https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
359
JADID ALLOMALARIMIZ FAOLIYATINI KENG QAMROVLI
OʻRGANISH -BARCHAMIZNING BURCHIMIZDIR
ILMIRA MAMAJONOVA ASHURALIYEVNA
Fargʻona viloyati Quva tumanidagi 67-maktabning
Tarix fani oʻqituvchisi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada jadid allomalarining faoliyati, ularning
ma’rifatparvarlik harakatidagi o‘rni va jamiyat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi
keng yoritiladi. Jadidchilik harakati o‘zbek xalqining madaniy, ilmiy va siyosiy
hayotida muhim rol o‘ynagan bo‘lib, uning namoyandalari ta’lim, matbuot,
adabiyot va ijtimoiy islohotlar sohalarida katta o‘zgarishlarni amalga oshirgan.
Ushbu tadqiqotda jadidlarning hayoti, faoliyati va merosi keng qamrovli
o‘rganilib, ularning zamonaviy jamiyat uchun ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Jadidchilik, ma’rifatparvarlik, islohotlar, ta’lim, matbuot,
adabiyot, milliy uyg‘onish, jadid allomalari.
KIRISH
Jadidchilik harakati O‘rta Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda XIX asr oxiri va
XX asr boshlarida shakllangan muhim ijtimoiy-ma’rifiy yo‘nalish bo‘lib, u
xalqning madaniy va siyosiy ongini yuksaltirishga qaratilgan edi. Jadid allomalari
ilg‘or g‘oyalar va zamonaviy ta’lim tizimini joriy etish orqali millatni yangilash,
ilm-ma’rifatni rivojlantirish va jamiyatni isloh qilishga intilganlar.
Jadidlar eski an’anaviy ta’lim tizimining o‘rniga yangi usul maktablarini
yaratib, matbuot va adabiyot orqali xalqni uyg‘otishga harakat qildilar. Ularning
sa’y-harakatlari natijasida milliy uyg‘onish jarayoni yuzaga kelib, o‘zbek xalqining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
360
ma’naviy hayoti tubdan o‘zgardi. Biroq jadidchilik harakati ko‘plab to‘siqlarga
duch kelgan, ularning namoyandalari qatag‘on qilingan va faoliyati cheklangan.
Ushbu maqolada jadid allomalarining faoliyati, ularning ma’rifatparvarlik
harakatidagi o‘rni, millat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi keng tahlil qilinadi.
Shuningdek, ularning ilmiy va ijodiy merosini chuqur o‘rganish bugungi kunda
ham dolzarb ekanligi asoslanadi.
ASOSIY QISM
Jadid allomalari faoliyatining ahamiyati va ta’siri
Quyidagi jadvalda jadid allomalarining ijodiy yondashuvlari, innovatsion g‘oyalari
va ularning jamiyatga ta’siri haqida kreativ fikrlar va misollar keltirilgan:
Kreativ fikrlar
Misollar
Ta’limni isloh
qilish g‘oyasi
Jadidlar eski maktab va madrasalarning eskirgan ta’lim
tizimini tanqid qilib, yangi usul maktablarini tashkil etdilar.
Masalan, Munavvarqori Abdurashidxonov Toshkentda
birinchilardan bo‘lib yangi usul maktabini ochgan.
Matbuot orqali
xalqni uyg‘otish
Jadidlar xalq ongini oshirish maqsadida gazeta va jurnallar
nashr etishgan. Masalan, "Taraqqiy" (1906), "Sadoyi
Turkiston" (1914) gazetalarida milliy taraqqiyot, ilm-
ma’rifat va siyosiy erkinlik mavzulari yoritilgan.
Adabiyot orqali
milliy uyg‘onish
Jadid adabiyoti millatni uyg‘otish vositasiga aylangan.
Masalan, Abdulla Qodiriy "O‘tkan kunlar" romanida jadid
g‘oyalarini milliy tarix bilan uyg‘unlashtirgan.
Ayollar
huquqlarini
himoya qilish
Jadidlar ayollarning ta’lim olishi va jamiyatda faol ishtirok
etishini targ‘ib qilishgan. Masalan, Behbudiy "Padarkush"
dramasida ayollarning jamiyatdagi o‘rnini ko‘rsatgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
361
Kreativ fikrlar
Misollar
Teatr va san’at
orqali ta’sir
o‘tkazish
Jadidlar teatrni millatni uyg‘otish vositasi sifatida
qo‘llashgan. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy "Padarkush"
asari orqali ijtimoiy muammolarni yoritgan.
Ilm-fan va
texnologiyani
rivojlantirish
Jadidlar ilm-fanni rivojlantirish orqali jamiyatni ilg‘or yo‘lga
boshlashni maqsad qilganlar. Masalan, Fitrat o‘z asarlarida
yangi tafakkur va ilmiy yondashuvni ilgari surgan.
Jadid allomalarining bu ijodiy va innovatsion g‘oyalari nafaqat o‘z davrida,
balki bugungi kunda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ularning merosi hozirgi
zamonaviy ta’lim, madaniyat va ijtimoiy hayotimizda muhim o‘rin tutadi.
Jadid allomalarining ijodiy va innovatsion yondashuvlari bugungi kun uchun
ham dolzarbdir. Quyida ularning faoliyatidagi kreativ fikrlar va ularning jamiyatga
ta’siri yoritilgan:
1.
Yangi usul maktablari – zamonaviy ta’lim asoschisi
Jadidlar o‘qitish metodikasini tubdan o‘zgartirib, arabcha yodlashga asoslangan
usul o‘rniga mantiqiy tushuntirish va amaliy bilim berish tizimini joriy etganlar.
Bugungi STEAM ta’limining ilk shakllari jadid maktablarida ko‘zga tashlangan.
2.
Matbuot orqali jamiyat tafakkurini o‘zgartirish
Birinchi milliy gazetalar, jumladan,
"Taraqqiy"
,
"Sadoyi Turkiston"
,
"Hurriyat"
,
"Turkiston viloyatining gazeti"
, xalqni siyosiy va ijtimoiy muammolar haqida
xabardor qilish vositasi sifatida ishlatilgan.
Jadid gazetalarida inson huquqlari, taraqqiyot, ta’lim va madaniyat haqida
maqolalar bosilgan.
3.
Adabiyot orqali milliy ongni shakllantirish
Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi yozuvchilar jamiyatdagi muammolarni
yorituvchi asarlar yozishgan.
"O‘tkan kunlar"
,
"Kecha va kunduz"
,
"Mehrobdan chayon"
romanlarida milliy
uyg‘onish g‘oyasi ilgari surilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
362
XULOSA
Jadid allomalari o‘z davrining ilg‘or ziyolilari bo‘lib, ular o‘z xalqining
kelajagi uchun ta’lim, madaniyat, matbuot, adabiyot va ilm-fan sohalarida muhim
islohotlar amalga oshirganlar. Ularning faoliyati zamonaviy o‘zbek madaniyati va
jamiyatining shakllanishida asosiy rol o‘ynagan.
Asosiy natijalar:
Ta’lim sohasida jadidlar yangi usul maktablarini joriy qilib, zamonaviy
pedagogika tamoyillariga asoslangan ta’lim tizimini yaratdilar.
Matbuot va jurnalistika orqali xalqni ogohlikka chaqirib, siyosiy va ijtimoiy
muammolarni yoritishga harakat qildilar.
Adabiyot va teatr milliy ongni shakllantirish, tarixiy xotirani tiklash va yosh
avlodni tarbiyalash vositasiga aylandi.
Ayollar huquqlari bo‘yicha ilg‘or g‘oyalarni ilgari surib, ularning ta’lim
olishi va jamiyatda faol bo‘lishini qo‘llab-quvvatladilar.
Ilm-fan va texnologiya taraqqiyotiga intilib, xorij tajribasidan o‘rganish va
zamonaviy texnologiyalarni o‘z yurti uchun moslashtirishga harakat qildilar.
Bugungi kunda jadidlarning orzulari o‘z aksini topib, ta’lim va
madaniyatning rivojlanishida ularning merosi muhim rol o‘ynamoqda. Ularning
islohotlari va tafakkuri nafaqat tarixiy xotira, balki kelajak avlod uchun ham ilhom
manbai bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdurashidov M. Jadidchilik harakati va uning taraqqiyotdagi o‘rni. – Toshkent:
Fan, 2008.
2.
Salohiddinov S. O‘zbek jadidchiligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2010.
3.
Qosimov B. Mahmudxo‘ja Behbudiy va jadidchilik harakati. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2015.
4.
Vohidov Sh. Jadid adabiyoti va milliy uyg‘onish. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2018.
