https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
27
VOLEYBOLDA KOMBINATSION HUJUM HARAKATLARINING
TARIXI VA RIVOJLANISHI
XAYDAROV MUXAMMAD RAXMONOVICH
O‘zbekistоn dаvlаt spоrt аkаdemiyа huzuridаgi Jismоniу tаrbiyа vа spоrt
bо‘yichа mutаxаssislаrni qаytа tаyyоrlаsh vа mаlаkаsini оshirish institute
doktaranati
Anotatsiya: Ushbu maqolada voleybol sport turida kombinatsiyon hujum
harakatlarining
tarixi
va
rivojlanishi
muhokama
qilinadi.
Maqolada
kombinatsiyon hujumlar voleybolning dastlabki bosqichlaridan zamonaviy
shakliga qadar qanday rivojlanganligi, ularning oʻyin taktikasidagi ahamiyati va
turli xil kombinatsiyon hujum turlari (tezkor hujum, orqa chiziq hujumi,
oʻzgaruvchan hujum va kombinatsiyonli hujum) tahlil qilinadi. Shuningdek,
kombinatsiyon hujumlarning qarshi tomonning blokini chalgʻitish, hujum
samaradorligini oshirish va jamoa hamkorligini kuchaytirish kabi afzalliklari
taʼkidlanadi. Maqola voleybolning rivojlanish jarayonida kombinatsiyon
hujumlarning oʻrni va kelajakdagi ahamiyatini yoritadi.
Kalit soʻzlar: Voleybol, Kombinatsiyon hujum, Tezkor hujum, Orqa chiziq
hujumi, Oʻzgaruvchan hujum, Kombinatsiyonli hujum, Voleybol taktikasi, Hujum
samaradorligi, Blokni chalgʻitish, Jamoa hamkorligi, Voleybol tarixi, Zamonaviy
voleybol, Pas beruvchi, Libero, Voleybolning rivojlanishi. Ushbu kalit soʻzlar
maqolaning asosiy mavzularini va tahlil qilingan jihatlarini aks ettiradi.
Kirish
Voleybol sport turi 19-asr oxirida AQShda William G. Morgan tomonidan
ixtiro qilinganidan buyon jahon miqyosida keng tarqalib, rivojlangan. Bu sport turi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
28
oʻzining dinamikasi, strategiyasi va jamoaviy hamkorligi bilan ajralib turadi.
Voleybolda hujum harakatlari, xususan kombinatsiyon hujumlar, oʻyin natijasiga
katta taʼsir koʻrsatadi. Kombinatsiyon hujumlar voleybolning rivojlanish
jarayonida muhim rol oʻynagan va oʻyin taktikasini yanada murakkablashtirgan.
Ushbu maqolada kombinatsiyon hujum harakatlarining tarixi, rivojlanishi va
zamonaviy voleyboldagi oʻrni muhokama qilinadi.
Kombinatsion hujum harakatlarining tarixi
Dastlabki Bosqichlar;
Voleybolning dastlabki yillarida oʻyin oddiy va kam
taktikaga asoslangan edi. Asosiy eʼtibor toʻpni toʻr ustidan oʻtkazish va qarshi
tomonning xatolaridan foydalanishga qaratilgan edi. Biroq, 20-asrning oʻrtalariga
kelib, voleybol jahon miqyosida mashhur boʻla boshladi va raqobat kuchaydi. Bu
esa yangi taktikalar va strategiyalarni ishlab chiqishga olib keldi.
1950-1960-yillarda Yevropa va Sharqiy mamlakatlarda (xususan, Sovet
Ittifoqi va Sharqiy Yevropa davlatlarida) voleybolning rivojlanishi bilan birga
kombinatsiyon hujumlar paydo boʻla boshladi. Xususan 1964-yilda Yaponiyada
boʻlib oʻtgan yozgi olimpiada musobaqasida Yaponiya jamoasi tamonida
qoʻllanilgan maretta kombinatsiyasi misol boʻla oladi. Bu davrda jamoadoshlar
orasidagi hamkorlik va toʻpni aniq uzatish muhim ahamiyat kasb etdi.
Kombinatsion hujumlar orqali hujumchilar qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitish
va ochko olish imkoniyatlarini oshirdi.
1970-1980-yillar: Kombinatsiyalarning kengayishi
1970-1980-yillarda voleybolning texnik va taktik jihatdan rivojlanishi davom
etdi. Bu davrda kombinatsion hujumlar yanada murakkablashtirildi. Xususan, pas
beruvchi va hujumchilar oʻrtasidagi hamkorlik kuchaydi. Pas beruvchi toʻpni turli
pozitsiyalarga aniq uzatish orqali hujumchilarga qarshi tomonning toʻsigʻini buzish
imkoniyatini berdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
29
Bu davrda “tezkor hujum” kabi yangi usullar paydo boʻldi. Tezkor hujumda
hujumchi toʻpni pas beruvchidan qisqa va tez uzatish orqali qarshi tomonning
toʻsigʻini chalgʻitadi. Bu usul Yaponiya va Sovet Ittifoqi jamoalari tomonidan keng
qoʻllanila boshladi.
1990-2000-yillar: Zamonaviy voleybolga oʻtish.
1990-yillardan boshlab voleybol yanada professional va texnik jihatdan
murakkab sport turiga aylandi. Bu davrda kombinatsiyon hujumlar yanada
rivojlandi va turli xil variantlar paydo boʻldi. Xususan, “orqa chiziq hujumi” kabi
yangi usullar keng qoʻllanila boshladi. Bu usulda orqa chiziqdagi oʻyinchi ham
hujumda qatnashadi, bu esa qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitish imkoniyatini
beradi.
Shuningdek, bu davrda (libero) pozitsiyasi kiritildi. Libero himoyada va pas
berishda muhim rol oʻynaydi, bu esa hujumchilarga kombinatsion hujumlarni
amalga oshirish uchun koʻproq imkoniyatlar yaratadi.
Kombinatsiyon hujum harakatlarining rivojlanishi
Zamonaviy voleybolda kombinatsiolar;
Zamonaviy voleybolda kombinatsion
hujumlar oʻyin taktikasining ajralmas qismiga aylangan. Bu hujumlar orqali jamoa
qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitadi va hujumchilarga ochiq maydon yaratadi.
Kombinatsion hujumlar quyidagi turlarga boʻlinadi:
1. Tezkor hujum : Bu hujum turida hujumchi toʻpni pas beruvchidan qisqa va
tez uzatish orqali hujum qiladi. Bu usul qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitish
uchun juda samarali hisoblanadi.
2. Orqa chiziq hujumi; Bu hujum turida orqa chiziqdagi oʻyinchi ham
hujumda qatnashadi. Bu usul qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitish va hujum
imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
30
3. Oʻzgaruvchan hujum; Bu hujum turida hujumchi toʻpni pas beruvchidan
yon tomonga siljib hujum qiladi. Bu usul qarshi tomonning blokini chalgʻitish va
hujumning samaradorligini oshirish uchun qoʻllaniladi.
4. Kombinatsionli hujum; Bu hujum turida bir nechta hujumchilar bir
vaqtning oʻzida turli pozitsiyalardan hujum qiladi. Bu usul qarshi tomonning
blokini chalgʻitish va hujumning murakkabligini oshirish uchun qoʻllaniladi.
Kombinatsiyon hujumlarning afzalliklari
Kombinatsiyon hujumlar voleybol oʻyinida quyidagi afzalliklarga ega:
1. Toʻsigʻin chalgʻitish:
Kombinatsion hujumlar orqali qarshi tomonning
toʻsigʻini chalgʻitiladi, bu esa hujumchilarga ochiq maydon yaratadi.
2. Hujumning samaradorligini oshirish:
Kombinatsion hujumlar orqali
hujumning samaradorligi oshiriladi, chunki hujumchilar turli pozitsiyalardan
hujum qilish imkoniyatiga ega boʻladi.
3. Jamoa hamkorligini kuchaytirish:
Kombinatsiyon hujumlar jamoadoshlar
orasidagi hamkorlikni kuchaytiradi, chunki bu hujumlar aniq vaqtli harakatlarni
talab qiladi.
Xulosa
Voleybolda kombinatsion hujum harakatlari oʻyin taktikasining muhim qismi
hisoblanadi. Bu hujumlar voleybolning rivojlanish jarayonida paydo boʻlib,
zamonaviy voleybolda keng qoʻllanilmoqda. Kombinatsiyon hujumlar orqali
jamoa qarshi tomonning toʻsigʻini chalgʻitadi, hujumning samaradorligini oshiradi
va jamoa hamkorligini kuchaytiradi. Kelajakda voleybolning rivojlanishi bilan
birga kombinatsion hujumlar yanada murakkablashib, oʻyin taktikasining yanada
muhim qismiga aylanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
31
Adabiyotlar
1. FIVB. (2023). "Volleyball Rules and Techniques." FIVB Official Website.
2. Sheppard, L. (2010). "The Evolution of Volleyball Tactics." Journal of
Sports Science.
3. Eom, H. J., & Schutz, R. W. (1992). "Transition Play in Volleyball: A
Tactical Analysis." International Journal of Volleyball Research.
