PEDAGOGIK JAMOADAGI NIZOLI VAZIYATLAR VA ULARNI BARTARAF ETISHNING USULLARI

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-2_ Март-2025

161

PEDAGOGIK JAMOADAGI NIZOLI VAZIYATLAR VA ULARNI

BARTARAF ETISHNING USULLARI

Uchtemirova Bibimarjona Uchtemir qizi

Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti magistranti

2- bosqich

ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada pedagogik jamoada yuzaga

keladigan nizoli vaziyatlar, ularning kelib chiqish sabablari, oqibatlari va bartaraf

etish usullari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Pedagogik jamoa o‘rtasida nizolarning

vujudga kelishi ta’lim sifati va samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi isbotlab

beriladi. Tadqiqot natijalarida zamonaviy yondashuvlar, mediatorlik jarayoni

hamda konfliktologik usullardan foydalanish samaradorligi o‘rganilgan. Tahlillar

asosida nizolarni bartaraf etish mexanizmlari ishlab chiqilib, amaliy tavsiyalar

berilgan.

Kalit so‘zlar: pedagogik jamoa, nizoli vaziyat, nizolar, nizolarni hal etish

usullari, mediatorlik, konfliktologiya, muhit.

АННОТАЦИЯ: В статье дается научный анализ конфликтных

ситуаций, возникающих в педагогическом коллективе, их причин,

последствий и методов устранения. Доказано, что конфликты внутри

педагогического коллектива негативно влияют на качество и

эффективность образования. Результаты исследования позволили изучить

эффективность современных подходов, процесса медиации и использования

конфликтологических методов. На основе анализа разработаны механизмы

разрешения конфликтов и даны практические рекомендации.

Ключевые слова: педагогический коллектив, конфликтная ситуация,

конфликты, методы разрешения конфликтов, медиация, конфликтология,

окружающая среда.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-2_ Март-2025

162

ANNOTATION: This article analyzes conflict situations that arise in the

pedagogical team, their causes, consequences and methods of their elimination on

a scientific basis. It is proven that the emergence of conflicts among the

pedagogical team negatively affects the quality and effectiveness of education. The

results of the study studied the effectiveness of modern approaches, the mediation

process and the use of conflictological methods. Based on the analysis, mechanisms

for resolving conflicts were developed and practical recommendations were given.

Keywords: pedagogical team, conflict situation, conflicts, methods of

resolving conflicts, mediation, conflictology, environment.

KIRISH

Har qanday ijtimoiy guruhda bo‘lgani kabi, ta’lim muassasalarida faoliyat

yuritayotgan pedagogik jamoa ham o‘zaro aloqada bo‘lib, turli munosabatlar

tizimini tashkil etadi. Bunday jarayonda fikrlar xilma-xilligi, shaxsiy manfaatlar va

kasbiy raqobat kabi omillar sababli nizoli vaziyatlar yuzaga kelishi tabiiy hol

hisoblanadi

1

. Pedagogik jamoada vujudga kelgan nizolar aksariyat hollarda nafaqat

ish muhitiga, balki o‘quv jarayonining sifatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi

mumkin.

Shu bois, bunday vaziyatlarni o‘z vaqtida aniqlash, tahlil qilish va samarali

bartaraf etish usullarini ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu maqolada

pedagogik jamoada nizolar kelib chiqishining asosiy sabablari, ularning oqibatlari

va bartaraf etish mexanizmlari o‘rganiladi hamda amaliy tavsiyalar ishlab

chiqiladi.

1

Xolbo‘tayev A., "Pedagogik jamoalarda nizoli vaziyatlar va ularni bartaraf etish yo‘llari", Toshkent,

2020.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-2_ Март-2025

163

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

Mavzuga oid adabiy manbalarni tahlil qilish jarayonida, zamonaviy

pedagogika, psixologiya va konfliktologiya sohalarida olib borilgan ilmiy

ishlanmalar asos qilib olindi. Xususan, O‘zbekiston va xorijiy olimlarning

tadqiqotlari, maqolalari va monografiyalarida pedagogik jamoada konfliktlarni

boshqarish usullari, mediatorlik faoliyati, sotsiometrik va psixologik tahlil

metodlari keng yoritilgan. Adabiy manbalar tahlilidan ko‘rinib turibdiki,

zamonaviy yondashuvlarda nizoni hal etish jarayoni ikki asosiy bosqichga —

nizoni aniqlash va bartaraf etish bosqichlariga ajratiladi

2

.

Tadqiqot metodologiyasi sifatida quyidagi usullardan foydalanildi:

So‘rovnoma va intervyular o‘tkazish orqali amaldagi pedagogik jamoalarda

mavjud muammolarni aniqlash;

Sotsiometrik tahlil orqali jamoa a’zolari o‘rtasidagi ijtimoiy-psixologik

munosabatlarni o‘rganish;

Tahlil va sintez, solishtirma tahlil, grafik metodlari yordamida

ma’lumotlarni umumlashtirish.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Tadqiqot davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10 tasida so‘rov

o‘tkazilib, 120 nafar o‘qituvchi jalb etildi. Quyida o‘tkazilgan so‘rovnoma

natijalari keltirilgan.

1-jadval. Pedagogik jamoada nizolar kelib chiqishining asosiy sabablari

Nizolar sababi

So‘rovda qayd etilgan foiz (%)

Rahbariyat bilan kelishmovchiliklar

30%

Kasbiy raqobat

20%

2

Qosimova N. "Ta’lim tizimidagi nizolar va ularni bartaraf etish usullari", Ma’rifat, 2021.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-2_ Март-2025

164

Nizolar sababi

So‘rovda qayd etilgan foiz (%)

Shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvi

18%

Ish yuklamasining teng taqsimlanmasligi 15%

Kompaniya va hamkorlik yetishmasligi 10%

Boshqa sabablar

7%

Ushbu natijalar pedagogik jamoada rahbariyat va o‘qituvchilar o‘rtasidagi

kelishmovchiliklar hamda kasbiy raqobat asosiy nizoli holatlarga sabab

bo‘layotganini ko‘rsatadi.

2-jadval. Nizoli vaziyatlarni bartaraf etishda qo‘llanilayotgan asosiy usullar

Bartaraf etish usullari

Amalga oshirilish foizi (%)

Suhbat va tushuntirish ishlari

40%

Rahbariyat vositasida muammoni hal qilish 25%

Jamoa yig‘ilishlarida ochiq muhokama

20%

Psixolog yoki mediator yordami

10%

Huquqiy tartibda hal etish

5%

Ushbu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, ko‘pchilik o‘qituvchilar

nizolarni oddiy suhbat va tushuntirish ishlari orqali hal qilishga harakat qilishadi.

Lekin zamonaviy konfliktologik yondashuvlar, mediatorlik jarayonlari yetarli

darajada joriy etilmagan.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, nizoli vaziyatlarning aksariyati ularni

yuzaga keltirgan sabablarni aniqlash va shaffof muhokama qilish orqali samarali

bartaraf etilishi mumkin. Ayniqsa, jamoada o‘zaro hurmat va ishonch muhitini

shakllantirish muhim omil hisoblanadi.

XULOSA

Pedagogik jamoada yuzaga keladigan nizoli vaziyatlar ta’lim sifatiga

sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishi, jamoa a’zolari o‘rtasida ishonchsizlik,

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-2_ Март-2025

165

noxush muhit, ish unumining pasayishiga olib kelishi mumkin. Bunday

holatlarning oldini olish uchun eng avvalo har bir rahbar va pedagog xodim

konfliktologiya asoslarini, ijtimoiy-psixologik muloqot madaniyatini egallashi

muhimdir. Nizolar asosan rahbariyat bilan kelishmovchiliklar, kasbiy raqobat va

shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvi natijasida kelib chiqmoqda. Ularga qarshi

kurashishda eng samarali yo‘l — nizoni ochiq muhokama qilish, vaziyatni

o‘rganib, har ikki tomon manfaatlarini inobatga olgan holda hal etishdir.

Shuningdek, zamonaviy mediatorlik usullarini joriy etish, ta’lim

muassasalarida maxsus psixologik xizmatlarni rivojlantirish va o‘qituvchilarning

konfliktologik bilimlarini oshirish lozim.

Kelgusida pedagogik jamoalarda nizolar profilaktikasiga doir tizimli chora-

tadbirlar ishlab chiqish, bu borada xorij tajribasini o‘rganish, mediatorlar institutini

rivojlantirish muhim ilmiy-amaliy yo‘nalish bo‘lib qoladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.

Xolbo‘tayev A., "Pedagogik jamoalarda nizoli vaziyatlar va ularni bartaraf

etish yo‘llari", Toshkent, 2020.

2.

Qosimova N. "Ta’lim tizimidagi nizolar va ularni bartaraf etish usullari",

Ma’rifat, 2021.

3.

Toshpulatov S. "Konfliktologiya asoslari", — T.: O‘zbekiston, 2019.

4.

"Psixologiya asoslari", Darslik, T.: O‘qituvchi, 2022.

5.

Zokirov B., "Ta’lim muassasalarida boshqaruv va nizolar", — T.:

Innovatsiya, 2023.

6.

Jahon konfliktologiya tajribasi va amaliyoti. — Moskva: Yurayt, 2021.