https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
12
XURSHID DAVRON SHE’RIYATIDA AYOL TASVIRI
Dildora XAKIMOVA
IIV Farg‘ona akademik litseyi ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek xalq shoiri Xurshid Davron she’riyati,
badiiy mahorati va ijodkor yaratgan ayol obrazi haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: ijodkor, she’r, obraz, tasvir, voqelik, ruhiyat.
Abstract: This article discusses the poetry, artistic skills and the image of a
woman created by the Uzbek people's poet Khurshid Davron.
Keywords: creator, poem, image, image, reality, psyche.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
поэзия,
художественное мастерство и образ женщины, созданный художником
Хуршидом Давроном.
Ключевые
слова:
творец,
стихотворение,
образ,
образ,
действительность, дух.
O‘zbekiston xalq shoiri, taniqli yozuvchi, mohir dramaturg Xurshid Davron
zamonaviy o‘zbek adabiy muhitini yana bir pog‘onaga ko‘targan ijodkorlardan
hisoblanadi.
Ustoz ijodkor Erkin Vohidov ta’biri bilan aytganda: “Xurshidning shoirona
nazarida ham behalovat kechinmalar ruhi va to‘lqini sezilib turadi.
Uning satrlarida yoshlikka xos otash bor, nur bor”.
1
X.Davron. Bahordan bir kun oldin. Toshkent: Sharq, 1997. 3-bet
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
13
Xurshid Davronning shoir sifatida, har qanday yashirin mohiyatga ega tasvir,
voqelik yoki obrazni ham sodda poetik talqin etadi. Jumladan, goh sadoqatli va
mehribon ona (“Onam qarib qolgan…”, “Shoirning onasi”, “XX asr onasi); gohida
sevimli va go‘zal malak (“Daraxtzor qoshiga kelar bir ayol”, “Meni quvontirar bu
kun bu yomg‘ir”, “Gul haqida qo‘shiq”, “Tabassuming…”, “Daryo yo‘qdir
sochingdan boshqa” va boshq.); gohida baxtli rafiqa ( “Muhabbat”), ba‘zan esa
umri zavol bo‘lgan baxtsiz mushtipar (“Ayol”, “Ishonch”, “Bu qishloqlar”,
“Kampir haqida she’r”) obrazlarida gavdalanadigan Ayol hilqatining nozik
hislatlari sirli jilvalarda talqin qilinishida ham ko‘rish mumkin. Masalan:
Tunda silkitarkan daraxtni shamol,
Daraxtlar titrarkan mahzun, bukchayib.
Daraxtzor qoshiga kelar bir ayol,
Nozik oyoqlarin shabnamga chayib.
U gullar sochadi hovuch-hovuchlab
Hayratga to‘ladi armonli bog‘lar.
U kuylay boshlasa gullarni tishlab,
Uyg‘ona boshlaydi qurigan shoxlar.
Ushbu satrlarda Ayol vujudida jo‘sh urgan navqiron nazokat “armonli
bog‘lar”ni hayratga soladi. U qo‘shiq kuylaganda esa “qurigan shoxlar” ham
hayotga qaytib uyg‘ona boshlaydi. Ayoldagi bunday jonbaxsh qudratni ifodalash
uchun shoir misralarda zimdan “bukchayib” qolgan daraxtlarni Ayolning “nozik
oyoqlar”iga, “gullar”ni esa “qurigan shoxlar”ga kontrast qilib qo’yadi. Bu o‘z
navbatida o‘quvchi bir qarashda ilg‘amaydigan, lekin uning shuurida betakror
ifoda kasb etadigan badiiy vosita bo‘lib xizmat qilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
14
U ayolning qo‘llari dag‘al,
U ayolning ko‘ylagi dag‘al.
Uni har kun kaltaklar eri,
Har kun yuzda ko‘karar dog‘lar.
Qiziq! Birinchi keltirilgan she’rda shoir har bir harakatidagi nazokatni
ifodalab, nega endi keyingi she’rda biz nozik hilqat deya tushungan Ayolning har
bir tasviriga “dag‘al” ifoda bermoqda? Qo‘llari ham, ko‘ylagi ham “dag‘al”
bo‘lgan, yuzlarida kaltak izlaridan dog‘lar qolgan Ayolning nazokati qayerda
qoldi? Buni muallif bevosita keyingi misralarda bir voqelik orqali juda hayotiy
izohlaydi:
Kecha nogoh yo‘lning chetida
Ko‘rib qoldim o‘sha ayolni.
U hidlardi men sezmay o‘tgan
Mittigina marvarid gulni.
Ayolning tashqi omillar natijasida zohirida ya’ni tashqi qiyofasi “dag‘al”likka
yuz tutgan bo‘lsada, qalbida hech kimsa sezmagan go‘zallikni ham his qila
oladigan nozik did yashiringan. Bu didni his qilish uchun shoir aynan “marvarid
gul” detalidan foydalanyapti, chunki ushbu gul juda ham kichik bo’lib, uni har kim
ham bir qarashda ilg‘ayvermaydi, huddi ayol qalbidagi yashirin nazokatni
ilg‘amaganlari kabi.
“XX asr onasi” she’rida bo‘lajak onaning ko‘nglida kechgan tuyg‘ular
qalamga olingan. She’rda ona baxtdan emas, yuragi g‘amga to‘lganidan
shivirlaydi:
...
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
15
Go‘yo so‘ramoq bo‘ldi:
-
Ona, ayt, tinchmi olam?!
Yuragim g‘amga to’ldi,
Shivirladim: - Jim, bolam!
Davrdagi ijtimoiy-siyosiy ahvol, uning odamlar ongida uyg‘otgan qo‘rquv,
g‘am-alam, nafrati hatto hali ona qornida bo‘lgan bolaning ham oromini buzgani,
uni o‘zi hali ko‘rmagan “olam”ga nisbatan havotir bilan qiziqishi, onaning esa
g’amga to’lib norasidani ham “jimlik”ka chorlashi o‘tgan asrimizning eng og‘riqli
va qorong‘u nuqtalaridan biri edi. Yana shunday chizgilar shoirning “Bu
qishloqlar” she’rida tasvirlangan Ayollar orqali ham yaqqol namoyon bo‘ladi.
She’rda atrofini paxta dalasi “o‘rab”, “qurshab” olgan, “og‘u bilan sarmast
shamollar” uchib yuradigan qishloqlar tasvirlanar ekan shu qishloq aholisining
ayanchli taqdiri va zavol bo‘lgan hayoti ko‘z oldimizda gavdalanadi:
…Elligida chol bo‘lgan erlar,
Qirq yoshida so‘lgan ayollar;
…Paxtazorga chiqib ketadi
Qodiriyni bilmagan qizlar;
…Tug‘ilmagan o‘gliga atab
Bunda ko‘ylak tikar onalar,
Ammo bola tug‘ilar…Uni
Qabristonga eltar otalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
16
…Yovga taslim bo‘lgan ayollar
O‘zin yoqar oqshom pallasi.
Erkaklar va ayollar tengligi, ayollarning baxtli hayoti haqida o‘sha davrdagi
tuzum bergan lekin og‘izdan nariga o‘tmaydigan o‘tli va shonli va’dalar qay
darajada amalga oshirilganini, bu qanday samara berganligini yuqoridagi
qishloqlarda yuz bergan fojeali taqdirlar vositasida shoirning o‘tkir qalami tasvir
obyektiga olgan. Yana o‘sha tuzumdagi chirkinliklar qoralangan “Ishonch”
she’rida “yuzidan qon qochgan, kasalmand, hasta kampirdek bukchaygan” qizlar,
“Tug‘olmay jon berar” kelinlar, “Paxta deb umrining o‘tganin bilmay”, “Umrida
bir bora shodlanib kulmay Gulning nimaligin tamom unutgan”, “Alvon shiorlardan
topolmay najot” o‘zini yondirib “tirik bayroq” bo‘lgan “O‘zbek ayollarin kim aylar
ozod kim berar ularga baxt, muhabbatni?” kabi ayanchli savollar shoirnigina emas,
bu satrlarni o‘qigan har bir o‘quvchini ko‘ksini zirqiratadi. She’rning keyingi
misralarida shoir ayollarga ishonchni, umidni, orzuni qaytarib berish kerak,
qafaslarini sindiring uchsinlar, soqov dillariga til ato qiling, iymonni qaytaring,
buning uchun dillarida ishonchni barqaror etingki ozodlikka chiqsinlar, qaddini
tiklasinlar, deb da’vat qiladi.
Xurshid Davron she‘rlarida sevikli Ayolining sochlarini shamol “o‘ynaydi”,
“sochadi”, u sochlar misoli daryodek, undan o‘zga daryoni tan olmaydi, uning ifori
uxlab yotgan qorong‘u kechani uyg‘otadi (darvoqe, yana “uyg‘otish”, bu safar
Ayol sochlari vositasida); Ko‘zlari esa “yulduz”, “oy nuridek toza”, bir she’rda
“mungli ko‘zlar”i cho‘gdek yonib tursa, boshqasida “ko‘zlari handon urgan qiz”
ning tasviri beriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
17
Shoir she’rlarida Ayol tasvirining ifoda xususiyatidagi o‘zgachalik shunda
ham ko‘rinadiki, detal sifatida Ayolning sirg‘alarini she’riga olib kirar ekan, ba’zan
ularga mehr bilan qarab quvonsa, ba’zida esa ulardan mahbubasini qizg’onadi:
…Meni quvontirar yomg‘irlar ilgan
Qulog‘ingda porlab turgan sirg‘alar.
yoki
…Qizg‘onaman sizni qanchalar
Chiroyingiz ochar sirg‘alar
Xulosa qilib aytganda, Xurshid Davron bashar shoirlari qalamining erka
mavzusi bo‘lgan ayol obrazini o‘z she’riyatiga yuksak mehr bilan olib kirgan.
Bunda cheksiz lirik tuyg‘ulari badiiy ifodasidagi nafosat tarannumi o‘zgacha talqin
topadi. Bu talqinlarning zohirida goh malak, gohida mushtipar, ba’zan beva, gohida
yolg‘iz bo‘lib ko‘z oldimizda gavdalansa-da, ayol hilqatining botinida bo‘lgani
kabi cheksiz nazokat, sadoqat, muhabbatning badiiy sayqallangan ko‘rinishi
yashiringan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. X.Davron. Bahordan bir kun oldin. – Toshkent: Sharq, 1997.
2. Исҳоқов Ё. Сўз санъати сўзлиги. – Тошкент: Зарқалам, 2006.
3. Йўлдош Қ. Йўлдош М. Бадиий асар таҳлили. – Тошкент: Камалак,
2016.
4. Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати.
– Тошкент: Академнашр, 2010.
