https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
175
BOLALAR ALKOGOLIZMINI BARTARAF ETISHGA QARATILGAN
IJTIMOIY-PEDAGOGIK FAOLIYAT.
“UNIVERSITY OF MANAGEMENT AND
FUTURE TECHNOLOGIES”
NODAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASASI
Talabasi Raximboyeva Moxinur Xamro qizi
Annotatsiya: Bolalar alkogolizmi – bu 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar va
o‘smirlarning spirtli ichimliklarga patologik o‘rganib qolishi bilan bog‘liq jiddiy
ijtimoiy-pedagogik muammodir. Mazkur muammo dolzarb bo‘lib, dunyo bo‘yicha
o‘smirlarning qariyb chorak qismi muntazam ravishda alkogol iste’mol qiladi.
Bolalikda alkogolga ruju qo‘yish jismoniy va psixologik salomatlikka og‘ir zarar
keltiradi, xavfli xulq-atvor va jinoyatlarga moyillikni oshiradi hamda kelajakda
alkogolizmga chalinish xavfini bir necha barobar yuqori qiladi.
Аннотация: Детский алкоголизм-серьезная социально-педагогическая
проблема, связанная с патологической привыканием детей и подростков до
18 лет к алкоголю. Эта проблема актуальна, и почти четверть подростков
во всем мире регулярно употребляют алкоголь. Употребление алкоголя в
детстве наносит серьезный вред физическому и психологическому здоровью,
увеличивает склонность к опасному поведению и преступлениям, а также в
несколько раз повышает риск развития алкоголизма в будущем.
Annotation: Pediatric alcoholism is a serious socio-pedagogical problem
associated with the pathological addiction of children and adolescents under the
age of 18 to alcohol. This problem is relevant, and about a quarter of adolescents
around the world regularly consume alcohol. Alcohol abuse in childhood causes
severe harm to physical and psychological health, increases susceptibility to
dangerous behavior and crimes, and increases the risk of developing alcoholism
several times in the future.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
176
kalit so'z : Bolalar alkogolizmi; o‘smirlar ichkilikbozligi; sabablar;
oqibatlar; ijtimoiy-pedagogik profilaktika; tarbiya; alkogolizmning oldini olish.
ключевое слово: Детский алкоголизм; подростковый алкоголизм;
причины;
последствия;
социально-педагогическая
профилактика;
воспитание; профилактика алкоголизма.
keyword:
Children's
alcoholism;
adolescent
alcoholism;
causes;
consequences; socio-pedagogical prevention; upbringing; prevention of
alcoholism.
Bolalar alkogolizmi muammosining dolzarbligi va mohiyati
Bolalar orasida alkogolizm (ichkilikbozlik) bugungi kunda eng jiddiy
ijtimoiy-pedagogik muammolardan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, global miqyosda 15–19 yoshli o‘smirlarning
23,5 foizi alkogol iste’mol qiladi.Alkogol iste’moli yoshlar salomatligiga va
rivojlanishiga jiddiy tahdid soladi: masalan, AQSHda 21 yoshdan kichik bo‘lgan
yoshlarda har yili taxminan 4 ming nafari spirtli ichimlikka bog‘liq xatti-harakatlar
oqibatida halok bo‘ladi. Alkogolli ichimliklarni erta yoshda tatib ko‘rgan bolalar
kelajakda alkogolizmga moyil bo‘lib qolish ehtimoli yuqori – tadqiqotlar
ko‘rsatishicha, 15 yoshgacha ichishni boshlaganlar 21 yoshgacha kutganlarga
nisbatan kattaligida spirtli ichimlikka qaram bo‘lib qolish xavfi qariyb to‘rt barobar
ko‘proqdir. Shu sababli bolalik va o‘smirlik davrida alkogolizm muammosini
chuqur o‘rganish va uning oldini olish choralarini ko‘rish nihoyatda muhimdir.
Bolalar alkogolizmi tushunchasi.
Tibbiy nuqtai nazardan alkogolizm –
surunkali kasallik bo‘lib, spirtli ichimliklarni muttasil suiiste’mol qilish natijasida
rivojlanadi. Ijtimoiy-pedagogik nuqtai nazardan esa bolalar alkogolizmi –
bolalarning spirtli ichimliklarga patologik ravishda o‘rganib qolishi va buning
oqibatida shaxsning ijtimoiy jihatdan tanazzulga yuz tutishi bilan tavsiflanadigan
og‘ishgan xulq shakli
hisoblanadi. Ya’ni, alkogolga ruju qo‘ygan bola nafaqat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
177
sog‘ligini yo‘qota boshlaydi, balki uning xulq-atvori va ijtimoiy hayotdagi ishtiroki
ham buziladi. Bolalar alkogolizmi katta yoshdagilarnikidan farq qiluvchi
xususiyatlarga ega. Jumladan,
bolalar organizmi alkogolga nisbatan sezgir
: bola
tanasida suv miqdori kattalarga nisbatan yuqori bo‘lib, spirtli modda shu suvli
muhitda tez eriydi va butun organizm bo‘ylab tez singib ketadi. Alkogolning atigi
~7 foizi jigar va o‘pka orqali zaharsizlantirilsa,
qolgan 93 foizi bola tanasining
barcha a’zo va tizimlariga tarqalib, ularni zaharlaydi
. Shu bois bolada juda
qisqa muddatda spirtli ichimlikka qaramlik shakllanishi mumkin – agar katta
odamlarda doimiy ichkilikbozlikdan klinik alkogolizmga o‘tish odatda 5–10 yilni
olsa, bolalarda atigi bir necha yil ichida surunkali alkogolizm rivojlanishi mumkin
.
Bola organizmi rivojlanish bosqichida bo‘lgani uchun
alkogol ta’sirini
yengishga biologik jihatdan tayyor emas: asab tizimi yetilmagan, jigar fermentlari
zaif. Natijada spirtli ichimlik bolada jiddiy va qaytarib bo‘lmas asab-biyoik
zararlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, voyaga yetmaganlar odatda
yashirin ravishda ichishlari
tufayli imkon bo‘lganida birdan ko‘p miqdorda
alkogol iste’mol qilishga intiladilar. O‘smirlar orasida “mast bo‘lish” holati ba’zan
o‘zini ko‘rsatish yoki qochish usuliga aylanishi oqibatida yengil mastlik bilan
kifoyalanmay, ongini butkul yo‘qotgunga qadar ichishga moyillik paydo bo‘lishi
kuzatiladi. Bu kabi xususiyatlar bolalar alkogolizmini yanada xavfli qiladi va uni
davolashni qiyinlashtiradi (voyaga yetmaganlar alkogolizmiga qarshi davolash
choralari ko‘pincha past samara beradi). Shu bois, profilaktika va tarbiyaviy ta’sir
choralari davolashdan ko‘ra samaraliroq ekanini mutaxassislar ta’kidlashadi.
Bolalar alkogolizmining sabablari (omillari)
Bolalarda alkogolli ichimliklarga qiziqish paydo bo‘lishi va ularni iste’mol
qilishga
bir qator omillar
turtki bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlar va mutaxassislar
fikriga ko‘ra,
oilaviy muhit va tarbiya eng muhim omillardan biridir
.
Nosog‘lom oila sharoiti – ota-onalarning o‘zlari ichkilikboz bo‘lishi yoki bolaga
yetarlicha e’tibor bermasligi – bolada alkogolga nisbatan to‘g‘ri munosabat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
178
shakllanmasligiga olib keladi. Ba’zi hollarda ota-onalarning pedagogik
savodsizligi tufayli ular bolaligidan oz-moz “tamaddi” qilib turishni foydali deb
hisoblashlari mumkin, bu esa aksincha, yoshligidanoq spirtli ichimlikka moyillikni
oshiradi. Shuningdek, ota-onalarning nazorati sust bo‘lsa yoki ular alkogolni
osonlikcha bolaga topib berishsa, bolada ichimlikni sinab ko‘rish imkoniyati paydo
bo‘ladi. Haqiqatan ham, o‘smirlar orasida o‘tkazilgan so‘rovlarga ko‘ra, ichgan
o‘smirlarning aksariyati (masalan, 15–17 yoshdagilarning 84 foizi) spirtli
ichimlikni so‘nggi marta
bepul qo‘lga kiritganini
, ko‘pincha uni uyida yoki oila
a’zolari orqali topganini bildirgan.
Oilaviy omildan tashqari,
shaxslararo muhit va psixologik xususiyatlar
ham bolalar alkogolizmi sabablaridandir. O‘smirlik davrida
tengdoshlar bosimi
kuchli ta’sirga ega – do‘stlar orasida ichishni “urf”ga aylantirish, kompaniyaga
moslashish istagi tufayli bola ichishga ko‘nishi mumkin. Shu bilan birga,
o‘smirlarda mustaqillikka intilish, “kattalardek” ko‘rinish istagi ham ichishni sinab
ko‘rishga undaydi.
Stress va psixologik muammolar
ham rol o‘ynashi mumkin –
ayrim yoshlar muammolardan vaqtincha qochish yoki kayfiyatini ko‘tarish
maqsadida alkogolga murojaat qiladilar. Bundan tashqari, bolaning shaxsiy
tipologik xususiyatlari (masalan, tavakkalchilikka moyillik, impulsivlik yoki past
o‘zini o‘zi baholash) ham risk omili bo‘lib, bunday bolalar alkoholli ichimlikning
ta’siriga osonroq berilib ketishi mumkin.
Ijtimoiy-madaniy omillar
ham e’tiborga loyiq. Jamiyatda alkogol iste’moli
odatiy hol sifatida qabul qilinadigan muhitda (ayniqsa, oilaviy tantanalar,
bayramlar madaniyatida spirtli ichimliklar muqarrar ishtirok etsa) bolalar
alkogolga erta ko‘nikishi xavfi ortadi. Shu bilan birga, ommaviy axborot vositalari
va reklama ham yosh avlod ongi va qiziqishlariga ta’sir qiladi – spirtli ichimliklarni
yaltiratib targ‘ib etuvchi reklamalar yoki ommaviy madaniyatda “ichishni” ijobiy
ko‘rsatish bolalarda noto‘g‘ri tassavvurlar uyg‘otishi mumkin. O‘smirlarning bo‘sh
vaqtining mazmunli tashkil etilmagani, foydali mashg‘ulotlarning yo‘qligi ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
179
ichkilikka berilish uchun sharoit yaratadi. Zero, nazoratsiz qolgan, bandlik darajasi
past bolalar qiziqish uchun zararli ishlarga ko‘proq aralashib qolishi ehtimoldan
xoli emas.
Yuqoridagi omillar ko‘pincha bir-biriga qo‘shilib ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
oilada nazorat sust va ichkilik odati mavjud bo‘lsa, bola do‘stlari bilan birga
ichishni boshlab, bora-bora bu odat stressdan “qochish” yo‘liga aylanishi mumkin.
Genetik omil
ham muhimligini aytib o‘tish lozim: agar ota-ona yoki yaqin ajdodlar
orasida alkogolizmga chalingan shaxslar bo‘lsa, bolada biologik jihatdan alkogolga
qaram bo‘lishga moyillik irsiy tarzda yuqori bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, ota-
onaning o‘zi uyda tez-tez spirtli ichimlik ichsa yoki muttasil “bingey” holatida
bo‘lsa (ya’ni qisqa vaqtda juda ko‘p miqdorda ichsa), farzandining ham ichish
ehtimoli keskin ortadi – tadqiqotlarga ko‘ra, ota-onasi muntazam ichkilikka
beriladigan o‘smirlar ichmaydigan ota-onalarga ega bo‘lgan tengdoshlariga
nisbatan
4 barobar ko‘proq ichishga moyil
bo‘lar ekan.
Alkogol iste’molining bolalarga ta’siri va oqibatlari
Bolalar va o‘smirlar spirtli ichimliklarni iste’mol qilishi turli salbiy
oqibatlar
ga olib keladi. Bu oqibatlarni shartli ravishda
jismoniy (tibbiy)
,
psixologik
va
ijtimoiy
oqibatlarga ajratish mumkin, ammo amalda ular o‘zaro
chambarchas bog‘liqdir.
Jismoniy-sog‘liq uchun oqibatlar:
Voyaga yetmagan organizmda alkogol
toksik ta’sir ko‘rsatib, bir qator sog‘liq muammolarini keltirib chiqaradi. Avvalo,
markaziy asab tizimi
zarar ko‘radi – miya rivojlanishi susayadi, xotira va idrok
kabi kognitiv funksiyalar pasayishi kuzatiladi. Alkogol ta’sirida bo‘lgan bolada
muvofiqlashtirish, harakatlarni boshqarish qobiliyati zaiflashadi, nutqi va fikrlashi
izdan chiqadi.
Organizmning o‘sishi to‘xtab qolishi yoki sekinlashishi
ham
mumkin: doimiy alkogol iste’moli bolaning bo‘y o‘sishi va tana vazni ortishiga
salbiy ta’sir qiladi. Immun tizimi zaiflashib, endokrin tizim izdan chiqqani sababli
alkogolli o‘smirlar turli kasalliklarga ko‘proq chalinadi.
Reproduktiv sog‘liq
ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
180
xavf ostida: masalan, alkogol ta’sirida bo‘lgan holatda jinsiy faollikka berilgan
o‘smirlar orasida himoyasiz jinsiy aloqalar oqibatida yuqumli kasalliklar (OIV,
OITS, JTSI) yuqtirish yoki erta homiladorlik holatlari uchrashi mumkin. Bundan
tashqari, o‘smirlik chog‘idagi surunkali ichkilikbozlik keyinchalik jigar sirrozi,
oshqozon-ichak yarasi, yurak-qon tomir xastaliklari va boshqa koplab surunkali
kasalliklarning kelib chiqish xavfini oshiradi.
Psixologik va axloqiy oqibatlar:
Alkogol bolaning ruhiyatiga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi. Spirtli ichimlik iste’moli
hissiy beqarorlikni
kuchaytiradi – o‘smirda
g‘azab, asabiylik, agressiya yoki aksincha, tushkunlik va befarqlik kabi
kechinmalar keskinlashadi. Doimiy ichkilikbozlik bola shaxsiyatining buzilishiga,
irodaviy sifatlarining susayishiga olib keladi: mas’uliyat hissi yo‘qoladi, o‘zini o‘zi
nazorat qilish qobiliyati pasayadi.
Qaramlik shakllangach
, bola psixik jihatdan
faqat alkogol ta’sirida “yaxshi” his qilish illuziyasiga tushib qoladi va hushyor
holatda bezovtalik, tajovuzkorlik oshib boradi. Natijada, psixologik muammolarini
hal etish uchun doimiy ravishda ichishga intilish – bir qalbaki “yengillik” hissi
ortidan quvish holati vujudga keladi. Bolalarda alkogolizm asosan deviant
(og‘ishgan) xulq ko‘rinishida namoyon bo‘lib, ko‘pincha boshqa psixoaktiv
moddalar (masalan, tamaki, giyohvandlik) suiiste’moli, jinoyatlarga moyillik kabi
muammolar bilan birga kechadi. Alkogol ta’sirida
affekt
holatlar ko‘rinadi – bola
o‘z xatti-harakatini to‘la nazorat qilolmay, odatda qilmaydigan nomaqbul ishlarni
sodir etadi. Masalan, sog‘lom o‘smirda bo‘lmagan holda
tajovuzkorlik
va
zo‘ravonlik, o‘zini o‘zi shikastlash yoki intihoga moyillik kabi holatlar mastlikda
sodir bo‘lishi mumkin. Afsuski, bolalikdagi alkogolizm ko‘pincha kelajakda
chuqur psixik buzilishlarga,
depressiya
va xulq-atvor buzilishlariga, shaxs
degradatsiyasiga olib keladi
Ijtimoiy oqibatlar:
Voyaga yetmaganlarning ichkilikka berilishi nafaqat ular
uchun, balki jamiyat uchun ham salbiy oqibatlar tug‘diradi. Eng avvalo,
ta’lim va
intizom muammolari
kelib chiqadi: alkogolli o‘smirlar maktabda saboqni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
181
qoldirishi, darslarda diqqatini jamlay olmasligi, baholarining pasayishi kuzatiladi.
Bunday bolalar ko‘pincha maktab tartibini buzadi, o‘qituvchi va ota-onalarga
bo‘ysunmaydi, tengdoshlari bilan mojarolar chiqara boshlaydi. Natijada, jamoada
izolyatsiya
– sog‘lom tengdoshlaridan ajralib qolish holatlari ro‘y beradi.
Ichkilikka ruju qo‘ygan bola odatda
yomon do‘stlar guruhiga qo‘shilib qoladi
;
ular orasida huquqbuzarlik va mayda jinoyatlarga qo‘l urish xavfi yuqori bo‘ladi.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan qator
jinoyatlar (o‘g‘rilik, bezorilik va h.k.) ko‘pincha mast holda amalga oshiriladi.
Ichkilik tufayli voyaga yetmaganlar o‘rtasida uyushgan guruhbozlik, bezorilik,
maktab intizomini buzish kabi ijtimoiy og‘ishlar ortadi. Yoshlikda boshlangan
alkogolizm kelgusida bola hayotini izdan chiqarishi mumkin – u oliy ta’lim olish
imkoniyatidan mahrum bo‘lishi, kelajak kasbiy faoliyatiga putur yetishi, sog‘lom
oilaviy hayot qurishda qiyinchiliklarga duch kelishi aniq. Shu bois, bolalar
alkogolizmining oldini olish nafaqat alohida shaxs manfaatiga, balki butun jamiyat
farovonligiga daxldor masala hisoblanadi.
Oldini olish va ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlar
Bolalar va o‘smirlar orasida alkogolizmning tarqalishini jilovlash uchun
profilaktik choralar
tizimli va ko‘p qirrali bo‘lishi lozim. Mutaxassislar bu borada
individual
,
oilaviy
,
maktab (ta’lim)
,
jamiyat
va
qonuniy siyosat
darajalarida
kompleks yondashuv zarurligini ta’kidlashadi. Profilaktikaning ijtimoiy-pedagogik
yo‘nalishi deganda, aynan tarbiya, ta’lim va ijtimoiy muhit orqali bolalarning
ichkilikka mukkasidan ketishining oldini olish tushuniladi. Quyida shunday chora-
tadbirlarning asosiy yo‘nalishlari keltiriladi:
Izoh: Yoshlar orasida alkogolizmning oldini olishga doir jamoaviy
strategiyalar. Alkogol mahsulotlarini qimmatlashtirish (soliqlarni oshirish), ularni
sotish joylarini cheklash (sonini kamaytirish va masofani oshirish) hamda
21 yoshdan kichiklarga sotishni taqiqlovchi qonunlarni qat’iyroq nazorat qilish
kabi choralar yoshlar o‘rtasida ichkilikbozlikni kamaytirishga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
182
Individual-ta’limiy choralar:
Har bir bolaning alkogol haqida to‘g‘ri
bilimga ega bo‘lishi va zararli odamlarga “yo‘q” deyishni o‘rganishi muhim.
Maktab va bog‘cha dasturlarida sog‘lom turmush tarzi, alkogolning salbiy
oqibatlari haqida yoshga mos ravishda tushuntirishlar kiritilishi lozim. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, agar bolalarga miyasi va organizmi rivojlanayotgan davrda
alkogolning zararli ta’siri to‘g‘risida ilmiy ma’lumotlar sodda tilda tushuntirilsa,
ular kelajakda ichishga ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Shu bois,
maktabdagi
tarbiya ishlari
doirasida maxsus darslar, seminarlar, filmlar namoyishi orqali
o‘quvchilarda ichkilikbozlikka nisbatan salbiy munosabatni shakllantirish kerak.
Bunda faqat qo‘rqitish yoki taqiqlashdan iborat notiqlik emas, balki bolalarning
tanqidiy tafakkurini oshirish, mustaqil to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasini
rivojlantirish maqsadga muvofiq. Masalan, o‘smirlarga ichishga doir takliflarga
qarshi turish strategiyalari (qat’iy rad javobini berish, guruh bosimiga
oldirmaslik)ni rolli o‘yinlar orqali o‘rgatish mumkin.
Oilaviy choralar:
Farzand tarbiyasida ota-onalarning roli beqiyos.
Ota-
onalarning o‘rnak bo‘lishi va nazorati
bolalarda alkogolga munosabatni
belgilovchi eng muhim omillardan. Shuning uchun profilaktikaning asosiy
yo‘nalishlaridan biri – ota-onalarni ma’rifatli qilish, ularga bolalarda
alkogolizmning oldini olish usullarini o‘rgatishdir. Ota-onalar farzandlari bilan
ochiq muloqot qilishlari, alkogolning xavflari haqida ularning yoshiga mos
tushuntirish berishlari kerak. Oilada
“sog‘lom turmush tarzi”
qadriyatini
shakllantirish zarur: ota-ona o‘zi ichkilikka berilmasligi, topgan-tutganini
ichimlikka sarflamasligi, ziyofat va bazmlarda bolalar oldida me’yorni saqlashi
kerak. Shuningdek, uyda alkogol mahsulotlarini saqlamaslik yoki bolalar eta
olmaydigan joyda saqlash, farzandlarning do‘stlari bilan tanishib borish, ularning
bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish – bularning barchasi voyaga yetmaganlarning
ichishga berilishining oldini oladi. Agar oilaning o‘zi ichkilikbozlik muammosiga
duch kelgan bo‘lsa (masalan, ota-onalardan biri alkogolga qaram bo‘lsa), bunday
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
183
oilalardagi bolalar alohida psixologik va pedagogik kuzatuvga olinishi lozim.
Ijtimoiy xizmatar (masalan, mahalladagi psixolog yoki
valeolog
mutaxassis)
tomonidan bunday oilalarga vizitlar uyushtirib, ota-ona bilan profilaktik suhbatlar,
bolaga esa doimiy maslahat va qo‘llab-quvvatlash berilishi kerak.
Ta’lim muassasalari va jamoat:
Maktab, litsey, kollej kabi muassasalar
alkogolizm profilaktikasining markazida turadi. Ta’lim muassasasida
psixologik
xizmati
ni kuchaytirish kerak – maktab psixologi muntazam ravishda
o‘quvchilarning xulqini kuzatib, xavf guruhidagi (masalan, oilasida muammosi bor
yoki qiyin tarbiyalanuvchi) bolalar bilan alohida shug‘ullanishi zarur. Shuningdek,
sinf rahbarlari va pedagoglar
bolalar bilan ishonchli muloqot o‘rnata olishi,
ularning muammolariga befarq bo‘lmasligi kerak. Agar o‘quvchi ichishga moyillik
bildirayotganidan xabar topilsa, darhol ota-ona bilan bog‘lanib, birgalikda chora
ko‘rish lozim. Maktabda turli
to‘garaklar, sport seksiyalari
faoliyatini
kengaytirish ham muhim – bolalar bo‘sh vaqtini qiziqarli va foydali
mashg‘ulotlarda o‘tkazsa, zararli odatlarga vaqt ham, xohish ham kamayadi.
Mahalla va jamoat tashkilotlari tomonidan
sport musobaqalari, san’at va
madaniyat tadbirlari
ni ko‘paytirish, o‘smirlarni jamoat ishlariga jalb etish orqali
ular orasida sog‘lom muhitni targ‘ib qilish mumkin. Masalan,
“Sog‘lom avlod”
festivallari,
“Sportga ha, alkogolga yo‘q”
shiori ostida aksiyalar tashkil etish
yoshlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Huquqiy va siyosiy choralar:
Yosh avlodni alkogolizmdan asrash uchun
davlat miqyosida qabul qilingan qonun va cheklovlar katta ahamiyatga ega.
Ko‘pgina mamlakatlar alkogol mahsulotlarini sotish uchun
yosh chegarasi
belgilagan holda uni qat’iy nazorat qiladi (masalan, AQSHda 21 yoshdan
kichiklarga mutlaqo sotish taqiqlangan). O‘zbekiston Respublikasida ham
“Alkogol va tamaki mahsulotlarining tarqatilishini hamda iste’mol qilinishini
cheklash to‘g‘risida”gi Qonun
qabul qilingan bo‘lib, unga binoan
21 yoshga
to‘lmagan shaxslarga alkogol mahsulotlarini sotish va ularni alkogol iste’moli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
184
jarayoniga jalb etish qat’iyan taqiqlanadi
. Bu yosh chegarasi ilgari amal qilgan
20 yosh limitiga nisbatan uzaytirilgan bo‘lib, yoshlar salomatligini muhofaza
qilishdagi muhim qadamdir. Shuningdek, qonun bilan alkogolli ichimliklarni
maktab va bolalar muassasalari yaqinida savdo qilish, bolalar o‘yinchoqlariga
o‘xshash qadoqlarda ishlab chiqarish kabi holatlarga ham cheklovlar joriy etilgan.
Huquq-tartibot organlari tomonidan bunday talablarning bajarilishini
qat’iy
nazorat qilish
lozim – do‘konlarda yosh nazoratini buzib sotish holatlari aniqlandi
deguncha jarima va litsenziyani olib qo‘yish kabi choralar ko‘rilishi kerak.
Iqtisodiy choralar
ham samara beradi: alkogol mahsulotlariga soliq va narxlarni
oshirish orqali ularning bolalar uchun moliyaviy jihatdan yetisharligi kamayadi.
Davlat miqyosida
ommaviy axborot vositalarida targ‘ibot
ishlarini olib borish,
alkogolning zararlari haqidagi ijtimoiy reklama roliklarini efirga uzatish ham
profilaktikaning ajralmas qismidir.
Yuqorida qayd etilgan kompleks choralar orqali bolalar alkogolizmini ancha
kamaytirish mumkin. Eng muhimi, jamiyatda
“sog‘lom turmush tarzi”
madaniyatini shakllantirish va bolalarni unga keng jalb etishdir. Oiladan boshlab
maktab va jamiyatgacha bo‘lgan barcha bo‘g‘inlarda hamkorlikda ish olib
borilgandagina, yosh avlodni alkogolizm balosidan asrashga erishamiz.
Xulosa
qilib aytganda
, bolalar orasida alkogolizmning oldini olish – bu jamoaviy
mas’uliyat bo‘lib, bunda ota-ona, pedagog, shifokor, jamiyat va davlat bir yoqadan
bosh chiqarib harakat qilishi talab etiladi. Bolalar sog‘lom ulg‘aysa, jamiyatning
kelajagi sog‘lom bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO)
.
“Over 3 million annual
deaths due to alcohol and drug use, majority among men”
(25-06-2024 yil) – WHO
rasmiy xabarnomasi.
Manba:
who.int
veb-sayti. (Dunyo bo‘yicha 15–19 yoshli
o‘smirlarning 23,5 foizi spirtli ichimlik iste’mol qilishi qayd etilgan.)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
185
2.
AQSH Milliy Alkogolizm va Alkogolizmni tadqiq etish instituti
(NIAAA)
.
“Get the Facts About Underage Drinking”
(2023) – 21 yoshgacha
bo‘lganlar orasida ichkilikbozlik haqidagi faktlar varag‘i.
Manba:
niaaa.nih.gov
.
(15 yoshgacha ichishni boshlaganlar orasida kelgusida alkogolizmga chalinish
xavfi 3,6 baravar yuqori ekani va 15–17 yoshdagi ichuvchi o‘smirlarning 84,3 foizi
alkogolni oxirgi safar tekin qo‘lga kiritgani haqida ma’lumotlar keltirilgan.)
3.
AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC)
.
“About Underage Drinking”
(2025) – voyaga yetmaganlar ichkishligi to‘g‘risidagi
ma’lumotnoma.
Manba:
cdc.gov
. (Har yili AQSHda 21 yoshdan kichik ~4000
nafar yoshlar ortiqcha alkogol iste’moli oqibatida vafot etishi, alkogolning
o‘smirlar salomatligi va xulqiga salbiy ta’sirlari yoritilgan.)
4.
Andijon davlat universiteti, Ijtimoiy pedagogika kafedrasi
.
“Bolalar ichkilikbozligi – ijtimoiy-pedagogik muammo sifatida”
– Ijtimoiy
pedagogika fanidan ma’ruza matni (2023).
Manba:
azkurs.org
elektron
kutubxonasi. (Bolalar alkogolizmining ta’rifi, xususiyatlari, sabab va oqibatlari
mahalliy kontekstda tahlil qilingan.)
5.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
“Alkogol va tamaki
mahsulotlarining tarqatilishini hamda iste’mol qilinishini cheklash to‘g‘risida”
(O‘RQ–844-son, 24.05.2023 y.).
Manba:
Lex.uz
milliy qonunchilik bazasi yoki
Daryo.uz
yangiliklar sayti. (Mazkur qonunga muvofiq, 21 yoshga to‘lmagan
shaxslarga alkogol mahsulotlarini sotish va ularni iste’mol jarayoniga jalb etish
taqiqlanadi.)
