https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
76
MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI TARBIYALANUVCHILARNI
TARBIYALASHDA TA'LIM VA TARBIYANING UYG'UNLIGINI
TA'MINLASH
Buxoro viloyati Peshku tumani 39 davlat maktabgacha talim tashkilpti
tarbiyachisi
Uzoqova Maftuna Yori qizi
Annotatsiya: Maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi tarbiyalanuvchilarni
tarbiyalashda ta’lim va tarbiyaning uyg’unligini ta’minlashning ahamiyati
yoritilgan. Bunda bolalarni tarbiyalashda ta’lim va tarbiyaning uyg’unligi va
ma’naviyatni shakkillantirishda muhum tavsiyalar berilgan.
Tayanch so’zlar: Maktabgacha ta’lim yoshi, tarbiyalanuvchi, tarbiyalash,
ta’lim va tarbiya uyg’unligi.
Аннотация: В статье подчеркивается важность обеспечения баланса
между образованием и
воспитанием в воспитании дошкольников. Данная статья содержит
важные рекомендации по гармоничному обучению и воспитанию детей
дошкольного возраста и формировании духовности.
Ключевые слова: дошкольный возраст, школьник, воспитание,
сочетание обучения и воспитания.
Annotation: The article highlights the importance of ensuring a balance
between education and upbringing in the upbringing of preschoolers. It contains
important recommendations for the harmony of education and upbringing in the
upbringing of children and the formation of spirituality.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
77
Keywords: Preschool age, pupil, upbringing, combination of education and
upbringing.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin mamlakatimizda
huquqiy demokratik davlat qurish va jahon hamjamiyati tomonidan rivojlangan
davlat sifatida o‘rin olish vazifasi qo‘yildi. Albatta yurtimizda jahon talablariga
mos keladigan, har tomonlama rivojlangan,o‘z kasbini puxta egallagan,
vatanparvar fidoyi insonlarni tarbiyalab yetishtirishda maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchilarini o‘qitishni yanada yuksak bosqichga ko‘tarish, uning tarbiya
bilan uyg‘unligini ta’minlash katta ahamiyatga ega.
O‘zbek xalqi tarixan Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni tarbiyalashda
umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash sohasida o‘ziga xos dorulfunun
yaratgan. Bu borada xalq pedagogikasi boy tajribaga ega. Bugungi kundagi
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida
tarbiyalash maqsad va vazifalarini hal etishda uning o‘rni beqiyosdir.
Yaxlit ta’lim - tarbiya jarayonida ikkala o‘zaro bog‘liq juftlik, ya’ni bilim
berish va tarbiyaviy ko‘nikmalarni shakllantirish hamda shakllangan ta’limiy –
tarbiyaviy bilimlar va ko‘nikmalar bo‘yicha faoliyat ko‘rsatishga o‘rgatish, obektiv
borliqdagi qonuniyatlarni o‘rganish va uning amaliy munosabatlarini tarkib
toptirishda namoyon bo‘ladi. Shu sababli ta’lim oluvchilarga bilim berishda
egallangan bilimni amalda ishlatishga o‘rgatish bilan birga ta’lim tarbiyalovchi
ham
bo‘lishi kerak. Ta’lim va tarbiya mazmunining uyg‘unligi tamoyili bu
kishilarga bilim va tarbiya berish jarayonidan iborat bo‘lib, bunda egallangan bilim
va ko‘nikmalarni hayotga qo‘llay olishga o‘rgatiladi, hayotda ta’lim oluvchilarning
ham intellektual, ham
ma’naviy jihatdan uyg‘unlikda rivojlanishi ta’minlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
78
Tarbiya- shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan
pedagogik jarayon bo‘lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir
etish imkonini beradi.Tarbiya jarayoni o‘zaro bog`liq bo‘lgan ikki faoliyatni -
o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini o‘z ichiga oladi. Tarbiyajarayonida o‘quvchining
ongi shakllana
boradi, his va tuyg‘ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo‘lgan va
ijtimoiy aloqalarga xizmat qiladigan xulqiy odatlari hosil bo‘ladi.Psixologlar va
pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (xoh ijobiy. xoh salbiy)
ta’siri bolaning ularga munosabatiga bog'liqligini ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv va texnika asrida yangi avlodning ma’naviy tarbiyasini
boyitish, shu bilan bir qatorda moddiy e’htiyojlarini qondirish dolzar masala bo’lib
turibdi. Mana shu davrda inson ma’naviyatini rivojlantirish hamda moddiy
e’htoyojlarini qondirishda katta maqsadli vazifalarni amalga oshirish lozim.
Chunki bola uchun yaratilgan shart- sharoitlar , bilimlar, to’g’ri olib borilgan
tarbiya shu bilan birga ta’limning uyg’unligi tanimlash kelajakdagi orzularimizni
ro’yobga chiqarishga poydevor vazifasini o’taydi. Bejizga ajdodlarimiz bola
tarbiyasini ona vujudidan boshlashimiz lozim deyishmagan. Chunki ma’naviy
jihatidan yetuk farzandlar bizning kelajagimiz demakdir. Shu sababli ham
maktabgacha ta’lim yoshidagi tarbiyalanuvchilariga alohida e’tibor ko’rsatilmoqda
. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 23 sentabrdagi 637- sonli
Qaroriga binoan tasdiqlangan “O’zbekiston Respublikasi Ta’lim to’g’risida”gi
qonunning 7-moddasida Maktabgacha ta’lim, ta’lim sohasining bosh bo’g’ini
sifatida tasdiqlanganligi buning yaqqol isbotidir.
Ta’lim va tarbiyaning uyg’unligini to’g’ri olib borishda o‘quv materialini
to‘g‘ri tanlash. Bunda ta’lim mazmuniga oid quyidagi jihatlarga e’tibor beriladi.
O‘quv materialini tanlashda mashg‘ulotning maqsadi, ta’lim oluvchilarning oldingi
mashg‘ulotlarda olgan bilim va malakalariga, fan asoslariga oid bilimlarga, ta’lim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
79
oluvchilarning jismoniy rivojlanganligiga va shu kabilarga. O‘quv materiali
mazmuni ta’lim oluvchilarning oldingi tajribalari va fan asoslari bo‘yicha olgan
bilimlariga hamda mashg‘ulotning maqsadiga muvofiq holda tanlanadi.
O’rganilayotgan hodisa va voqealarni jonli idrok etish asosida o‘zlashtirishni
ko‘zda tutadi. Bu o‘quv materialini aniq obrazlar orqali bevosita idrok qilishni
ta’minlaydi. Ta’lim jarayonida ko‘rgazmali vositalardan to‘g‘ri foydalanish ta’lim
oluvchilarning pedagogika, psixologiya, tarbiyaviy ishlar metodikasi, o‘qitish
uslubi va texnikaga oid fanlarni puxta o‘zlashtirib olishga ularda malaka hosil
bo‘lishiga yordam beradi. Agar ko‘rgazmali qurol biron fikrni bildirish uchun
yordamchi vosita bo‘lsa, nutq asosiy qurol hisoblanadi. Ko‘rgazmali qurol
kuzatishni rivojlantirish uchun qo‘llanilsa, nutq qisqa bo‘lib kuzatishning
Ta’lim mazmunining ko‘rgazmalilik tamoyiliga ko’ra ta’lim vositalaridan
foydalanishning didaktik tamoyilidir. Shu sababli o‘rganilayotgan
tushunchalarning mazmunini ochib berishga oid manbalar (pedagogik hodisa va
jarayonlar) ajratib olinib o‘rganiladi va o‘rgatiladi. Ajratib olingan manbalarning
ko‘rgazmaliligini kuchaytirish uchun turli qo’llash usullari (rangli, raqamli, harfli
va shu kabilar) qo‘llaniladi. Manbalarni o‘qitish jarayonida ular bilan ishlash
uslublaridan asosiylari kuzatish va tajriba o‘tkazish hisoblanadi.
maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgan bo‘ladi [4].Biz bu
jarayonda albatta ta’limning ko’rgazmalilik tamoyillaridan foydalanamiz.
Ta’limning ko‘rgazmalilik tamoyilining yana bir vazifasi ta’lim jarayonidagi
sifatni
oshirishga, ta’lim oluvchilarning bilim olishlarini osonlashtirishga
(oydinlashtirishga) qaratilgan faoliyat bo‘lib, unda ta’lim oluvchilardagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
80
o‘rganilayotgan jarayonlarni (narsa va hodisalarni) bevosita hissiy – amaliy
jihatdan idrok qilish asosida bilimlarni ongli ravishda o‘zlashtirish jarayoniga
asosdir.
Ta’limning uzviylik va uzluksizlik tamoyili ko’ra – bu ta’limda zarur
fiziologik – psixologik qonuniyat hisoblanib, bilimni mantiqiy bog‘liqlikda
o‘rganishni ta’minlab beradi. Bu tamoyil har bir fan bo‘yicha dasturiy va uslubiy
tavsiyanomalar yaratishda joriy qilinadi va ular tushunchalar, dalillar va boshqa
fikrlar orasidagi aloqadorliklardan kelib chiqqan qonun va qoidalar bilan amaliy
ishlarni bajarish o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqliklarni o‘rganish orqali amalga
oshiriladi. Bu qonuniyat ta’limni tashkil etishning asosi hisoblanadi. Bunga amal
qilmaslik ta’lim mazmuniga salbiy ta’sirni keltirib chiqaradi, ya’ni ta’lim
oluvchilar tafakkurida o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan uzuq – yuluq bilimlarning
paydo bo‘lishiga olib keladi. Ta’limda onglilik va faollik tamoyilida ko’ra ta’lim
oluvchilar bilimini hayotda qo‘llay bilishlari uchun ta’lim mazmuni va unga mos
ta’lim berish jarayonini faol fikrlash faoliyatiga aylantirishga to‘g‘ri keladi, ya’ni
o‘qitishni shunday tashkil etish kerakki, bunda ta’lim oluvchilar bilimlarini dars
mashg‘ulotlarida ongli va faol qatnashib egallab olsinlar. Shunda ta’lim
oluvchilarda ong o‘sib, ijtimoiy tashabbuskorlik va o‘quv faoliyatida mustaqillik
tarkib topadi. Ta’limning onglilik tamoyili ta’lim oluvchilarda tushuncha va
qoidalarni yodlash va esda saqlash bilan ularni egallash emas, balki bu bilimlarni
hayotiy hodisalar va jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lgan mazmunini
tushunishlaridadir. Bu tamoyil tafakkurini shakllantiruvchi qoida bo‘lganligi uchun
ham ta’lim oluvchilarni muammoni mustaqil hal qilishga o‘rgatadi. Shu bilan bir
qatorda ta’lim berishga ilmiy yondoshganda ta’lim mazmunini ilmiy asosda tashkil
etish tamoyilidan foydalaniladi unga ko’ra ta’lim oluvchilarni o‘qitish ishlarini
faollashtiradigan, ongini o‘stiradigan, ilmiy dunyoqarashini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
81
kengaytiradigan, ularni mustaqil ta’lim olishga yo‘naltiradigan usullarga
o‘rgatadi .
Ushbu jarayonda shuni takidlab o’tish lozimki, ta’lim va ta’rbiya uyug’inligini
ta’minlashda faqat ilmi jihatdan yondoshib bo’limaydi. Ta’lim va tarbiyaning
uyg’unlashtirishda oilaning o’rni beqiyos albatta. O’zbek xalqi tarbiya borasidagi
boy tajribalariga tayanadi. Tarbiya nazariyasi o‘z qoidalarini asoslash uchun
falsafa,
sotsiologiya,
etika,
estetika,
fiziologiya,
psixologiya
fanlari
ma`lumotlaridan
foydalanadi.
Hozirgi
zamon
pedagogikasida
tarbiya
tarbiyachining tarbiyalanuvchi shaxsiga oddiy ta’sir ko‘rsatishi emas, balki
tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilarning aniq bir maqsadga qaratilgan, bir-biri bilan
hamkorlikda qiladigan munosabatlari va o‘zaro ta’sir ko‘rsatishi ekanligi alohida
ta’kidlash lozim. Tarbiya aqlli, odobli, mehnatsevar, bilimli, sog‘lom, e’tiqodli,
dilipok, har tomonlama ma’naviy rivojlangan, vatanparvar, insonparvar, barkamol
shaxsni shakllantirishni ko‘zda tutadi. Tarbiya mahalliy, ijtimoiy- iqtisodiy shart -
sharoitlar, milliy an’analar va
mintaqalararo xususiyatlarni hisobga olgan holda olib boriladi. Tarbiya
jarayonida kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi. Xarakteri, g’oyaviy, axloqiy,
irodaviy, estetik xislatlari
shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy
kuch-quvvatlari mustahkamlanadi.
Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zavqiy, Furqat, Avaz 0‘tar, Hamza
Hakimzoda
Niyoziy, Abdulla Avloniylar kabi ulug’ allomalarimiz inson kamolotini ilm-
fan va tarbiyada deb bildilar.Tarbiya jarayonida kattalar, tarbiyachilar va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
82
tarbiyalanuvchilar jamoasi hisoblanadi. Shaxsning rivojlanishi tarbiyaning sifatiga
bog’liqdir
Ayni chog‘da tarbiyaning mazmuni, shakli va metodlari shaxsning rivojlanish
darajasiga bogliq. Tarbiyajarayoni murakkabdir.Shuning uchun ham u
tarbiyachidan bolaning ruhiy holati, aqliy va jismoniy imkoniyatlarini hisobga olib,
mehribonlik bilan yondashishni talab qiladi. Tarbiyachi tarbiyalanuvchi shaxsini
diqqat bilan o‘rganishi, ularni tushunishi, hurmat qilishi lozim.
Tarbiyalanuvchilarning hayotiy faoliyati jamiyat uchun qanchalik foydali,
maqsadga muvofiq va ularning munosabatlari oqilona tashkil qilinar ekan,
tarbiyajarayoni shunchalik
samarali amalga oshiriladi.Insonni uning atrofini qurshab turgan vositalar:
oila, ota-onasi, maktab, do`stlari, atrof-muhit, ommaviy axborot vositalari, san'at,
adabiyot, tabiat va hokazolar tarbiyalaydi. Shaxsning rivojlanish va shakllanish
jarayonini boshqarib borish kerak. Shunga ahamiyat berish lozimki, amalda
tarbiyaviy jarayon umumxalq ishi va uzluksiz bo`lsin, barcha yoshdagi bolalarni
qamrab olsin, turli ijtimoiy, jamoat va davlat institutlari va muassasalarining shaxs
o‘zaro munosabatda bo'ladi.
ADABIYOTLAR
1. https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi
Qonuni. 2020 yil
23 sentabr.
2.https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019-2021 yillarda
O’zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash
to’g’risida”gi Farmoni. 2018 yil 21 sentabr.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
83
3. Mirziyoyev Sh.M. “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq –
farovon hayotning, do‘stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir”
mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi.// “Xalq so‘zi” gazetasi
2018 yil 8 dekabr.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. T. “Ma’naviyat”, 2008,
43-bet. 5. Quronov.M. Bolam baxtli bo’lsin, desangiz... .T. “Ma’naviyat”, 2014,
22-bet.
