https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
84
XIII-XIV ASR ME’MORCHILIGINING O`ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Maqsudbek Akramjonov Anvarjon o‘g‘li
Namangan Davlat Pedagogika Instituti magistranti O‘zbekiston
Email:
ORCID ID: 0009-0007-2801-7743
Abstract: after the Mongol invasion of 1220, the development of Samarkand
came to a halt. The invaders destroyed the city’s structures, burned its buildings,
and leveled its architectural monuments. The water supply system of Afrosiyob was
also ruined, turning it into a lifeless hill. The Mongols looted everything, burned
valuable books, and repurposed book chests into feeding troughs. Not only
Samarkand but also Bukhara, Nakhshab (Karshi), Termez, and other cities were
captured, leading to the forced relocation of craftsmen to the Far East and
Khorasan. Major cultural centers such as Marv and Nishapur were reduced to
ruins.
Keywords: Mongol invasion, Samarkand, Bukhara, Central Asia, destruction,
cultural heritage, architecture, Sarbadar movement, urban revival.
Аннотация: после монгольского нашествия 1220 года развитие
Самарканда остановилось. Захватчики разрушили городские сооружения,
сожгли здания и уничтожили архитектурные памятники. Была разрушена
система водоснабжения Афросиаба, превратив его в безжизненный холм.
Монголы разграбили всё, уничтожили ценные книги, а книжные сундуки
превратили в кормушки. Захвачены были не только Самарканд, но и Бухара,
Нахшаб (Карши), Термез и другие города, а ремесленников насильно
переселили на Дальний Восток и в Хорасан. Крупные культурные центры,
такие как Мерв и Нишапур, были превращены в руины.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
85
Ключевые слова: монгольское нашествие, Самарканд, Бухара,
Центральная Азия, разрушение, культурное наследие, архитектура,
движение сарбадоров, возрождение городов.
Annotatsiya: 1220-yilgi mo‘g‘ullar bosqinidan so‘ng Samarqand rivojlanishi
to‘xtab qoldi. Bosqinchilar shahar inshootlarini vayron qildi, binolarni yoqib
yubordi va me’morchilik yodgorliklarini yer bilan yakson qildi. Afrosiyobning suv
ta’minoti tizimi buzilib, u jonsiz tepalikka aylangan. Mo‘g‘ullar har narsani talon-
toroj qilib, qimmatli kitoblarni yoqib yuborgan va ularni saqlash uchun
mo‘ljallangan sandiqlarni ot-ulovlar uchun yemxona qilib ishlatgan. Faqat
Samarqand emas, balki Buxoro, Naxshab (Qarshi), Termiz va boshqa shaharlarga
ham hujum qilingan, hunarmandlar esa majburan Sharq va Xuroson tomon olib
ketilgan. Marv va Nishopur kabi yirik madaniy markazlar vayron bo‘lgan.
Kalit so‘zlar: Mo‘g‘ullar bosqini, Samarqand, Buxoro, Markaziy Osiyo,
vayronagarchilik, madaniy meros, me’morchilik, sarbadorlar harakati,
shaharlarning tiklanishi.
1220-yil bahorda Chingizxon qo'shinlari Samarqandni bosib olgandan so‘ng
rivojlanish ancha to‘xtab qolgan, istilochilar tomonidan shahardagi inshootlar
yondirib yuborilgan va o‘sha davrgacha saqlangan me’morchilik yodgorliklari yer
bilan yakson qilingan. Afrosiyobni suv bilan ta’minlovchi jo‘yi Aziz mo‘g`ul
bosqinchilari tomonidan buzib tashlangan. Shundan so‘ng Afrosiyob jonsiz
tepalikka o‘xshab qolgan.
Chingizxon qadimgi Afrosiyobni bosib olgandan keyin bu joy vayrona
qilinganligi sababli shahar Afrosiyobnin janub tomoniga qarab rivoj topadi.
Mo`g`ullar hammayoqni talon-taroj qildilar. Qimmatli kitoblar ot-ulovlar oyog`i
ostiga tashlanib, kitob saqlangan sandiqlar esa oxurga aylantirildi. Chingizxonning
o`zi shaxsan Buxorodagi o`sha paytda yog`ochdan barpo etilgan Masjidi Kalonni
va shaharning qator boshqa imortalarini yoqib yuborishga boshchilik qildi. So`ng
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
86
1221-yilda Samarqand, undan so`ng Naxshab (Qarshi), Termiz va boshqa shaharlar
qo`lga kiritildi. Imorat va bog` ustalari, ipak matolar to`quvchi hunarmadlar Uzoq
Sharqqa hamda Xurosonga olib ketildi. O`zining ajabtovur tarixiy madrasalari
bilan mashhur bo`lgan Marv va mag`rur Nishopur xarob etildi. Ray, Sheroz,
Isfahon va boshqa shaharlar ham shu ko`yga solindi.
O`rta Osiyo madaniy taraqqiyoti bir yarim asrdan ziyodroq davr davomida
kishanlab qo`yildi. Bu davrdagi shaharlar taraqqiyoti va me’morchilik sohasining
rivoji haqida ma’lumotlar juda ham oz. Xalq ommasining bosqinchilarga va feodal
zulmiga noroziligi XIV asrning o‘rtalari va ikkinchi yarmida kuchli ozodlik
harakati - sarbadorlar harakatini kelib chiqishiga olib kelgan va bu harakat oxir-
oqibat mo‘g‘ullarni ketishiga sababchi bo‘lgan.
Mo‘g‘ullar bosqini o‘lkamizning moddiy va ma’naviy madaniyati
taraqqiyotini bir nеcha yuz yillar orqaga surib yubordi. Asrlar davomida
xalqimizning aqlzakovati bilan bunyod etilgan go‘zal shahar va qishloqlar,
osmono‘par tarixiy qurilish obidalari, binokorlik va mе’morchilik san’atining
nodir va bеtakror nusxalari yеr bilan yakson qilindi, ularning kuli ko‘kka
sovurildi. Ayniqsa, ma’naviy mеrosimiz ko‘rgan zararni til bilan ifoda etish
qiyin. Yozma manbalar, nodir kitoblar yondirildi, oyoqostida toptaldi.
Mo‘g‘ullar fan va madaniyat arboblari, olimu fuzalolar, shoir va
yozuvchilar — xalqimizning mingminglab ulug‘ farzandlarini yoppasiga
qirib tashladilar yoki qul qilib asir sifatida Mo‘g‘ulistonga olib kеtdilar.
Madaniy hayotga shu qadar katta zarba bеrildiki, uni XIV asrning
yarmilariga qadar ham tiklab bo‘lmadi.XIII asrning ikkinchi yarmida va XIV
asrning boshlaridan e’tiboran shahar va qishloqlarda xo‘jalik hayotining
jonlanishi bilan madaniy sohada ham ba’zi bir tarmoqlarning oyoqqa tura
boshlashi ko‘zga tashlanadi. Bu shaharsozlik, binokorlik va mе’morchilikka
aloqador bo‘lgan sohalardir. Shu davrda Movarounnahr va Xorazmda qad
1
Shamsutdinov R. Karimov Sh. “Vatan tarixi” birinchi kitob. –T.: “Sharq”, 2010. –
B.331
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
87
ko‘targan va bizning kunlargacha yеtib kеlgan tarixiy san’at obidalarini misol
tariqasida ko‘rsatib o‘tish mumkin. Buxoro shahridagi Sayfiddin Boharziy,
Bayonqulixon maqbaralari, Samarqanddagi Shohizinda ansamblining
Qusam Ibn Abbos
maqbarasinin ziyoratxonasi, ko‘hna Urganjdagi
Najmiddin Kubro va To‘rabеk xonim maqbarasi, Xo‘janddagi (kеyinchalik u
harob bo‘lgan) Duvoxon maqbarasi va boshqalar ana shular jumlasidandir.
XIII asr o‘rtalarida Buxoroda qurilgan «Mas’udiya» va «Xoniya» dеb
nomlangan ajoyib ikkita madrasa binosi va Ko‘hna Urganjdagi balandligi 62
mеtrga tеng bo‘lgan ulkan qo‘sh masjid dastasi ulug‘ xalqimiz moddiy
madaniyatining buyuk namunasidir.
Sayfiddin Boharziy maqbarasi (1-ilovaga qarang) - Buxorodagi meʼmoriy
yodgorlik. Buxoroning sharqiy qismi (eski Fathobod mavzei) da 2 maqbara —
Bayonqulixon maqbarasi va Sayfiddin Boharziy maqbarasi bunyod etilgan.
Sayfiddin Boharziy maqbarasining kichik goʻrxonasi (XIII asrning 2-yarmiga oid)
va ziyoratxonasi (XIV asrning 2-yarmi) charxi gumbazli. Bosh tarzidagi peshtoq
chuqur ravoqli, 2 yoniga guldastalar ishlangan. Peshtoq va guldasta oraligʻidagi
yassi mehrobiy tokchalarga tuynuklar qilingan. Peshtoq yuqorisida ravokli
darchalar bor. Ziyoratxona va goʻrxona ichidagi gumbaz osti bagʻali 8 va 16 qirrali
muqarnas bezaklar bilan toʻldirilgan. Maqbaraga Shayx Sayfiddin Boharziy, uning
2 oʻgʻli - Jamoliddin Muhammad va Mazhariddin Mutahhar, shuningdek, nevarasi
Abu Mufaxir Yahyo, evaralari Xovand Burhoniddin, Ruhiddin Shayx Dovudlar
dafn etilgan
Amir Temur Buxoroga tashrif buyurganda Shayx qabrini albatta ziyorat
qilgan. Uning farmoni bilan maqbara obod qilinib, ziyoratxona va sharqiy peshtoq
qurilgan. Shayx qabri ustidagi yogʻoch sagʻananing yasalish uslubi, zarhal
bezaklari Amir Temur davri yogʻoch oʻymakorligi sanʼatining noyob yodgorligi
hisoblanadi. Sagʻanada tugʻilgan va vafot etgan sana, Qurʼondan oyatlar, Shayxni
2
Berdimuhammedov A. Amir Temutning Samarqanddagi bog`lari. Turkiston, 1992-yil. B: 123-124.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
88
madh etuvchi madhiyalar, rang-barang naqshlar oʻzaro uygʻunlashgan.
Mustaqillikdan keyin Sayfiddin Boharziy maqbarasi qayta taʼmirlanib, yodgorlik
atrofida goʻzal Fathobod bogʻi bunyod etirildi.
Bayonqulixon maqbarasi - Oʻrta Osiyo meʼmorligi noyob namunasi (XIV
asr oʻrtasi). Buxorodagi shayxul olam Sayfiddin Boharziy maqbarasi yaqinida
Chigʻatoy ulusi xoni Bayonqulixon qabri ustiga qurilgan. Maqbara binosi moʻjaz
va serhasham. Ayniqsa peshtoqi mayda va nafis naqshga, sirkor bezaklarga boy.
Ichkarisi gumbazli, sirkor bezakli ziyoratxona va kichik goʻrxonadan iborat. Ular
lojuvard, feruza, oq rangli, islimiy va girih naqshli oʻymakor sopol parchinlari bilan
ishlangan. Oʻrta Osiyo maqbaralaridagi mana shunday rangdor manzarali bezak
uslubi Shohizinda ansambli (Samarqand) da yanada rivoj topgan. Bayonqulixon
maqbarasi Amir Temur davri meʼmorligining ilk namunalaridan hisoblanadi
Najmiddin Kubro maqbarasi — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik
bo`lib, u XIV asrning 20-30-yillariga oid. Sufiylikdagi Kubraviylik oqimining
asoschisi, shoir, olim va shayx Najmiddin Kubro nomi bilan bogʻliq. Maqbara 3
xona (Najmiddin Kubro sagʻanasi joylashgan katta xona, bir necha qabrlari boʻlgan
kichik xona va ziyoratxona)dan iborat. Miyonsaroy va xonalar gumbaz tomli,
oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangan. Bosh tarzi chuqur ravoqli, peshtoq gumbazli,
koshinkori naqsh bilan hoshiyalangan, yozuvlarida qurilgan yili saqlangan,
Peshtoq yuqorisi muqarnasli sharafa bilan yakunlangan. Peshtoq devorlari va
sagʻana oq, koʻk, havo rang va jigarrang koshin bilan qoplangan. Yogʻoch
oʻymakorligida ishlangan eshigiga islimiy naqsh tushirilgan. Katta xonaning ichki
gumbaz osti bagʻali qalqonsimon, 16 qirrali, 4 burchagi toqu ravoqli, ganchkori
muqarnaslar bilan bezatilgan.
Xona oʻrtasidagi sagʻana oʻziga xos milliy uslubda ishlangan. Bu
keyinchalik Xorazm meʼmoriy yodgorliklarida namuna sifatida keng qoʻllanilgan.
3
Qulmatov Sh. Berdimuhammedov A. Samarqand yodigorliklari.
–
T.: Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2017.
–
B.36
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
89
Najmiddin kubro maqbarasida Xorazm meʼmorligida musavvir va koshinpazlar
tomonidan erishilgan barcha yutuqlar namoyon boʻlgan.
XIV asr oxiri va XV asr o‘rtalari Temuriylar davridir Amir Temur davlati
Volgadan Gangagacha, Tyanshandan Bosforgacha bo‘lgan hududlarni o ‘z
tarkibiga olgan. Amir Temur tomonidan Turk armiyasi tor-mor qilinib, uning
sultoni Boyazid ham asir olingan. Amir Temur podshohligi davrida
Samarqandmamlakatning poytaxtiga aylanadi va u shahar jahonga mashhurbo‘ladi.
Temur va temuriylar davrida Samarqand o'zini o ‘nglab olib,shahar birun va
rabotga butunlay ko‘chib chiqqan va rivoj lanishilgarilab ketgan. Bu davrda ko‘p
tarmoqlar singari me’morchilikva binokorlik ishlari ham gullab yashnagan.
Samarqand nihoyatdaobod va ko‘kalamzor shaharga aylanadi.
Amir Temur o‘ziningtug‘ilgan yurti Shahrisabzni shaharga aylantirgan. U
yerda 1380-yilda Oqsaroy qasrini, keyinchalik to‘satdan vafot etgan o ‘g ‘li
Jahongir maqbarasini qurdirgan. Shahrisabzdagi Oqsaroyni xorazmlik ustalarga
qurdirgan. Binoni bunyod etish qariyb 20 yilga cho‘zilgan. Uning qurilishi 1403-
yillardan keyinroq bitgan. Oqsaroy peshtoqining ikki chekkasi va saroyning bir
qismi saqlanib
qolgan. 230 yil muqaddam qulab tushgan peshtoqning eni 22,5
m,
balandligi 40 m bo‘lgan. Toqi ustidagi ravoqlari bilan uning umumiy
balandligi 50 m dan oshgan.
Qolgan qismining hozirgi balandligi 38
m ni tashkil etadi.
Salobatlilik
va go‘zallikka g‘ishtlarning yaxlit bo`lib
ko‘rinishini ta’minlash — old va
shimoliy devor yuzasini
sirkor parchinlar bilan bir tekisda ishlash tufayli
erishilgan.Gumbazning ichi va yonlariga burchaklardagi minoralargakoshin
- g‘ishtlardan qalqon shaklidagi geom etrik naqshlarishlangan. Bu naqshlar
silliqlangan g‘isht va feruza rangli sirkorparchindan yozilgan kufiy xatlar
fonida ko‘k yo‘g‘on belboqqao‘xshash kompozitsiyani tashkil etgan.
Devorlardagi turli tuman ranglarning jilosi, koshinkor syujetlar, tarixiy,
4
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
90
falsafiy
va diniy mavzudagi kufiy, suls yozuvlari, islimiy, geom etrik va
o‘simliksimon naqshlarning o ‘zaro uyg‘unligi binoga noyob va
sehrli
mazmun baxsh etgan.
Rangining oy yorug‘ida jilolanib -oqarib ko‘rinishidan bino Oqsaroy
deb nomlangan.
Temuriylar davrining ikknchi bosqichida me’morchilikda
qo‘sh gumbazlar yaratish odat tusiga kirgan. U davr arxitekturasi
shakllarning boyishi, dekorativ elementlarning ko‘payislii, rangning
ko‘p
ishlatilishi va devorlarga, ayniqsa inshootlar fasadlariga
nihoyatda chiroyli va
rango-rang pardoz berilishi serlo
ishlanishi bilan ham xarakterlidir. XV
asrning ikkinchi yarimda
dekorativ pardozlashda yangi texnik pardozlash —
kundal paydo
bo‘lgan. Kundalda chinni sopol yoki chinni relyefli bezakka
to'la
suvi yuritilgan. Monumental me'morchilikda binolarning rejasi
murakkablasha borgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ahmedov M. O‘rta Osiyo me’morchilik tarixi. –T.: O‘zbekiston, 1995.
2.
Akramjonov, M., & Davronbayev, I. (2024).
History pedagogy for the digital
age: Embracing technology in the classroom.
MASTERS, 2(12), 25-28.
3.
Akramjonov, M., & Khaydarov, Z. U. (2025).
Innovative approaches to
teaching history in the 21st century.
Научный Фокус, 2(21), 300-302.
4.
Khaydarov, Z., & Akramjonov, M. (2025).
Babur: Conqueror, warlord, and
cultural pioneer. Models and Methods for Increasing the Efficiency of Innovative
Research, 4(42),
83-86.
5.
Berdimuhammedov A. Amir Temutning Samarqanddagi bog‘lari. Turkiston,
1992-yil.
6.
Vaxitov M. Mirzayev Sh. Me’morchilik. T.: “Tafakkur”- 2010.
7.
Qulmatov Sh. Berdimuhammedov A. Samarqand yodigorliklari. –T.: Imom
Buxoriy xalqaro markazi, 2017.
8.
Shamsutdinov R. Karimov Sh. “Vatan tarixi” birinchi kitob. –T.: “Sharq”,
2010.
5
Vaxitov M. Mirzayev Sh. Me’morchilik. T.: “Tafakkur”
- 2010. B.111
