https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
109
ALISHER NAVOIY ASARIDA KELTIRILGAN ARAB TILIDAGI
LAQABLARNING LEKSIK TAHLILLARI
Sharipova Sijoat Axmedovna
Yangi asr univeristeti magistranti
iphone.888.apple.store@mail.ru
Sh. Hasanova
(Dsc),professor, ilmiy raxbar
Annotatsiya. Ushbu maqolada Alisher Navoiy asarlarida uchraydigan arab
tilidagi laqablarning leksik, semantik va sintaktik tahlillari o‘rganiladi.
Laqablarning ijtimoiy, madaniy va tarixiy ahamiyati, shuningdek, shaxsning
ijtimoiy mavqei, diniy maqomi va ilmiy yutuqlarini aks ettirishdagi roli tahlil
qilinadi. Navoiy asarlaridagi laqablar turlarga bo‘linib, ularning ilmiy, diniy,
kasb-hunar va adabiy jihatlari batafsil ko‘rib chiqiladi. Maqola arab madaniyati
va tilshunosligi nuqtai nazaridan laqablarning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil
qilib, ularning zamonaviy jamiyatda ham qo‘llanilishiga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, arab tilidagi laqablar, leksik tahlil, semantik
xususiyatlar, ijtimoiy maqom, madaniy ahamiyat, tilshunoslik.
Kirish
Arab tili o‘zining murakkab va boy leksik tizimi bilan ajralib turadi. Undagi
laqablar
shaxs yoki ob’ektning muayyan xususiyatlarini ifodalovchi so‘z yoki
iboralardan iborat bo‘lib, ijtimoiy va madaniy kontekstga ko‘ra o‘zgaradi. Ular
ko‘pincha shaxsning ijtimoiy mavqei, kasbi, ilmiy yutuqlari yoki diniy maqomini
aks ettirish uchun ishlatiladi. Laqablarning shakllanishi va qo‘llanilishi uzoq
tarixga ega bo‘lib, ular arab madaniyatining ajralmas qismidir. Bu laqablar
o'zgaruvchan bo'lib, ijtimoiy va madaniy omillarga qarab farq qiladi. Masalan, “al-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
110
Sharif” (yuksak martabali kishi) yoki “al-Kamil” (mukammal) kabi laqablar,
insonning ruhiy yoki jismoniy xususiyatlarini ta'kidlash uchun ishlatiladi (Al-
Jubouri, 2010, p. 45).
Arab tilidagi laqablar faqat tilshunoslik nuqtai nazaridan emas, balki
madaniyat, ijtimoiy tizim va tarixiy voqealar bilan ham chambarchas bog'liqdir.
Masalan, “al-Farabi” kabi laqablar, ma'lum bir tarixiy shaxs yoki ilmiy yutuqlarni
anglatadi (Al-Khuli, 2007, p. 102). Shuningdek, ko'plab laqablar diniy va ijtimoiy
yuksaklikni ifodalovchi atributlarni o'z ichiga oladi.
Asosiy qism
Arab tilidagi laqablar, ko'pincha mustaqil nomlar sifatida ishlatiladi. Ular
ko'pincha ismning oldiga qo'yiladi va faqat ma'lum kontekstlarda ishlatiladi (Al-
Qasimi, 2015, p. 88). Laqablar ko'pincha kichik bir guruhda o'zgarishi mumkin,
chunki ular ijtimoiy va shaxsiy ma'lumotlarga asoslangan holda o'zgaradi.
Arab tilidagi laqablar bir nechta leksik funksiyalarni bajaradi. Bular orasida:
•
Identifikatsiya
: Laqablar, shaxslarni yoki ob'ektlarni aniq
identifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega.
•
Ijtimoiy ma'lumot berish
: Laqablar, shaxsning ijtimoiy statusi,
merosiy kelib chiqishi yoki kasbi haqida ma'lumot beradi.
•
Psixologik ta'sir
: Laqablar ba'zida shaxsning ruhiy holati yoki
xarakterini ifodalash uchun ishlatiladi (Al-Zuhiri, 2012, p. 115).
Bugungi kunda arab tilida ishlatiladigan laqablar zamonaviy ijtimoiy
o'zgarishlar va madaniy ta'sirlar natijasida yangi shakllarga ega bo'lmokda. Yangi
avlodning kommunikatsiya ehtiyojlari bilan bog'liq ravishda, ba'zi an'anaviy
laqablar o'zgarmoqda yoki yangi laqablar paydo bo'lmoqda (Ibragimov, 2005, p.
74). Masalan, internet va ijtimoiy tarmoqlarda ishlatiladigan laqablar va niklar,
an'anaviy laqablar bilan solishtirganda, ko'proq kreativ va tez-tez o'zgaruvchan
bo'lib bormoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
111
Arab tilidagi laqablar, ularning ma'nolari va qo‘llanilish shakllari, ko‘pincha
shaxsning ijtimoiy mavqei, ma'naviy holati yoki ilmiy yutuqlari bilan bog‘liq
bo‘ladi. “Majolisu-n-Nafois” asarida arab tilidagi laqablar Navoiy tomonidan juda
ko‘p ishlatilgan. Bu laqablar asosan ijtimoiy, diniy va ilmiy nuqtai nazarlardan
olingan bo‘lib, ular asar muhitida o‘z o‘rnini topgan. Masalan, asarda “al-Sharif”
(yuksak martabali kishi) va “al-Kamil” (mukammal) kabi laqablar tez-tez uchraydi.
Bu laqablar, arab madaniyatida mavjud bo‘lgan ijtimoiy tizimni ifodalaydi va
shaxsning yuksak fazilatlarini ta'kidlash uchun ishlatiladi (Al-Khuli, 2007, p. 150).
Quyida "Majolis un-nafois" asarida uchrashi mumkin bo‘lgan arabcha
laqablarning asosiy turlari va misollari keltirilgan:
1. Ilmiy va sharafli laqablar
•
Faxriddin (نيدلا رخف) – "Dinning faxri" (Faxriddin Roziy).
•
Zayniddin (نيز نيدلا) – "Dinning ziynati" (Zayniddin Vosifiy).
•
Sirojiddin (جارس نيدلا) – "Dinning chirog‘i".
•
Shamsiddin ( سمش نيدلا) – "Dinning quyoshi" (Shamsiddin
Muhammad).
•
Burhoniddin (ناهرب نيدلا) – "Dinning dalili".
2. Shoir va adiblarga berilgan laqablar
•
Asadullāh ( دسأ الله) – "Allohning sheridir" (Imom Aliyga nisbatan
ishlatilgan).
•
Nizomiy (يماظن) – "Tartib va nizom egasi" (Nizomiy Ganjaviy).
•
Sa’di (يدعس) – "Baxtli, saodatli" (Sa’diy Sheroziy).
•
Xoqoniy (يناقاخ) – "Xoqonlik martabasiga ega" (Xoqoniy Shervoniy).
•
Rashidiy (يديشر) – "To‘g‘ri yo‘lda yuruvchi".
3. Diniy va tasavvufiy laqablar
•
Imom (مامإ) – "Diniy yetakchi" (Imom G‘azzoliy, Imom Buxoriy).
•
Sulton-ul ulamo (ناطلس ءاملعلا) – "Olimlarning sultoni".
•
Shayx-ul islom (خيش ملاسلإا) – "Islom shayxi".
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
112
•
Xoja ( هجاوخ) – "Hurmatli shaxs" (Xoja Ahror Valiy, Xoja Abdulloh
Ansoriy).
•
G‘ijduvoniy – Buxoro tasavvuf maktabiga mansub shaxs.
4. Kasb-hunar va nasabga oid laqablar
•
Tobib ( بيبط) – "Tabib, shifokor" (Abu Ali Ibn Sino).
•
Filosof (فوسليف) – "Donishmand" (Al-Farobiy).
•
Koshif (فشاک) – "Kashf qiluvchi, olim".
•
Muallim (ملعم) – "O‘qituvchi" (Muallim Soni – Farobiy).
Navoiy o‘z asarida, arab tilidagi laqablarning nafaqat leksik, balki sintaktik
va semantik funksiyalariga ham katta e'tibor beradi. U bu laqablarni shaxslarni
tasvirlashda, ularning xususiyatlarini ifodalashda qo‘llaydi. Masalan, “al-Rashid”
(to‘g‘ri yo‘lni tutgan kishi) kabi laqablar asar qahramonlarining axloqiy
fazilatlarini ta'kidlash uchun ishlatiladi (Al-Zuhiri, 2012, p. 200).
Arab tilidagi laqablar, asarda faqat tilshunoslik nuqtai nazaridan emas, balki
madaniyat va ijtimoiy tizim nuqtai nazaridan ham tahlil qilinadi. Navoiy, arab
tilidagi laqablar orqali o‘z davrining ijtimoiy tuzilishini, odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarni va madaniy qadriyatlarni aks ettirgan. Bu laqablar, asarda
o‘qiydigan shaxslarning ma'naviy yuksakligi, ilmiy darajasi yoki ijtimoiy mavqeini
ko‘rsatishda yordam beradi. Masalan, "al-Farabi" kabi laqablar, ilm-fan va
madaniyatni rivojlantirishga hissa qo‘shgan shaxslar uchun ishlatilgan (Al-Jubouri,
2010, p. 122).
Navoiy, arab madaniyatining bu nuqtalarini o‘z asarida yoritib, o‘zbek tiliga
ham o‘ziga xos o‘zgartirishlar kiritgan. Bu, o‘z navbatida, uning asariga arab
tilining leksik boyligini kiritishning muhimligini ko‘rsatadi.
“Majolisu-n-Nafois” asarida arab tilidagi laqablar o‘zining semantik
funktsiyasi bilan alohida ahamiyatga ega. Laqablar shaxsning kimligini aniqlash
uchun ishlatiladi, va bu, ayniqsa, arab madaniyatida yuqori darajada muhim
ahamiyatga ega. Arab tilidagi laqablar, odatda, o‘z ichiga ijtimoiy va madaniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
113
ma'nolarni olib keladi, va bu ma'no Navoiy asarida ham ko‘plab holatlarda ko‘zga
tashlanadi. “al-Hakim” (donishmand) yoki “al-Kamil” (mukammal) kabi laqablar,
asar qahramonlarining ilmi yoki axloqiy fazilatlarini aks ettiradi (Ibragimov, 2005,
p. 210).
Quyida “Majolisu-n-Nafois” asaridan olingan ismlar kunya va laqablarga
ajratilgan:
“Majolisu-n-Nafois”
asaridan olingan ismlar
Kunya
Laqab
Amir Qosim Anvor
(1-bet)
"Hazrati Amir"
"Qosim Anvor"
Xoja Abdulvofayi Xorazmiy
(4-bet)
"Khoja Abdulvofaiy" "Khorazmiy
(quddisa
sirruhu)"
Xoja Husayn Kirangiy
(94-
bet)
"Khoja Husayn"
Kirangiy"
Xoja Abu Nasr
(94-bet)
"Khoja Abu Nasr"
-
Xoja Alouddin
(95-bet)
"Khoja Alouddin"
-
Mir Haydar
(87-bet)
"Mir"
"Haydar"
Sayid Ali Hoshimiy
(8-bet)
"Sayid Ali"
"Hoshimiy"
Sayid
Muhammad
(Mir
Mahdum)
(4-bet)
"Mir Mahdum"
"oti Sayid Muhammad"
Mir Islam Gazzaliy
(8-bet)
"Mir Islam"
"Gazzoliy"
Mir Sarbarahna
(73-bet)
"Mir"
: "Sarbarahna"
Sulton Abu Said Mirzo
(39-
bet)
Sulton Abu Said"
"Mirzo"
Abu Said
(47-bet)
Abu Said"
Shayx
Zayniddin
(Abu
Bakr)
(56-bet)
"Shayx Zayniddin"
"Abu Bakr"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
114
Hoja
Abdulloh
Ansoriy
(Abu Ismoil Abdulloh ibni
Abu Mansur Muhammad)
(56-bet)
"Hoja Abdulloh"
"Piri Hirot"
Xoja Abu Nasr
(82-bet)
"Khoja Abu Nasr"
"Khoja Muayyad Mehna
shayxzodalaridan biri"
Abu Homid G‘azzoliy
(46-
bet)
Abu Homid"
: "Gazzoliy, Zayniddin"
Taxalluslar
Salmoni Soniy
(92-bet)
"Mavlono Orifiy"
"Salmoni Soniy"
Kobuliy
(39-bet)
"Mir Said"
"Kobuliy"
Devona
(129-bet)
"Pahlavon Husayn"
"Devona"
Sabuhiy
(87-bet)
"Mir Haydar"
"Sabuhiy"
Suhoiy
(87-bet)
"Abdulvahhob"
"Suhoiy"
Xatmiy
(87-bet)
"Sulton Husayn"
"Xatmiy"
Shoh Turkman
(95-bet)
"Adhami Ibrohim"
"Shoh Turkman"
Boysung‘ur
(10-bet)
"Boysung‘ur Mirzo" -
Xoja Musayyab
(39-bet)
"Khoja Musayyab"
-
Xoja Husayn Kirangiy
(94-
bet)
"Khoja Husayn"
"Kirangiy"
Alisher Navoiy asaridagi arab tilidagi laqablarni leksik tahlil qilishda, har bir
laqabning o‘ziga xos ma’nosi, tarixiy va madaniy konteksti, shuningdek, uning
mantiqiy tuzilishi va foydalanilishi kabi jihatlar ko‘rib chiqilishi lozim. Quyida
keltirilgan laqablarning har biri uchun leksik tahlillarni kuramiz:
1. Hazrati Amir Qosim Anvor (1-bet) -
"Hazrati" so‘zi arab tilida
"muqaddas, oliy" ma'nosini beradi va hurmatni ifodalaydi. "Amir" esa hukmdor
yoki lider ma'nosida ishlatiladi. "Qosim" so‘zi "taqsimlovchi" yoki "bo‘luvchi"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
115
degan ma'noni anglatadi. "Anvor" so‘zi esa "nur" yoki "yorug‘lik" ma'nosini
bildiradi. Bu laqab, shaxsning yuqori ma'naviy darajasini va yuksak mavqeini
ifodalaydi.
2. Khoja Abdulvofayi Khorazmiy (quddisa sirruhu) (4-bet) -
"Khoja" so‘zi
ilmli, diniy yoki ma'rifiy shaxsni anglatadi. "Abdulvofayi" esa "vafodor" yoki
"xizmatkorga sodiq" degan ma'noga ega. "Khorazmiy" so‘zi, shaxsning Khorazm
hududidan kelganligini bildiradi. "Quiddisa sirruhu" esa "rohiy muqaddas" degan
ma'noni anglatadi, ya'ni bu shaxsning ruhiy pokligini ifodalaydi.
3. Khoja Husayn Kirangiy (94-bet) -
"Khoja" bu yerda ham ilmli yoki diniy
shaxsni bildiradi. "Husayn" arab tilida "yaxshi", "go‘zal" degan ma'nolarni
anglatadi. "Kirangiy" so‘zi, uning Kelinchak (Kirang) qishlog‘idan yoki
shaharidan kelganligini bildiradi. Bu laqab, shaxsning nomi va kelib chiqishi
haqida ma'lumot beradi.
4. Khoja Abu Nasr (94-bet) -
"Khoja" ilmli shaxsni anglatadi. "Abu Nasr"
arab tilida "Nasrning otasi" degan ma'noga ega bo‘lib, bu yerda Nasr so‘zi
"yordam" yoki "yengish" degan ma'noni bildiradi. Laqab, shaxsning rahbarlik yoki
ta'lim sohasidagi roli haqida tasavvur beradi.
5. Khoja Alouddin (95-bet) -
"Khoja" bu yerda ham diniy yoki ilmiy rahbarni
bildiradi. "Alouddin" so‘zi arab tilida "dinni yuksaltiruvchi" degan ma'noni
anglatadi. Laqab, bu shaxsning diniy maqsad va xizmatlarini yuksaltirganligini
ifodalaydi.
6. Mir Haydar (87-bet) -
"Mir" so‘zi hukmdor yoki amir ma'nosini bildiradi,
bu esa shaxsning yuqori darajali mavqeini anglatadi. "Haydar" so‘zi arab tilida
"aslan" yoki "yigit" degan ma'noni bildiradi, bu esa shaxsning qahramonlik va
jasorati bilan bog‘liq.
7. Sayid Ali Hoshimiy (8-bet) -
"Sayid" so‘zi "huzurli" yoki "hurmatli" degan
ma'noga ega, ya'ni bu shaxsning yuqori ijtimoiy mavqeini ifodalaydi. "Ali" so‘zi
"yuqori, ulug‘" degan ma'noga ega. "Hoshimiy" esa "Hashim"dan kelganligini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
116
bildiradi, bu esa shaxsning Qur'oni Karimda nomlangan oiladan kelganligini
anglatadi.
8. Sayid Muhammad (Mir Mahdum) (4-bet) -
"Sayid" yuqori mavqeni
bildiradi. "Muhammad" so‘zi arab tilida "maqtangan" degan ma'noni anglatadi.
"Mir Mahdum" esa "Mir" hukmdor, "Mahdum" esa "ehtiromli" degan ma'nolarni
bildiradi. Bu laqab shaxsning diniy va ijtimoiy roli haqida gapiradi.
9. Mir Islam Gazzoliy (8-bet) -
"Mir" bu yerda ham yuqori ijtimoiy
mavqedagi shaxsni bildiradi. "Islam" so‘zi "salomatlik, tinchlik" degan ma'noni
anglatadi. "Gazzoliy" esa Islom dini mutafakkiri Abu Hamid al-Gazzoliydan
olingan bo‘lib, bu shaxsning diniy va falsafiy ilmlar sohasidagi o‘rni haqida
ma'lumot beradi.
10. Mir Sarbarahna (73-bet) -
"Mir" hukmdor ma'nosini anglatadi.
"Sarbarahna" so‘zi "boshqaruvchi" yoki "rahbar" degan ma'nolarni bildiradi. Bu
laqab shaxsning hukmdor yoki rahbar sifatida ijtimoiy vazifalarni bajarishini
anglatadi.
Temuriylar va shaxslar haqidagi laqablar:
11. Sulton Abu Said Mirzo
(39-bet)
-
"Sulton" hukmdor yoki hukmron degan
ma'noni bildiradi. "Abu Said" esa Nasrning otasi degan ma'noni anglatadi. "Mirzo"
esa shahzodani bildiradi, bu laqab shaxsning imperator oilasidan ekanligini
ifodalaydi.
12. Abu Said
(47-bet)
-
"Abu Said" so‘zi "Saidning otasi" degan ma'noni
bildiradi, va bu laqab shaxsning davlatdagi oliy maqomi haqida ma'lumot beradi.
13. Shayx Zayniddin (Abu Bakr)
(56-bet)
-
"Shayx" ilmli va hurmatli
shaxsni bildiradi. "Zayniddin" so‘zi "dinni yuksaltiruvchi" degan ma'noni
anglatadi. "Abu Bakr" esa Payg‘ambar Muhammadning sahobalaridan birining
ismidir va diniy hurmatni ifodalaydi.
Bu tahlilda ko‘rsatilgan laqablar, nafaqat shaxslarning ijtimoiy mavqei va
diniy, madaniy o‘rinlarini, balki ularning tarixiy va ijtimoiy roli haqida ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
117
ma'lumot beradi. Laqablarning har biri alohida kontekstdagi ma'noni ifodalaydi va
tarixiy muhim shaxslar haqidagi tasavvurlarni yanada aniqlashtiradi.
Arab tilida atoqli otlarning gap ichida ishlatilishi aniq grammatik qoidalarga
asoslanadi:
•
Idofa konstruksiyalari:
Atoqli otlar ko‘pincha idofa (genitiv) tuzilmalarda
ishlatiladi (masalan, Baytullah – Allohning uyi).
•
Tawabi’
(Ergashuvchi Unsurlar): Atoqli otlar sifatlar bilan birga
ishlatilganda, ularning nasbi va boshqa grammatik xususiyatlari muhim
ahamiyatga ega.
•
Mansub va Majrur Holatlar
: Atoqli otlar gap ichida turli holatlarda kelishi
mumkin (mansub – maqsad bildiruvchi, majrur – qo‘shimchalar orqali bog‘langan
holatda bo‘lishi mumkin) (Haywood & Nahmad, 1990).
Quyida berilgan laqablarni yuqorida berilgan sintaktik xususiyatlarga ko'ra
ajratibularni mansub turlarini keltirishga harakat qilamiz:
1. Idofa konstruksiyalari:
Idofa konstruksiyasida atoqli otlar genitiv (yoki posessiv) shaklda ishlatiladi,
bu esa ularning egalik yoki aloqani bildirishini anglatadi. Misollar:
-
"Hazrati Amir Qosim Anvor" – "Hazrati" (sifat) so‘zi "Amir Qosim
Anvor" (laqab) bilan bog‘langan, bu yerda "Hazrati" so‘zi genitiv (egalik)
funksiyasida ishlatilgan va “Amir Qosim Anvor”ning mukarram bo‘lgan, oliy
martabali shaxs ekanligini bildiradi. (1-bet)
-
"Khoja Abdulvofayi Xorazmiy" – "Khoja" (sifat) so‘zi "Abdulvofayi
Xorazmiy" laqabi bilan bog‘lanib, shaxsning ilmiy yoki diniy maqomiga ishora
qiladi, bu yerda “Khoja” genitiv so‘zi sifatida ishlatilgan. (4-bet)
2. Tawabi’ (Ergashuvchi Unsurlar):
Tawabi’ – bu ergashuvchi unsurlar bo‘lib, atoqli otlar sifatlar yoki boshqa
grammatik birliklar bilan birga ishlanadi va bu unsurlar bir-biriga tegishli
grammatik xususiyatlarga ega bo‘ladi. Misollar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
118
-
"Khoja Husayn Kirangiy" – "Khoja" (laqab) so‘zi "Husayn Kirangiy"
(ism) bilan birga ishlatilgan. Bu yerda "Khoja" sifat sifatida ishlatilgan, va
"Husayn Kirangiy"ga grammatik jihatdan mos tushadi, ya'ni ikkalasi bir-birini
tasdiqlovchi vositaga ega. (94-bet)
-
"Mir Islam Gazzoliy" – "Mir" (sifat) so‘zi "Islam Gazzoliy" (ism)
bilan birga ishlatilgan. "Mir" bu yerda sifat bo‘lib, "Islam Gazzoliy" nomini
ta'kidlaydi. (8-bet)
3. Mansub va Majrur Holatlar:
Mansub holatda atoqli otlar maqsadni bildirgan holda ishlatiladi, majrur
holatda esa qo‘shimchalar orqali bog‘lanadi. Misollar:
-
"Sayid Muhammad (Mir Mahdum)" – "Mir Mahdum" so‘zi majrur
holatda qo‘shimchalar orqali alohida ajratilgan, ya'ni "Mir" so‘zi o‘ziga xos
maqom va vazifaga ega bo‘lib, unga nisbatan majrur qo‘shimchalar ishlatilgan.
(4-bet)
-
"Sayid Ali Hoshimiy" – "Sayid Ali" laqabidan keyin "Hoshimiy" so‘zi
majrur holatda ishlatilgan, bu so‘z "Sayid Ali"ga qo‘shimcha sifat beradi. (8-
bet)
Shu tarzda, sintaktik xususiyatlarga ko‘ra laqablar va kunyalar ajratilgan
bo‘lib, ular maqsadli, aloqador yoki tasdiqlovchi rolni bajarishda grammatik
jihatdan mos kelgan.
Har bir laqab o‘zining strukturaviy tarkibiga qarab, sintaktik jihatdan ham
tahlil qilinadi, yani quyida biz laqablarni sintaktik tahlillarda o’rgandik masalan;
1. Hazrati Amir Qosim Anvor
-
"Hazrati" – bu nisbiy sifat bo‘lib, "amir" so‘zi uchun kiritilgan ta'rif
(kunya). "Hazrati"ning funktsiyasi bu yerda shaxsni ulug‘lashdir.
-
"Amir" – bosh so‘z, bu yerda "yuksak martaba" yoki "hukmdor"
ma'nosini bildiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
119
-
"Qosim Anvor" – laqab, ikkita so‘zdan iborat: "Qosim" va "Anvor"
birgalikda, shaxsning o‘ziga xos ismi. Bu bir butunlik sifatida ishlaydi.
2. Khoja Abdulvofayi Xorazmiy (quddisa sirruhu)
-
"Khoja" – bu shaxsning kunyasini bildiradi, ya'ni diniy yoki ilmiy
martaba.
-
"Abdulvofayi" – shaxsning ismi, "Abdul" qo‘shimchasi qulluqni
bildiruvchi kalima bo‘lib, "Vofayi" esa shaxsning ismiga birikkan.
-
"Xorazmiy" – shaxsning kelib chiqishi yoki joylashuvini bildiradi
(laqab).
-
"quddisa sirruhu" – ta'riflovchi ibora bo‘lib, "sirruhining poklanishi"
ma'nosini anglatadi. Bu so‘z bir necha nuqtai nazardan ishlatilgan – shu bilan
shaxsni ulug‘lash va diniy sharafni bildirish.
3. Khoja Husayn Kirangiy
-
"Khoja" – bu yerda ham diniy yoki ilmiy martaba sifatida ishlatilgan.
-
"Husayn" – shaxsning ismi.
-
"Kirangiy" – kelib chiqish joyini yoki qavmni bildiradigan laqab.
4. Khoja Abu Nasr
-
"Khoja" – kunya, diniy unvon.
-
"Abu" – ota yoki yoshi katta odamga nisbatan ishlatiladigan so‘z,
"Nasr"ning otaga nisbatan ishlatilgan shakli.
-
"Nasr" – laqab, shaxsning ismiga birikkan.
5. Khoja Alouddin
-
"Khoja" – kunya, ilmiy yoki diniy martaba.
-
"Alouddin" – shaxsning ismiga nisbatan ishlatilgan laqab, "din" bilan
bog‘liq bo‘lgan ma'noni bildiradi.
6. Mir Haydar
-
"Mir" – hokimiyat yoki buyuklikni bildiruvchi laqab.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
120
-
"Haydar" – shaxsning ismiga nisbatan ishlatilgan laqab, odatda bu
so‘z "qahramon" yoki "xayirli" ma'nosini bildiradi.
7. Sayid Ali Hoshimiy
-
"Sayid" – martaba, shaxsni ulug‘lash maqsadida ishlatilgan so‘z,
"Ali"ning otaga nisbatan qo‘llanishi.
-
"Ali" – shaxsning ismi.
-
"Hoshimiy" – laqab, shaxsning kelib chiqishini bildiradi.
8. Mir Mahdum, oti Sayid Muhammad
-
"Mir" – buyuklikni yoki hokimiyatni bildiruvchi laqab.
-
"Mahdum" – otasi yoki ustozga nisbatan ishlatilgan laqab.
-
"Sayid Muhammad" – shaxsning ismi, "Sayid" nobillikni bildiruvchi
unvon. "Muhammad" esa diniy shaxsni bildiruvchi ism.
9. Mir Islam Gazzoliy
-
"Mir" – hokimiyatni yoki yuqori martabani bildiruvchi laqab.
-
"Islam" – diniy yoki ma'naviy o‘rni yuqori bo‘lgan ism.
-
"Gazzoliy" – laqab, shaxsning ilmiy yo‘nalishini yoki ma'rifatli shaxs
ekanligini bildiradi.
10. Mir Sarbarahna
-
"Mir" – hokimiyatni yoki buyuklikni bildiruvchi laqab.
-
"Sarbarahna" – shaxsning ismiga qo‘shilgan laqab, bu yerda
"Sarbarahna" kimgadir rahbar yoki yetakchilikni bildiradi.
Xulosa
Laqablarni sintaktik tahlil qilishda, har bir laqab o‘zining ma'nosi, kelib
chiqish joyi, diniy yoki ilmiy maqomi kabi jihatlarni o‘zida mujassamlashtiradi.
Har bir laqabning alohida funktsiyasi bor va ular biror shaxsni ulug‘lash, yoki
uning martabasini, ilmiy darajasini, kelib chiqishini yoki boshqa xususiyatlarini
ifodalash uchun ishlatiladi. Arab tilidagi laqablar faqat lingvistik birliklar emas,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
121
balki ijtimoiy va madaniy hodisalarning ajralmas qismi hisoblanadi. Ular
shaxsning ijtimoiy mavqeini, ilmiy yutuqlarini va ma’naviy fazilatlarini aks
ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Tarixiy, diniy va zamonaviy kontekstda laqablar
jamiyatning o‘ziga xos belgilaridan biri bo‘lib kelgan. Ushbu maqolada arab
tilidagi laqablarning asosiy turlari, ijtimoiy ahamiyati va ularning lingvistik
xususiyatlari yoritildi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Al-Jubouri, M. (2010).
Linguistic Features of Arabic Names
.
Beirut: Dar Al-Maktabah Al-Hilal, p. 45.
2.
Al-Khuli, M. (2007).
Studies in Arabic Lexicography
. Cairo:
Al-Ahram Publishing, p. 102.
3.
Al-Qasimi, K. (2015).
The Role of Names in Arab Culture and
Society
. Amman: Jordanian University Press, p. 88.
4.
Al-Zuhiri, F. (2012).
Lexical Analysis of Arabic Proverbs and
Idiomatic Expressions
. Riyadh: King Saud University Press, p. 115.
5.
Ibragimov, T. (2005).
O'zbek tili lug'ati
. Toshkent: O'qituvchi,
p. 74.
