https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
417
TILSHUNOSLIK FANINING SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOTI
Egamberdiyeva Dilnura Xurshid qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: f.f.f.d. (PhD) G.Qurbonova
Har bir millatning milliy tili uning boyligi, millatning jamiyatdagi mavqeyini
belgilovchi omillardan biridir. Shunday ekan tilimiz va uning rivojlanishi,
umuman, tilshunoslik haqidagi fan va qarashlar juda muhim.
Tilshunoslik yoki Lingvistika tillarni oʻrganuvchi fandir. Tilshunoslikning
amaliy va nazariy turlari mavjud boʻlib, nazariy tilshunoslik tilning strukturasi
(grammatikasi) va uning maʼnosi (semantikasini) oʻrganadi. Grammatika —
morfologiya (soʻzlarning tuzilishi va oʻzgarishi), sintaksis (soʻzlarning iboralarga
va gaplarga biriktrilish qoidalari) va fonologiya (tilni abstrakt tovushlar yordamida
oʻrganish) fanlarini qamrab oladi. Amaliy tilshunoslik, asosan, tilshunoslikda
oʻrganilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qoʻllash bilan shugʻullanadi. Amaliy
tilshunoslik tarkibiga xorijiy tillarni oʻrganish va oʻrgatish kiradi.
Bugungi kunda tilimiz anchayin rivojlanib bormoqda. Yurtimizda tilning
rivojlanishi uchun yaratib berilayotgan sharoitlar tub zamirida xalqning erkin
yashashi, qulayliklarni yaratib olishi, dunyo hamjamiyatida oʼz oʼrnini topishi
yotadi. Prezident qarori asosida chet tillarini va milliy tilni rivojlantirish, ushbu
soha vakillarini qoʼllab quvvatlash ishlari ham oxirgi yillarda avj oldi.
O‘rganuvchilarning mustaqil ravishda chet tilini bilish va egallash darajasini
aniqlash uchun testga tayyorlanishlariga zarur ma’lumotlar tayyorlandi va Internet
tarmog‘iga joylashtirib qo‘yildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
418
Til – doimo rivojlanayotgan va dinamik hodisadir. Til rivojlanishi uchun
milliy adabiyot, kino, san’at, fan mutanosib rivojlanishi zarur. Mutanosiblik esa
milliy o‘zlikni tashkil topishiga ijobiy ta’sir etadi. Ya’ni faylasuflar, lingvistlar va
tarixchilar yordamida yaratiladigan yangi ma’nolar tilimizni boyitadi, kengaytiradi
hamda dunyoqarashni shakllantiradi.
Tilimizga kirib kelayotgan har bir soʼz filtrdan oʼtishi lozim. Yoʼqsa tilimiz
sofligini, aniqligini yoʻqotadi. Hozir biz uchun endi kirib kelgan baʼzi
neologizmlar bilan tanishtirib oʼtaman. Kompyuter xizmatlari va internet
tamog`iga xos bo‘lgan so‘zlarga quyidagilarni kiritsak bo‘ladi:
Kopirayting-
reklama matnlar bilan mijoz topish
Blog
lar matnga asoslangan bo‘lib, odatda yozma kontent uchun
mo‘ljallangan veb-saytlar yoki platformalarda taqdim etiladi.
Vlog
lar videoga asoslangan boʻlib, odatda TikTok, YouTube, Vimeo kabi
video almashish platformalarida yoki maxsus vlog-saytlarda joylashtiriladi.
Endi
esa jamiyatga, hayotimizga tegishli bo‘lgan neologizmlar bilan tanishib
chiqamiz. Bunday so‘zlar, asosan, jamiyat hayotiga oid kasb egalarining tilidan
bizning tilimizga o‘rnashib qolmoqda.
Dedlayn, demo, bulling, kognitiv,
layfhak, taym-menejment
shular jumlasidandir. Ularning o‘zbek tilida muqobili
bo‘lsada neologizmlarni ishlatishda davom etmoqdamiz. Taym –menejment
so‘zining o‘rnida vaqtni taqsimlash, vaqtni boshqarish birliklarini qo‘llasak
bo‘ladi, ammo ba`zi insonlar chet tilini o‘rganganini atrofdagilarga bildirish uchun
ham shu so‘zlarni qo‘llashmoqda. Bank xodimlari tomonidan ishlatilayotgan
embossing so‘zi esa qabartma degan ma`noni anglatadi. E`tibor beradigan bo‘lsak,
bank hisob kartalarida bo‘rtib turuvchi raqamlar bor. Ana shu
embossing
deyiladi.
Til rivojlanishi muhim, ammo o‘zga tillar aralashuvisiz rivoj topsa, ilmiy
izlanishlarda ham ruhiyat birmuncha aks etadi. Neologizmlarning tilimizga kirib
kelayotgani yaxshi, ammo tilda xuddi o‘sha ma`noni beradigan muqobili bo‘lsa-yu
biz faqat neologizmga murojaat etaversak tilning yo‘qolishiga sababchi bo‘lishimiz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
419
mumkin. Biz “aqlli telefon” demaymiz, “smartfon” deymiz. Chunki smartfon bizga
o‘z nomi bilan chetdan kirib kelgan birlikdir. Lekin “izoh” so‘zi bo‘la turib,
“komment” deb qo‘llash xato. Bunday misollar istaganimizcha keltirishimiz
mumkin. Shunday ekan, nafaqat, ziyoli qatlam, balki butun millat bo‘lib tilimizni
hurmat qilishga odatlanishimiz kerak. Ichki imkoniyatlardan til boyisa yanada
uning mavqeyi oshadi.
Xulosa qilib aytganda, til rivojlanish bosqichida turar ekan, o‘zining asl
ma’nolarini yo‘qotmagan holatda yangi so‘zlarni qabul qilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.https://lex.uz/docs/-2126032
2.WikiPediya ma’lumotlari
3. https://cyberleninka.ru/article
