https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
269
GINKGO BILOBA L. O’SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFI,
TARQALISHI VA AHAMIYATI
Andijon Davlat Pedagogika instituti Biologiya yo’nalishi talabasi
Rasulova Munavvaroy Xalimjon qizi
Anatatsiya. Ushbu tezisda ginkgo biloba o’simligining tuzilishi, hayotiy
shakli, sistematikasi, qanday iqlim mintaqalarida tarqalishi, o’sishi, ko’payishi
hamda tabiatdagi ahamiyati haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar: Ginkgo, gymnosperm, relikt, peltasperm, pentaksiley,
leptostrob, ginnan, keytoniylar
Анатация. В этой диссертации представлена информация о строении,
жизненной форме, систематике, распространении, росте, размножении и
значении растения гинкго билоба в природе в различных климатических
регионах.
Ключевые слова: гинкго, голосеменное растение, Реликт, пельтасперм,
пентаксилей, лептостроб, гиннан, кейтонии
Annotation. This thesis provides information about the structure, life form,
systematics of the ginkgo biloba plant, what climatic regions it spreads, grows,
reproduces, and its importance in nature.
Keywords: Ginkgo, gymnosperm, relic, peltasperm, pentaxiley, leptostrob,
ginnan, keytonians
Ginkgo (lat. Ginkgo) - ginkglar sinfidagi bargli gimnosperm relikt
o'simliklari, tirik qazilma. U bir qator Fotoalbom turlarini va faqat bitta zamonaviy
turni o'z ichiga oladi Ginkgo biloba (lat. Ginkgo bilbaba) - uzun bo'yli (40 m gacha)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
270
daraxt, yoyilgan toj va qalin (diametri 4,5 m gacha) tanasi. Ginkgo haqida birinchi
ilmiy eslatmani Engelbert Kempfer "Amoenitatum exoticarum" (1712) da yozgan.
U xato bilan uni Ginkgo, Itsjo o'rniga Itsjo, Itsjo deb yozgan. Keyinchalik Karl
Linney "Mantissa plantarum II" (1771) da bu xatoni takrorladi va daraxt Ginkgo
nomini oldi. Lotin tilidan tarjima qilingan bíloba turlarining epiteti "ikki lobli"
degan ma'noni anglatadi, chunki barglarning aksariyati ikkiga bo'lingan.
Yaponiyada Ginkgo daraxtining nomi ITE deb talaffuz qilinadi: — bu talaffuz
xitoycha "o'rdak oyoqlari" iborasidan kelib chiqqan, chunki daraxt barglari
ularning shakliga o'xshaydi. Urug'ga nisbatan ieroglif nomi "kumush o'rik "degan
ma'noni anglatadi va"ginnan" deb o'qiladi. Ginkgo sinfida ginkgoaceae oilasi
mavjud bo'lib, hozirgi kunda saqlanib qolgan yagona Ginkgo biloba turlari mavjud.
Hozirgi vaqtda ginkgovlarning boshqa gimnospermlar bilan filogenetik aloqalari
to'liq aniq emas. Odatda ular kordaitlardan, shu jumladan ignabargli daraxtlar
tartibiga cho'zilgan yog'och tuzilishining o'xshashligi printsipiga ko'ra olinadi.
Ammo ginkglar urug ' paporotniklari bilan tuxumdon tuzilishi va ko'payish
xususiyatlarida o'xshashliklarga ega. Ginkglar qadimgi urug' fernlari yoki
pteridospermlar guruhlaridan birining bevosita avlodlari deb taxmin qilinadi.
Ginkg fotoalbomlari Perm davrining boshlarida paydo bo'lgan va yura
davrining o'rtalarida ginkglarning kamida 15 xil avlodi o'sib chiqqan maksimal
xilma-xillikka erishgan. Ginkg sinfidagi o'simliklar mezozoy erasida yerda keng
tarqalgan edi. Ushbu davrdan boshlab 8 ta tartibga tegishli ginkglar tasvirlangan:
kalamopitiy [ingl.], ginkg, peltasperm, pentaksiley, leptostrob (yoki chelakov),
keytoniylar. Sibirning yura va erta bo'r davridagi mo " tadil qutbli o'rmonlarida
ginkglar shu qadar keng tarqalganki, ular o'sha davrning aksariyat cho'kindilarida
uchraydi, kuzda er ko'pincha Ginkgo barglarining doimiy gilamchasi bilan
qoplangan, sobiq SSSRning Evropa qismidagi zamonaviy chinor va jo'ka barglari
gilamlariga o'xshash. Yura davri oxirida taxminan 150 million yil Lavraziya va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
271
Gondvanada ginkglar deyarli hamma joyda tarqalgan. Erta va kech bo'r chegarasida
taxminan 100 million l.n. ginkgovlarning ko'p avlodlari yo'q bo'lib ketadi, bo'r
davrining ikkinchi yarmidan deyarli bitta Ginkgo jinsi qoladi. 7 million yil oldin
Ginkgo Shimoliy Amerikada, 2,5 million yil oldin esa Evropada g'oyib bo'lgan[
Ilgari, Shanxaydan unchalik uzoq bo'lmagan Xanchjou shahar okrugida
joylashgan Tianmu (Tianmushan) tog'i Ginkgo biloba zamonaviy vatani
hisoblangan. O'tkazilgan genetik tadqiqotlar ushbu populyatsiyaning madaniy
kelib chiqishini ko'rsatdi. Buddist rohiblar o'z ibodatxonalari yaqinida daraxt
ekishgan deb taxmin qilinadi. Ulardan o'z-o'zini ekish natijasida yangi o'simliklar
paydo bo'ldi, ikkinchi jahon urushi paytida Xitoy partizanlari yashiringan o'rmon
paydo bo'ldi. Olimlar Ginkgo Yunnan-Guychjou platosi hududida, batafsilroq —
Guychjou provinsiyasi va Chongqing shahar okrugi chegarasida ko'tarilgan Dalou
tog'larida (Daloushan) pleystotsen muzliklaridan omon qolganiga rozi bo'lishdi.
Gaplotiplarning aksariyati u erda to'plangan, bir nechta endemik turlari mavjud
Daloushanda tirik qoldiq Yaponiyaning janubi-g'arbiy qismidagi pleystotsen
va pliotsen ginkg fossillariga qisman floristik o'xshashliklarga ega bo'lgan uch
turdagi o'rmonlarga xosdir: Ginkgo biloba hukmronlik qiladigan ginkg o'rmonlari;
Ginkgo va yig'layotgan sarv aralash o'rmonlari; Ginkgo, kunningamiya,
yig'layotgan sarv, formosan liquidambar va doim yashil eman (Cyclobalanopsis
glauca) dan murakkab aralash o'rmonlar. O'rmonning barcha uch turida vallich
Yew va doim yashil lindera turlari (Lindera megaphylla) uchraydi. Ginkgo o'z
ichiga olgan o'rmonlarda marenovlar oilasidan g'ayrioddiy daraxt topilgan —
Emmenopterys henryi. Maymunlarning ba'zi turlari, masalan, Tonkin gulman
(langura Fransua), Ginkgo bilan deyarli to'liq mos keladi. Ginkgo vodiylarni,
qoyalar orasidagi yoriqlarni va tog ' yonbag'irlarining pastki qismlarini afzal
ko'radi. U ohaktoshning chiqish joylariga joylashadi, ingichka tuproqlarda omon
qoladi. Tog'lardagi balandlik diapazoni: 5001500 m. Iqlim subtropik, ammo,
masalan, sochi iqlimidan farqli o'laroq, musson iqlimiga ega. Chidamlilik zonalari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
272
3-8. Ginkgo millionlab yillar davomida kasallik va zararkunandalardan himoya
mexanizmlarini ishlab chiqdi. Havoning ifloslanishiga chidamli. Hozirda ko'pgina
botanika bog'larida etishtiriladi. Ko'pincha manzarali o'simlik sifatida ekishda
hamma joyda tarqaladi.
Shunday qilib, bu turkum musson mintaqasining har bir joyida ikkita asosiy
faslning har birida shamol rejimi mavjud bo'lib, bir yo'nalishning (kvadrant va
oktant) boshqalardan keskin ustunligi mavjud. Shu bilan birga, boshqa mavsumda
shamolning ustun yo'nalishi qarama-qarshi yoki qarama-qarshi tomonga yaqin
bo'ladi. Shunday qilib, har bir musson mintaqasida yozgi va qishki mussonlar
mavjud bo'lib, ular bir-biriga qarama-qarshi yoki hech bo'lmaganda keskin farq
qiladi. Ustun yo'nalishdagi shamollardan tashqari, har mavsumda boshqa
yo'nalishdagi shamollar ham kuzatiladi: musson uzilishlarni boshdan kechirmoqda.
O'tish mavsumlarida, bahor va kuzda, musson o'zgarganda, shamolning
barqarorligi buziladi. Musson barqarorligi har mavsumda atmosfera bosimining
barqaror taqsimlanishi bilan bog'liq bo'lib, ularning mavsumiy o'zgarishi
mavsumdan mavsumga bosim taqsimotidagi tub o'zgarishlar bilan bog'liq. Barik
gradyanlarning ustunligi mavsumdan mavsumga yo'nalishni keskin o'zgartiradi,
shu bilan birga taqsimotning barqarorligi mavsum davomida ushbu hududda bir xil
antitsiklon yoki bir xil depressiya saqlanishini anglatmaydi. Masalan, qishda
Sharqiy Osiyo bo'ylab bir qator antitsiklonlar ketma-ket almashtiriladi. Ammo bu
antitsiklonlarning har biri nisbatan uzoq davom etadi va antitsiklonli kunlar soni
siklonli kunlar sonidan ancha ko'p. Natijada, antitsiklon ko'p yillik o'rta iqlim
xaritasida ham olinadi. Antitsiklonlarning Sharqiy atroflari bilan bog'liq bo'lgan
Shimoliy shamol yo'nalishlari boshqa barcha shamol yo'nalishlaridan ustun turadi;
bu qishki Sharqiy Osiyo mussoni. Shunday qilib, mussonlar tsiklonlar va
antitsiklonlar etarlicha barqaror va ba'zilarining boshqalaridan keskin mavsumiy
ustunligiga ega bo'lgan joylarda kuzatiladi. Tsiklonlar va antitsiklonlar bir — birini
tezda almashtiradigan va bir-biridan ozgina ustun bo'lgan Yerning bir xil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
273
hududlarida shamol rejimi o'zgaruvchan va mussonga o'xshamaydi. Bu Evropaning
aksariyat qismida ham shunday.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Zaxarov V.B.Mamatov S, Обшая биология. M, 2002;
2. Chyen-sov Yu.S,Обшая ситология , M1984;
3. Grin N, Staut U, Teylor D, Biologiya, t. 1—3. M, 1990;
4. Mavlonov O, Biologiya (Maʼlumotnoma), T, 2003;
5. N.Grin va boshq. Biologiya.
6. Meien S. V. Ginkgo-zamonaviy pteridosperm (gimnospermlar tizimidagi
ginkglarning holati) // yuqori o'simliklarning filogeniyasi. M. Fan, 1982 Yil. 93-
96 betlar.
