https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
42
STENDAL ASARLARIDA FRAZEOLOGIZMLAR TARJIMASI
(QIZIL VA QORA MISOLIDA)
Samarqand davlat universiteti Kattaqoʻrgʻon filiali Pedagogika va tillarni
oʻqitish fakulteti Xorijiy til va adabiyoti yoʻnalishi
Xabibullayeva Muxlisa
Ilmiy rahbar: Xorijiy tillar kafedrasi mudirasi
Ruziyeva Nasiba Kenjayevna
Annotatsiya: Ushbu maqolada Stendalning “Qizil va Qora” romanidagi
frazeologizmlar va ularning tarjima jarayoni tahlil qilinadi. Frazeologik
birliklarning tarjima nazariyasidagi o‘rni, ularning ekvivalentlarini topish
muammolari hamda madaniy tafovutlar natijasida yuzaga keladigan qiyinchiliklar
muhokama qilinadi. Shuningdek, tarjima usullari – so‘zma-so‘z tarjima, ekvivalent
frazeologik birlik orqali tarjima va tavsifiy tarjima – ko‘rib chiqiladi. Asarda
uchraydigan ba’zi frazeologizmlarning tarjima variantlari tahlil qilinib, ularning
stilistik va semantik xususiyatlarini saqlash zarurligi asoslanadi.
Kalit so‘zlar: Frazeologizmlar, tarjima nazariyasi, Stendal, “Qizil va
Qora”, ekvivalent tarjima, so‘zma-so‘z tarjima, tavsifiy tarjima, madaniy
tafovutlar.
Kirish
Frazeologizmlar har qanday tilda milliy o‘ziga xoslikni aks ettiruvchi muhim
lingvistik birliklardir. Adabiyotda frazeologizmlar nafaqat badiiy uslubni boyitish,
balki muallifning shaxsiy dunyoqarashi va milliy madaniyatini ifodalash vositasi
sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Stendalning “Qizil va Qora” romani bu borada
juda qimmatli manba bo‘lib, undagi frazeologizmlar qahramonlarning xarakterini
ochib berish va davr ruhini aks ettirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
43
Stendal asarlaridagi frazeologizmlar va ularning tarjima jarayoni muhokama
qilinadi.
Frazeologizmlarning tarjima nazariyasidagi o‘rni
Frazeologik birliklarni tarjima qilishda uch asosiy yondashuv mavjud:
1. So‘zma-so‘z tarjima – Bunda frazeologizmning har bir so‘zi bevosita
tarjima qilinadi, lekin bu usul ko‘pincha semantik va uslubiy buzilishlarga olib
keladi.
2. Ekvivalent frazeologik birlik bilan tarjima – Tarjima tilida mavjud
bo‘lgan mos frazeologizm yordamida tarjima qilinadi. Bu eng samarali usul
hisoblanadi.
3. Tavsifiy tarjima – Agar ekvivalent topish qiyin bo‘lsa, mazmun tavsifiy
usulda beriladi.
“Qizil va Qora” romanida frazeologizmlar va ularning tarjima muammolari
Stendalning ushbu romanida frazeologizmlar ko‘p uchraydi. Quyida ulardan
ba’zilari va ularning tarjima variantlari keltiriladi:
1. “Avoir le cœur sur la main” – Bu frazeologizm fransuz tilida “saxiy
bo‘lish” ma’nosini anglatadi. Uni “qo‘li ochiq bo‘lish” deb tarjima qilish mumkin.
2. “Se faire des idées” – “Orzu-havaslarga berilib ketmoq” degan ma’noni
bildiradi. Uni “havoyi orzular qurmoq” deb tarjima qilish mumkin.
3. “Mettre les pieds dans le plat” – “Noo‘rin gapirib, vaziyatni buzmoq”
degan ma’noni bildiradi. Uni “boshiga yetkazmoq” yoki “bekordan-bekorga gap
ochmoq” deb ifodalash mumkin.
Bu frazeologizmlar roman qahramonlarining ruhiy kechinmalari va ijtimoiy
muhitni tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Tarjima jarayonida ularning stilistik
rang-barangligini saqlash katta ahamiyatga ega.
Frazeologizmlarni tarjima qilishdagi asosiy qiyinchiliklar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
44
1. Madaniy tafovutlar – Har bir xalqning frazeologik boyligi uning tarixi va
madaniyati bilan bog‘liq. Shuning uchun ayrim frazeologizmlar boshqa tillarda
bevosita ekvivalentga ega emas.
2. Semantik o‘zgarishlar – Ba’zan frazeologizmlarning tarjimada dastlabki
ma’nosi o‘zgarib ketishi mumkin.
3. Uslubiy o‘zgarishlar – Frazeologizmlar asosan badiiy uslub bilan bog‘liq
bo‘lgani sababli, tarjimada ularning estetik ta’siri yo‘qolib ketishi mumkin.
Frazeologizmlarning badiiy matndagi o‘rni va funksiyasi
Frazeologizmlar adabiy asarda muhim stilistik va semantik yuk ko‘taradi.
Stendal o‘z romanida frazeologizmlardan:
• Qahramonlarning ichki kechinmalarini chuqurlashtirish
• Muayyan davr va jamiyat ruhini aks ettirish
• Satirik yoki ironik ohang yaratish
• Matnga jonlilik va realistik tasvir berish uchun foydalanadi.
Masalan, “Qizil va Qora” romanida Julien Sorelning ruhiy kechinmalarini
ifodalashda ishlatilgan frazeologizmlar uning hayotga bo‘lgan qarashlarini ochib
berishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Frazeologizmlarning xarakter yaratishdagi roli
Julien Sorel qiyinchiliklarga bardosh beruvchi, shu bilan birga, o‘ziga yuqori
baho beruvchi shaxs sifatida tasvirlanadi. Uning tilida quyidagi frazeologizmlar
uchraydi:
1. “Prendre son mal en patience” – To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi “o‘z dardiga
sabr qilish” degan ma’noni anglatadi. Bu frazeologizm Julienning qiyinchiliklarga
chidamli ekanini ko‘rsatish uchun ishlatilgan. Uni “barcha to‘siqlarga qaramay
oldinga yurmoq” yoki “taqdirga tan bermoq” deb tarjima qilish mumkin.
2. “Jouer un double jeu” – Ma’nosi “ikkiyuzlamachilik qilish” bo‘lib, bu
ibora Julienning ba’zan jamiyatga moslashish uchun niqob taqishini ko‘rsatadi. Uni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
45
“ikkiyuzlama o‘yin o‘ynamoq” yoki “ikki tomonlama siyosat yuritmoq” deb
tarjima qilish mumkin.
Roman qahramonlaridan Mathilde de La Mole esa o‘zining yuqori tabaqa
vakili ekanini bildiruvchi nafis frazeologizmlardan foydalanadi. Uning so‘zlashuvi
Juliennikidan ancha murakkab va badiiy bo‘lib, shunday iboralarni o‘z ichiga oladi:
1. “Être au septième ciel” – To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi “etti osmonning
yettinchisida bo‘lish” bo‘lib, bu baxtning eng yuqori cho‘qqisiga chiqish degan
ma’noni anglatadi. Uni “cheksiz baxtiyor bo‘lish” yoki “sevinchdan telbalanmoq”
deb tarjima qilish mumkin.
2. “Tourner autour du pot” – To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima “idish atrofida
aylanmoq” bo‘lib, “gapni aylantirib, aniq aytmaslik” degan ma’noni bildiradi. Bu
ibora Mathildening muloqot uslubini ko‘rsatadi. Uni “gapni aylantirmoq” yoki
“maqsadni yashirmoq” deb tarjima qilish mumkin.
Bu frazeologizmlar nafaqat qahramonlarning xarakterini yoritadi, balki
ularning ijtimoiy mavqei va jamiyatdagi rolini ham aks ettiradi.
Frazeologizmlarni tarjima qilish usullari
Frazeologizmlarni tarjima qilishning quyidagi usullari mavjud:
1. Ekvivalent bilan tarjima qilish – Agar tarjima tilida mos frazeologizm
bo‘lsa, uni ishlatish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Masalan, “Faire d’une pierre deux
coups” iborasi “Bir o‘q bilan ikki quyonni urmoq” deb tarjima qilinishi mumkin.
2. Tavsifiy tarjima qilish – Ba’zan frazeologizmni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima
qilishning iloji bo‘lmaydi, shunda uning ma’nosi izohlab beriladi. Masalan, “Avoir
une dent contre quelqu’un” (“birovga tishi bor”) iborasi “kimdandir g‘azablanmoq”
deb izohlash mumkin.
3. So‘zma-so‘z tarjima qilish (faqat ba’zi hollarda) – Ba’zan
frazeologizmlar so‘zma-so‘z tarjima qilinganda ham tushunarli bo‘lib qoladi.
Masalan, “Tourner autour du pot” iborasi “idish atrofida aylanmoq” deb tarjima
qilinganda ham ma’lum darajada tushunarli bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
46
Xulosa
Stendalning “Qizil va Qora” romani lingvistik jihatdan juda boy asar bo‘lib,
undagi frazeologizmlar qahramonlarning ruhiy kechinmalarini chuqurroq anglash
va muallifning uslubini saqlash uchun muhim vositadir. Frazeologizmlarni tarjima
qilishda ekvivalent izlash, tavsifiy tarjima va kontekstga mos yechim topish muhim
ahamiyat kasb etadi. Tarjimon bu jarayonda nafaqat til, balki madaniy tafovutlarni
ham hisobga olishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
2. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
3. Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and
English: A Methodology for Translation. John Benjamins Publishing.
4. Mona, B. (1992). The Pragmatics of Translation. Routledge.
5. Larson, M. L. (1984). Meaning-Based Translation: A Guide to Cross-Language
Equivalence. University Press of America.
6. Stendhal. (1830). Le Rouge et le Noir. Paris: Levavasseur.
7. Stendal. (2004). Qizil va Qora (O‘zbek tiliga tarjima). Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa uyi.
8. Munday, J. (2008). Introducing Translation Studies: Theories and Applications.
Routledge.
9. Baker, M., & Saldanha, G. (2009). Routledge Encyclopedia of Translation
Studies. Routledge.
10. Gilles, P. (2003). French Idioms and Their Englis h Equivalents. Harrap.
