ijodi bo‘yicha amalga oshirilgan ilmiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, har ikkala shoir ham o‘ziga xos uslub va mavzularga
ega bo‘lib, rus adabiyotining boyishiga katta hissa qo‘shgan. Faynbergning lirik-
falsafiy yo‘nalishi va Yevtushenkoning ijtimoiy-siyosiy mavzulardagi asarlari
zamonaviy rus she’riyatining rivojida alohida ahamiyatga ega.
Tahlil va Taqqoslash
Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenkoning ijodi rus she’riyatida
alohida mavqega ega bo‘lib, ular o‘z zamonasining eng ta’sirchan shoirlaridan biri
sanaladi. Ikkala ijodkor ham o‘z uslubi, mavzu doirasi va badiiy vositalari bilan
adabiyotshunoslarning e’tiborini tortgan. Ushbu bo‘limda Faynberg va
Yevtushenkoning poetik uslubi tahlil qilinib, ularning adabiy yondashuvi, badiiy
ifodasi va mavzulari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar ko‘rib chiqiladi.
Faynberg va Yevtushenkoning she’riyatida erkin ifoda shakli muhim o‘rin
tutadi. Biroq, ularning yondashuvi va maqsadlari farqlanadi.
Faynberg o‘zining "Erkin sonetlar" (Свободные сонеты) to‘plamida klassik
sonet janrini zamonaviy she’riyat bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. U
an’anaviy she’riy shakllarni buzmasdan, ularga yangi ruh bag‘ishlashga intilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
84
Faynbergning she’riyati asosan falsafiy, liriko-meditativ va simvolik xarakterga
ega bo‘lib, inson ruhiyati, hayot va o‘lim, borliq va ijodiy izlanish kabi mavzularga
bag‘ishlangan.
Yevtushenko esa, aksincha, ijtimoiy va siyosiy motivlar bilan boyitilgan
she’riyat yaratgan. Uning she’rlari ko‘pincha hayotning dolzarb muammolari,
inson huquqlari, erkinlik va adolat mavzularini yoritishga qaratilgan. Masalan,
uning "Babi Yar" (Бабий Яр) she’ri urush davrida yahudiy xalqiga nisbatan amalga
oshirilgan qatliomni fosh qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, Yevtushenko
she’riyatining ijtimoiy-siyosiy xarakteriga yorqin misol bo‘la oladi.
Farqlar:
•
Faynberg she’riyatida falsafiy va liriko-meditativ motivlar, ichki ruhiy
kechinmalar ustuvorlik qiladi.
•
Yevtushenkoning she’rlari ijtimoiy va siyosiy muammolar,
jamiyatning ichki ziddiyatlarini ochib berishga qaratilgan.
O‘xshashliklar:
•
Ikkala shoir ham erkin she’riyat uslubidan foydalangan.
•
Ularning she’riyatida insoniy qadriyatlar, hayot falsafasi, haqiqat va
adolat izlanishi asosiy o‘rinni egallaydi.
•
Yevtushenko va Faynberg ham klassik she’riyat elementlarini
modernizm bilan birlashtirgan.
Badiiy Ifoda Vositalari
Faynberg o‘z she’rlarida metaforalar, ramzlar va falsafiy obrazlardan ko‘proq
foydalanadi. U sonet janrini zamonaviy she’riyat uslublari bilan uyg‘unlashtirgan.
Masalan, uning "Erkin sonetlar" to‘plamidagi ayrim she’rlari an’anaviy sonet
shakliga ega bo‘lsa-da, ritm va intonatsiya jihatidan erkinroq tuzilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
85
Yevtushenkoning badiiy vositalari esa ancha aniq va jo‘shqin bo‘lib, unda
chuqur allegoriyalar, sarkazm va ohangdorlik kuchli namoyon bo‘ladi. U o‘z
she’rlarida bevosita jamiyatdagi muammolarni ochiq-oydin tasvirlab beradi.
Farqlar:
•
Faynberg simvolik va falsafiy obrazlarga ko‘proq e’tibor qaratadi.
•
Yevtushenko ijtimoiy va siyosiy hayot manzaralarini bevosita
tasvirlashga harakat qiladi.
Mavzu Doirasi
Mavzu
Aleksandr Faynberg
Yevgeniy Yevtushenko
Hayot va o’lim falsafasi Asosiy mavzulardan biri.
Erkin sonetlarida inson
hayoti,
borliq,
ruhiy
izlanish haqida yozadi.
Kam ishlatilgan, ko’proq
real voqealar va jamiyat
muammolariga
e’tibor
qaratadi.
Ijod
va
san’atning
mohiyati
She’riyatni ichki ruhiy
kechinmalar
ifodasi
sifatida ko’radi
Ijod
va
adabiyotni
jamiyatni
o’zgartirish
quroli sifatida ko’radi.
Erkinlik va adolat
Erkinlikni ichki ruhiy
holat sifatida talqin qiladi
Erkinlikni ijtimoiy va
siyosiy jarayon sifatida
ko’radi
Jamiyat va siyosat
Bevosita
murojaat
qilmaydi,
falasafiy
jihatdan yondashadi.
To’g’ridan
to’g’ri
jamiyat
va
siyosiy
voqealarni tanqid qiladi.
Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenkoning ijodi rus she’riyatida
o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ikkala shoir ham XX asr adabiy jarayoniga sezilarli ta’sir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
86
ko‘rsatgan. Ularning poetik uslubidagi umumiy jihatlar shundan iboratki, ular
klassik she’riyat elementlarini modernizm va erkin she’riyat bilan boyitgan.
Shu bilan birga, ularning yondashuvi va uslubi ancha farqlanadi. Faynberg
falsafiy va liriko-meditativ mavzular ustida ishlagan bo‘lsa, Yevtushenko ijtimoiy-
siyosiy mavzularni yoritishda yetakchi o‘rin tutgan. Ularning ijodiy izlanishlari,
badiiy vositalari va she’riyati zamonaviy rus adabiyotida alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, hozirgi adabiyotshunoslik tadqiqotlarida ham qiziqarli tahlil obyektlari
bo‘lib qolmoqda.
Bu taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, Faynberg va Yevtushenko ijodi o‘ziga xos
bo‘lsa-da, ular rus adabiyotida yangi yo‘nalishlarning shakllanishiga katta hissa
qo‘shgan. Ularning she’riyatidagi o‘xshashlik va farqlar XX asr adabiyotining turli
tendensiyalarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Xulosa
Aleksandr Faynberg va Yevgeniy Yevtushenkoning ijodi XX asr rus
she’riyatining muhim qismini tashkil etib, adabiyotda yangi badiiy
yo‘nalishlarning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Ularning poetik uslubi,
mavzulari va badiiy vositalari orqali adabiyotga olib kirgan yangiliklari o‘z davri
hamda keyingi avlod shoirlari uchun ilhom manbai bo‘ldi. Ushbu maqolada
Faynberg va Yevtushenkoning ijodiy yo‘nalishlari, poetik uslublari hamda
ularning umumiy va farqli jihatlari tahlil qilindi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Aleksandr Faynberg o‘zining “Erkin sonetlar”
to‘plami orqali klassik va zamonaviy she’riyat o‘rtasida o‘ziga xos uyg‘unlik
yaratishga intilgan. Uning poetik tajribalari sonet janrining an’anaviy cheklovlarini
buzmagan holda, uni yangi falsafiy yondashuvlar bilan boyitishga asoslangan.
Faynberg she’riyatida falsafiy fikrlash, ramziy ifodalar, metaforalar, va liriko-
meditativ kayfiyat yetakchi o‘rin tutadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
87
Yevgeniy Yevtushenko esa ko‘proq ijtimoiy va siyosiy mavzularga murojaat
qilgan. Uning she’rlari jamiyatdagi nohaqliklarni fosh qilish, inson huquqlari va
adolatni himoya qilishga qaratilgan. Uning poetik uslubi keskin, emotsional va
ochiq ifoda vositalari bilan ajralib turadi. Sarkazm, allegoriya, bevosita murojaatlar
uning badiiy ifoda uslublarining ajralmas qismidir.
Taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, ikkala shoir ham erkin she’riyat
tamoyillariga asoslangan holda, adabiyotga o‘ziga xos uslubiy yondashuvlar olib
kirgan. Biroq, ularning ijodiy e’tibori turli yo‘nalishlarga qaratilgan: Faynberg
falsafiy va liriko-meditativ she’riyat vakili bo‘lsa, Yevtushenko ijtimoiy va siyosiy
muammolarni ko‘taruvchi shoir sifatida tarixda qoldi.
Ushbu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Faynberg va Yevtushenkoning ijodi
nafaqat rus she’riyati rivojiga, balki umumiy adabiy jarayonlarga ham sezilarli
ta’sir ko‘rsatgan. Ularning asarlari bugungi kunda ham ahamiyatini yo‘qotmagan
bo‘lib, zamonaviy adabiyotshunoslik va poetik tadqiqotlar uchun qimmatli manba
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kelgusidagi tadqiqotlar bu ikki ijodkor o‘rtasidagi bog‘liqlik va ularning
adabiy jarayondagi o‘rnini yanada chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilishi mumkin.
Xususan, Faynbergning sonet janriga bo‘lgan yondashuvi, uning falsafiy she’riyati
va modernizm bilan bog‘liqligi, shuningdek, Yevtushenkoning poetik ovozi va
uning zamonaviy she’riyatga ta’siri yanada keng qamrovli tahlil qilishga loyiq
mavzulardir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Malixina, G. V. (2007). A. A. Faynberg lirikasidagi badiiy obrazlar va
tematik dominantlar tuzilishi (Magistrlik dissertatsiyasi). O‘zbekiston Milliy
universiteti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
88
2.
Korenev, A. V. (2010). Yevgeniy Yevtushenko she’riyatida ijtimoiy va
siyosiy motivlar. Moskva: Adabiyot instituti nashriyoti.
3.
Ivanova, N. S. (2012). Yevtushenko she’riyatida obrazlilik va metaforalar
tizimi. Sankt-Peterburg: Filologiya universiteti nashriyoti.
4.
Faynberg, A. A. (1990). Erkin sonetlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti.
5.
Yevtushenko, Ye. A. (1961). Babi Yar. Moskva: Sovetskiy pisatel.
6.
"Aleksandr Faynberg (1939–2009)". (2012). Ziyouz.com. Retrieved from
https://www.ziyouz.com/ru/poeziya/russkoyazychnaya-poeziya-uzbekistana/405--
7.
"Yevgeniy
Yevtushenko".
(n.d.).
Wikipedia.
Retrieved
from
https://ru.wikipedia.org/wiki/Евтушенко,_Евгений_Александрович
