https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
165
IJTIMOIY ISHNING KASBIY FAOLIYATI.
“UNIVERSITY OF MANAGEMENT AND
FUTURE TECHNOLOGIES”
NODAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASASI
Talabasi Nasirova Dilbarxon Askarovna.
Annotatsiya:Maqolada ijtimoiy ishning kasbiy faoliyati, uning jamiyat
hayotidagi ahamiyati, asosiy tamoyillari, yo‘nalishlari va bugungi kundagi
rivojlanish tendensiyalari yoritilgan. Ijtimoiy ishchilar duch kelayotgan asosiy
muammolar va ularning yechimlariga ilmiy-ommabop uslubda alohida e’tibor
qaratilgan. Shuningdek, ijtimoiy ish kasbining etik me’yorlari va axloqiy
qadriyatlari ko‘rib chiqilib, mazkur kasbning istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari
tahlil qilingan.
Аннотация:В
статье
рассматривается
профессиональная
деятельность в области социальной работы, её значение в жизни общества,
основные принципы и направления. Особое внимание уделено этическим
нормам и моральным ценностям профессии социального работника, а
также трудностям, с которыми сталкиваются специалисты, и путям их
преодоления. Приведены конкретные примеры, проведён анализ современных
тенденций и перспективных направлений развития социальной работы.
Annotation:The article examines professional activities in the field of social
work, its significance in societal development, fundamental principles, and main
directions. It addresses key challenges faced by social workers and proposes
solutions, highlighting the ethical norms and core values underlying this
profession.
Kalit so‘zlar: Ijtimoiy ish, ijtimoiy xizmatlar, kasbiy faoliyat, ijtimoiy himoya,
axloqiy tamoyillar, etik qadriyatlar, ruhiy kuyish (burnout), kasbiy kompetentlik,
ijtimoiy ish tendensiyalari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
166
Ключевые слова: Социальная работа, социальные проблемы,
профессиональные принципы, этические нормы, профессиональная
компетентность, эмоциональное выгорание, тенденции социальной
работы, социальная справедливость, профессиональные стандарты.
Keywords: Social work, social issues, professional principles, ethical norms,
professional competence, burnout, social justice, contemporary trends in social
work.
Ijtimoiy ish tushunchasi va uning ahamiyati
Ijtimoiy ishchi mijoz bilan maslahat jarayonida, ijtimoiy ish amaliyotidan
lavha.
Ijtimoiy ish — bu aholining turli qatlamlariga qoʻllab-quvvatlash, himoya
qilish, tuzatish va reabilitatsiya orqali shaxsiy hamda ijtimoiy qiyinchiliklarni
yengishda yordam berishga qaratilgan
professional faoliyat
. Ushbu kasb yolgʻiz
keksalar va nogironlarga ko‘mak berishdan tortib, qiynalgan bolali oilalar, uysizlar,
giyohvandlar, alkogolizmga chalinganlar va ruhiy kasallikka uchragan
shaxslargacha bo‘lgan keng doiradagi fuqarolar bilan ishlashni o‘z ichiga oladi.
Xalqaro ijtimoiy ishchilar federatsiyasi (IFSW)
va
Ijtimoiy ish maktablari
xalqaro assotsiatsiyasi (IASSW)
tomonidan taklif etilgan ta’rifga ko‘ra, ijtimoiy
ishchilarning kasbiy faoliyati jamiyatdagi o‘zgarishlarga hissa qo‘shadi,
insonlararo munosabatlar muammolarini hal etadi, hamda jamiyatda funksional
barqarorlik va farovonlikni oshirishga xizmat qiladi; bunda
inson huquqlari
va
ijtimoiy adolat
tamoyillari ijtimoiy ishning asosini tashkil etadi.
Ijtimoiy ishning ahamiyati jamiyatda zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash va
ular duch keladigan muammolarni hal etishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan,
O‘zbekistonda yaqinda tashkil etilgan
Ijtimoiy himoya milliy agentligi
og‘ir
hayotiy sharoitda qolgan qariyb to‘qqiz million kishiga professional xizmat
ko‘rsatishni maqsad qilgan bo‘lib, ular safida nogironligi bo‘lgan shaxslar, yolg‘iz
keksalar, boquvchisini yo‘qotganlar, oiladagi zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan ayollar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
167
va bolalar kabi eng ehtiyojmand guruhlar kiradi. Aholining bu qatlami uchun
ijtimoiy himoya masalalari dolzarb bo‘lib, maxsus xizmatlar tizimini shakllantirish
va rivojlantirish jamiyat farovonligi uchun muhimdir. Keltirilgan misol ijtimoiy
ishning qanchalik keng ko‘lamli va zarur kasb ekanini, jamiyatdagi eng nochor
qatlamlarni qo‘llab-quvvatlashda
harakatlantiruvchi kuch
rolini o‘ynashini
ko‘rsatadi.
Kasbiy faoliyat sifatida ijtimoiy ishning tamoyillari
Ijtimoiy ish kasbiy faoliyat sifatida qat’iy tamoyillar va qadriyatlarga
asoslanadi.
Insonparvarlik (gumanizm)
prinsipi ijtimoiy ishning bosh
mezonlaridan biri bo‘lib, har bir insonning qadr-qimmati va huquqlarini
e’zozlashni talab qiladi.
Inson huquqlari va ijtimoiy adolat tamoyillari
ijtimoiy
ishning poydevori ekani xalqaro darajada e’tirof etilgan
– bu esa ijtimoiy xodimlarni har qanday vaziyatda adolat, tenglik va
kamsitmaslik prinsiplariga amal qilishga undaydi.
Shuningdek, ijtimoiy ish amaliyotida
mijoz manfaatlarini himoya qilish
va
ularning muammolarini hal etishda shaxsiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga
ko‘maklashish muhim tamoyildir. Ijtimoiy ishchilardan har bir mijozga individual
yondashish, ularni ayblamasdan tushunish va qaror qabul qilishda ishtirokini
ta’minlash talab etiladi. Kasbiy tamoyillar insoniy munosabatlarda samimiylik,
hamkorlik va ishonch muhitini shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, bular orqali
ijtimoiy ishchi mijozga eng samarali yordam berishi mumkin.
Universial axloqiy
qadriyatlar
(mehr-shafqat, hamdardlik),
inson manfaatlarining ustuvorligi
va
gumanizm
ijtimoiy ish tamoyillarining asosini tashkil etadi. Masalan, ijtimoiy
ishchi kam ta’minlangan insonlarning muammolarini ularning shaxsiy aybi sifatida
ko‘rmasligi, aksincha ularni ijtimoiy muammolar deb baholab, hal etish uchun
tegishli dasturlar ishlab chiqishi lozim. Shu tarzda, ijtimoiy ish tamoyillari kasb
egalarini jamiyatning eng zaif a’zolariga ham g‘amxo‘rlik qilishga va ularning
hayotini yaxshilashga xizmat qildiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
168
Ijtimoiy ish sohasidagi asosiy yo‘nalishlar
Ijtimoiy ish juda keng qamrovli bo‘lib, jamiyat hayotining turli sohalarida
amalga oshiriladi. Amalga oshiriladigan vazifalarning xususiyatiga ko‘ra ijtimoiy
ishning bir necha
asosiy yo‘nalishlari
mavjud:
Maslahat-yo‘naltiruvchi (konsultativ) yo‘nalish
– reabilitatsiyaga muhtoj
shaxslarga
psixologik-pedagogik
maslahatlar
berish,
shaxslararo
munosabatlarini yo‘lga solishga ko‘maklashish va ularning ehtiyojlarini aniqlash
ishlari kiradi. Masalan, ijtimoiy ishchi oilaviy nizolar yoki tarbiyaviy muammolar
bo‘yicha oilalarga maslahat berishi, murakkab hayotiy vaziyatga tushib qolgan
fuqaroga yo‘naltiruvchi ko‘mak ko‘rsatishi mumkin.
Profilaktik (oldini olish) yo‘nalish
– yordamga muhtoj, kam himoyalangan
qatlamlarga, “xavf guruhiga” mansub shaxslarga turli
profilaktika dasturlari
orqali ko‘maklashish va ularning xatti-harakatlaridan kelib chiqishi mumkin
bo‘lgan salbiy oqibatlarning oldini olishni nazarda tutadi. Bu yo‘nalishda ijtimoiy
xodimlar jinoyatchilikning oldini olish, voyaga yetmaganlar o‘rtasidagi
nazoratsizlikning profilaktikasi yoki yoshlar o‘rtasida giyohvandlikka qarshi
targ‘ibot kabi ishlarni amalga oshiradi.
Boshqaruv va tashkiliy yo‘nalish
– ijtimoiy siyosat va xizmatlarning ijrosi
bilan bog‘liq boshqaruv funksiyalarini bajarishni o‘z ichiga oladi. Bu yo‘nalishda
ijtimoiy ishchilar va menejerlar qarorlarni ishlab chiqish va hayotga tatbiq etish,
ijtimoiy dasturlarni rejalashtirish, moddiy ta’minot va nazorat, hamda ijtimoiy
xizmatlar uchun kadrlar tayyorlash kabi ishlarni bajaradi. Masalan, ijtimoiy
ta’minot tizimi rahbarlari nogironlar yoki keksalar uchun markazlar faoliyatini
yo‘lga qo‘yish va muvofiqlashtirish ustida ishlaydi.
Amaliy (bevosita xizmat ko‘rsatish) yo‘nalishi
– aholining turli toifadagi
ehtiyojmand qatlamlariga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijtimoiy yordam
ko‘rsatish bilan
shug‘ullanadi. Bunga og‘ir hayotiy vaziyatga tushib qolgan shaxslar bilan
individual ijtimoiy ish olib borish, uy-joysizlarga boshpana topishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
169
ko‘maklashish, boquvchisini yo‘qotgan bolalarga ijtimoiy xizmatlarni yetkazish,
reabilitatsiya markazlarida ishlash kabi bevosita xizmatlar kiradi.
Bundan tashqari, ijtimoiy ish turli ixtisoslashgan sohalar bo‘yicha ham
rivojlangan.
Oilalar va bolalar bilan ijtimoiy ish
(bola huquqlarini himoya qilish,
vasiylik va patronaj xizmati, farzand asrab oluvchi oilalarga ko‘mak) alohida
yo‘nalish sifatida ajralib turadi.
Tibbiyot-sotsial ish
(kasalxona va poliklinikalarda
bemorlarga ijtimoiy-psixologik yordam ko‘rsatish),
ta’lim muassasalarida
ijtimoiy pedagogika
(maktab va bog‘chalarda ijtimoiy pedagog va psixologlar
faoliyati) hamda
mehnat va bandlik sohasida ijtimoiy ish
(ishsizlarga,
migrantlarga ko‘maklashish) – bularning barchasi ijtimoiy ishning muhim
tarmoqlaridir. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy ishning asosiy yo‘nalishlari
jamiyatning deyarli barcha jabhalarini qamrab olib, ehtiyojmand shaxslarga
yordam ko‘rsatishning turli shakllarini o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy ishda duch kelinadigan muammolar va ularning
yechimlari
Ijtimoiy ish amaliyotida mutaxassislar qator
muammolar
va qiyinchiliklarga
duch keladi. Ulardan biri – ishlovchi ijtimoiy xodimlarning yuklamasi va
mas’uliyatining yuqoriligi. Ko‘pincha bir nafar ijtimoiy ishchiga juda ko‘p sonli
mijozlar to‘g‘ri keladi, bu esa ish sifatiga ta’sir o‘tkazishi va kasbdagi
ruhiy yonib
ketish (burnout)
holatlariga olib kelishi mumkin. Xalqaro so‘rovlar natijasiga
ko‘ra, ijtimoiy xodimlarning 80% atrofida aynan yuqori ish yuklamasi va
charchoqqa moyillikni eng asosiy muammo sifatida ko‘rsatgan. Bu holat ijtimoiy
ishchilarning ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir etib, ularning mijozlarga
ko‘rsatadigan xizmatlarining sifatini pasaytirishi mumkin.
Yana bir muammo – moddiy va tashkiliy resurslarning cheklangani. Ijtimoiy
xizmat ko‘rsatish markazlari va dasturlari uchun mablag‘ning yetishmasligi, zarur
infratuzilmaning to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani ish jarayonini qiyinlashtiradi. Ba’zi
hollarda ijtimoiy ishchilar huquqiy-byuokratik to‘siqlarga ham duch keladilar,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
170
masalan, turli idoralar bilan ma’lumot almashish yoki muhtoj shaxsni kerakli
muassasaga joylashtirishdagi kechikishlar. Shu bilan birga, jamiyatda ijtimoiy
ishchi kasbining obro‘sini to‘liq anglamaslik va bu kasbga ikkinchi darajali faoliyat
sifatida qarash tendensiyasi ham uchraydi – bu esa yosh kadrlarning soha
tanlashiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Keltirilgan muammolarni
yechish
uchun bir qator chora-tadbirlar
ko‘rilmoqda. Avvalo, ijtimoiy ishchilarning malakasini oshirish va qo‘llab-
quvvatlashga alohida e’tibor qaratilmoqda: muntazam treninglar, superviziya va
metodik yordam orqali xodimlarning kasbiy kompetensiyasi va stressga
bardoshliligi kuchaytiriladi. Ijtimoiy ishchilarning o‘zlarini ruhan tiklab borishi
uchun
psixologik yordam
va
o‘z-o‘ziga g‘amxo‘rlik
(self-care) amaliyotlarini
joriy etish muhimdir – masalan, kasbiy kuyish profilaktikasi bo‘yicha dasturlar
tashkil etilmoqda. Shuningdek, ishchi yuklamasini kamaytirish maqsadida yangi
shtat birliklari ajratish va ko‘proq ijtimoiy xodimlarni jalb etish zarurligi tan
olinmoqda.
Davlat darajasida ham tizimli yechimlar ko‘rilmoqda. O‘zbekistonda ijtimoiy
soha xodimlari sonini oshirish va ularning faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik
bazasini takomillashtirish ustida ishlar olib borilmoqda. Misol uchun,
“Ijtimoiy
ish to‘g‘risida”gi qonun
loyihasini ishlab chiqish, ijtimoiy ishchi kasbining
huquqiy maqomini belgilash va
kasbiy standartlar
ni joriy etish rejalashtirilgan.
Bu bilan ijtimoiy ishchilarning jamiyatdagi roli va mas’uliyati aniq belgilanib,
ularning mehnat sharoitlari yaxshilanishiga erishiladi. Xulosa qilib aytganda,
muammolarni bartaraf etish yechimlari sifatida kadrlar salohiyatini oshirish,
me’yoriy bazani mustahkamlash, jamiyatda kasb nufuzini ko‘tarish va resurslar
bilan ta’minlash ustuvor yo‘nalishlar bo‘lib qolmoqda.
Kasbiy etika va axloq me’yorlari
Ijtimoiy ishchilar o‘z faoliyatini maxsus
kasbiy etika
qoidalari va axloqiy
me’yorlari doirasida olib boradilar. Ijtimoiy ishchi va ijtimoiy xizmat xodimlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
171
uchun ishlab chiqilgan
Kasb kodeksi
ularning mijozlar, jamiyat va hamkasblar
oldidagi axloqiy majburiyatlarini belgilaydi. Ushbu kodeksga muvofiq, ijtimoiy
ishchi eng avvalo
mijoz manfaatlarini himoya qilish
ni o‘zining asosiy burchi deb
bilishi kerak. Har bir mijozning o‘ziga xos qadr-qimmati hurmat qilinadi va u bilan
munosabatlarda adolat tamoyiliga amal qilinadi. Kodeks ijtimoiy xodimdan barcha
vazifalarni
halollik
va
xolislik
bilan bajarishni, har qanday nohaqlik yoki
suiiste’mollikdan tiyilishni talab etadi.
Kasbiy axloqning muhim me’yorlaridan yana biri –
maxfiylik
dir. Ijtimoiy
ishchi xizmat jarayonida mijozga doir olgan har qanday maxfiy ma’lumotni
himoya qilishi va faqat qonun talab qilgan yoki mijozning o‘zi ruxsat bergan
holatdagina oshkor etishi lozim. Bu qoida mijozlar bilan ishonchli munosabatni
saqlash va ularning shaxsiy hayot huquqlarini hurmat qilish uchun zarur.
Kasbiy
kompetentlik
ham kodeksda alohida ta’kidlanadi: ijtimoiy ishchi o‘z bilim va
malakasini doimiy ravishda oshirib borishi, zamonaviy usullarni o‘zlashtirishi va
xizmatni professional standartlarga mos darajada ko‘rsatishi kerak.
Umuman olganda, ijtimoiy ish etikasi bir necha asosiy
qadriyatlar
ga
tayangan. Amerikaning NASW (National Association of Social Workers)
kodeksida ham qayd etilganidek, ijtimoiy ishning fundamental qadriyatlari sifatida
xizmat
qilish,
ijtimoiy adolat
ni ta’minlash, har bir insonning
qadr-qimmati
va
ahamiyatini e’tirof etish,
insoniy munosabatlarning muhimligi
,
halollik
(integritet)
va
kompetentlik
e’tirof etiladi. Aynan shu qadriyatlar asosida etik
prinsiplarga rioya qilish ijtimoiy ishchining jamiyat va mijozlar oldidagi ishonchini
mustahkamlaydi. Kasbiy etika me’yorlariga amal qilish nafaqat mijoz manfaatini
himoya qiladi, balki ijtimoiy ishchi kasbining obro‘si va professional
standartlarining yuksakligini ta’minlab, jamiyatda ushbu kasbga bo‘lgan ishonchni
oshiradi.
Ijtimoiy ishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish istiqbollari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
172
Bugungi kunda ijtimoiy ish sohasi jadal rivojlanish bosqichida bo‘lib, yangi
zamonaviy tendensiyalar
shakllanmoqda. Har yili mart oyining uchinchi
seshanbasida nishonlanadigan
Jahon ijtimoiy ish kuni
ning navbatdagi shiori bu
yil “Buen Vivir: O‘zgarishlar uchun umumiy kelajak” deb nomlandi. Ushbu mavzu
ijtimoiy ishchilarning
mahalliy donishmandlik
va
tabiat bilan uyg‘unlik
ka
asoslangan innovatsion yondashuvlarni qabul qilishi zarurligini ta’kidlaydi. Bu
tendensiya ijtimoiy ishda mahalliy madaniy kontekst va ekologik omillarni
inobatga olib, yanada
holistik
(kompleks) yondashuvlar paydo bo‘layotganini
ko‘rsatadi. Masalan, ayrim davlatlarda “yashil ijtimoiy ish” (atrof-muhit va iqlim
o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni hal etishga qaratilgan ijtimoiy ish)
konsepsiyasi rivojlanmoqda, boshqa joylarda esa mahalla va jamoalardagi
norasmiy resurslarni safarbar etish tendensiyalari kuchaymoqda.
Globallashuv jarayonida ijtimoiy ishchilar o‘rtasidagi
xalqaro hamkorlik
tarmoqlari
tobora ahamiyat kasb etmoqda. Yosh mutaxassislarni global ijtimoiy
ish harakatlariga jalb qilish va tajriba almashish yangi paydo bo‘layotgan
muammolarni hal etishda nihoyatda muhim deb topilmoqda. Ijtimoiy ishchi
kadrlarning energiyasi va innovatsion yondashuvlari jamiyatning o‘zgaruvchan
ehtiyojlariga moslashish va ilgari noma’lum bo‘lgan ijtimoiy muammolarga
yechim topishda beqiyos hissa qo‘shadi. Masalan, pandemiya davrida ko‘plab
mamlakatlarda ijtimoiy ishchilar onlayn maslahat va masofaviy xizmat ko‘rsatish
uslublarini keng joriy etdilar – bu kelgusida
raqamli ijtimoiy ish
(digital social
work) rivojiga turtki bo‘lmoqda.
Yana bir muhim tendensiya – ijtimoiy ishning
institutsional rivojlanishi
va
kasb sifatida mustahkamlanishi. Ko‘plab davlatlarda ijtimoiy ish bo‘yicha oliy
ta’lim dasturlari kengaymoqda, ilmiy tadqiqotlar soni ortib bormoqda, kasbiy
uyushmalar va assotsiatsiyalar faoliyati kuchaymoqda. O‘zbekistonda ham so‘nggi
yillarda ushbu yo‘nalishda sezilarli siljishlar kuzatilmoqda: birinchidan, oliy o‘quv
yurtlarida “Ijtimoiy ish” mutaxassisligi bo‘yicha bakalavr va magistr kadrlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
173
tayyorlash yo‘lga qo‘yildi; ikkinchidan, ijtimoiy himoya tizimining yangicha
modeli shakllantirilib,
xalqaro standartlarga mos qonunchilik
va me’yoriy
hujjatlar qabul qilinmoqda. Jumladan, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tartibini
belgilovchi normativlar, ijtimoiy ishchilarning mehnat faoliyatini tartibga soluvchi
huquqiy hujjatlar ishlab chiqilmoqda. Bu o‘zgarishlar ijtimoiy ish kasbining
jamiyatda tan olinishi va rivojlanish istiqbollari kengayib borayotganidan dalolat
beradi.
Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsak
, ijtimoiy ish bugungi kunda jamiyatning
ajralmas bir qismiga aylanib ulgurgan. Uning nazariy asoslari va amaliy
yo‘nalishlari boyib, yangi-yangi tamoyillar va yondashuvlar bilan to‘ldirilmoqda.
Kasb egalarining yuksak malakasi va axloqiy majburiyatlari asosida ijtimoiy ish
ijtimoiy adolat va farovonlik yo‘lida xizmat qiluvchi kuch sifatida rivojlanishda
davom etmoqda. Zamonaviy tendensiyalar – innovatsion va mahalliy sharoitga
mos usullarni qo‘llash, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish, raqamli texnologiyalarni
joriy etish – bularning barchasi ijtimoiy ishning samaradorligini oshirib,
kelgusidagi
rivojlanish istiqbollarini
yanada yorqin qiladi. Shunday ekan,
ijtimoiy ishning jamiyat taraqqiyoti va inson manfaatlarini ta’minlashdagi o‘rni
kelajakda yanada mustahkamlanib boraveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Xalqaro ijtimoiy ishchilar federatsiyasi (IFSW).
Global Definition of
Social
Work
.
2014.
URL: https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/
2.
Banks, S.
Ethics and Values in Social Work
. – New York: Palgrave
Macmillan, 2020. – 312 p.
3.
Kadushin, A., & Harkness, D.
Supervision in Social Work (5th
Edition)
. – Columbia University Press, 2014. – 544 p.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
174
4.
Вахабов А.В. и др.
Социальная работа: теория и практика
. –
Ташкент: «Фан ва технологиялар», 2020. – 260 c.
5.
Community Care.
Burnout in Social Work: Causes and Remedies
.
Research
Report,
2022.
URL: https://www.communitycare.co.uk/social-work-burnout-study-2023
6.
Национальная ассоциация социальных работников (NASW).
Code of Ethics of the National Association of Social Workers
. – Washington D.C.,
2021.
URL: https://www.socialworkers.org/About/Ethics/Code-of-Ethics
