https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
259
GINKGO BILOBA OʻSIMLIGINING BOTANIK TAVSIFI,
TARQALISHI VA AHAMIYATI
Akramjonova Diyora Azizbek qizi
Andijon Davlat Pedagogika Instituti Biologiya yo’nalishi 103-guruh talabasi
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
Andijon Davlat Pedagogika Intituti Tabiiy fanlar kafedrasi dotsenti,O’zbekiston
Annotatsiya: Ushbu maqolada ginkgo biloba osimligining morfologiyasi,
tarqalish ekologiyasi, kimyoviy tarkibi, tibbiyotda va xalqa tabobatida qollanilishi
yoritib berilgan. Xozirgi kunda an'anaviy tibbiyot (xalq tabobati) xalq zakovati
bilan sugorilgan juda boy va ulkan tajriba bilimlar majmuasidir. U ilmiy (rasmiy)
tibbiyotni yangi,samarali dorivor preparatlar bilan boyituvchi bitmas tuganmas
manbadir. Xalq tabobatining bu soxadagi qimmati, tutgan orni bebahodir. Buning
uchun misol tariqasida hozirgi zamon tibbiyotida qollaniladigan shifobaxsh
osimliklarni kopchiligi oz vaqtida xalq tabobati dorivor vositalar xazinasidan
olinganligini yoki xozirgi zamon ilmiy tibbiyotining ozi xalq tabobati asosida
taraqqiy etganini eslash kifoyadir.
Kalit sozlar: ginkgo biloba, kimyoviy tarkibi, tibbiyotda qollanilishi, qishloq
xojaligidagi ahamiyati.
Mazkur oila bitta yagona turni (ikki bolakli ginkgo Ginkgo biloba L.) oz
ichiga olgan. Ginkgo biloba osimligi faqat Janubiy Xitoyda yovvoyi holda
uchraydi. Bu daraxt birinchi marotaba XVIII asrda Evropa bilan Amerikadagi
botanika boglariga olib kelingan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
260
MDH hududida ginkgo biloba Qrimda, Kavkazning Qora dengiz
qirgoqlarida ostiriladi. Ginkgo respublikamizning Toshkent (Botanika bogi),
Samarqand, Andijon kabi shaharlari parkida osadi. Bu yirik daraxtning boyi 30-
40m ga etadi. Bargi bandli, barg plantinkasi elpigichni eslatadi. Ortasi biroz
tilingan bu barglar har yili qish mavsumida tokiladi. Ginkgo biloba ikki uyli
osimlik, otalik qubbachasi boshqa osimlikda sirgasimon shaklda boladi. Shamol
yordamida changlanadi. CHangi bevosita urugkurtakda osib, chang naychasi hosil
qiladi. Uruglanish oldidan bu naychada ikkita yirik, xarakatchan spermatozoid
hosil boladi. Bu spermatozoid naycha orqali tuxum hujayraga borib
qoshiladi.Ginkgoning rivojlanish sikli sagovniklarning rivojlanish sikliga
oxshaydi, ammo vegetativ organlari topgullarining tuzilishi jihatidan ulardan jiddiy
farq qiladi.
Tibbiyotda qo`llanilishi va kimyoviy tarkibi. Oxirgi yillarda Ginkgo biloba
daraxti bargidan ajratib olinayotgan birikmalar farmokoterapiya sohasida bir
qancha nerv va qon tomirlari kasalliklarida, ateroskleroz, xotirani yaxshilash va
diqqatni jamlashda keng foydalanilmoqda. XX asr oxiriga kelib meditsina sohasida
Ginkgo barglari uning xom-ashyosi hisoblanadi. Barg Ozbekiston sharoitida
oktyabr oyidan sargayib boradi. Lekin birinchi ota qattiq sovuq va izgirin davrida
daraxtdagi barglar sargayadi. Qor tushishi bilan ular erga tokiladi. Ana shu barglar
teriladi va quritgichlarda quritilib kraft qogozli qoplarda qoplanadi. Barg
tokilgandan song daraxtlarning meva kosaklari shoxlarda qolib ketadi. Xomashyo
sifatida uning meva kosaklaridan foydalaniladi. Bu meva kosaklar shoxlarda
avtokotarmalar yordamida terib olinadi va meva etidan uruglari ajratiladi. Meva eti
alohida va urugi alohida tayyorlov punktlariga topshiriladi.kgo mashhur preparatga
aylandi.
Osimlik mevalari katta yoshdagi daraxtlardan oktyabr-noyabr oyilarida terib
olinadi. Uruglar meva etidan ajratiladi. Ajratilgan uruglarni suvda yaxshilab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
261
yuviladi. Songra, quritiladi. Osimlik uruglari maxsus pollarda ekilib, kochat
tayyorlanadi. Kochat tayyorlash uchun pollarning substratini unumdorligi
yaxshilash, poldagi tuproq, chirigan gong, barg chirindisi va qum aralashmasi
asosida tayyorlanishi zarur. 1 gektar maydonga kochat tayyorlash uchun 8-10 kg
urug sarflanadi. Tayyorlangan maydon yuzasiga uruglar sepiladi. Uruglar sepilgan
pollarga 3-4 sm qalinlikda maxsus tayyorlangan substrat (1-1-3=qum-gong-tuproq)
solinadi. Har 2 kunda 1 marta leyka yordamida sugoriladi. Tuproqning namligi
ortacha meyorda saqlab turiladi. Ekilgan uruglar bahorda ortacha 50-55% unib
chiqadi. Urugdan ungan nihollar pollarda 2 yil davomida parvarishlanib, songra
kichik maydonlarga 60 sm qator oraligida va tuplar orasi 20-25 sm qilib ekiladi.
Yil davomida 8-10 marta sugoriladi. Har 2 marta sugorishdan song, qator oralari
yumshatilib, begona otlardan tozalanadi. Ushbu kichik maydonlarda nihollar 3 yil
davomida parvarishlanadi. Songra osimlik plantatsiyasini tashkil etish uchun katta
maydonlarga 6x5, 6x6, 6x7, 6x8 metr oraligida kochat otqaziladi. Osimlikning
xom-ashyosi sifatida bargi, meva eti va meva kosak urugi tayyorlanadi. Hosil,
dastlab plantatsiya tashkil etilgandan song 3-4 yillarda teriladi.
Hosildorlik barg hisobiga dastlabki yillarda hol holda 3-4 sentner va quruq
holda 1 sentnergacha, meva kosak hosildorligi 9-10 yillarda teriladi va dastlab
meva eti 1 sentnergacha va meva kosak urugi 1-1.5 sentnerni tashkil etadi. Keyingi
yillardan bu korsatkichlar doimiy ravishda 2 baravarga oshib boradi.
Xulosa:
Inson va hayvonlar organizmida ro’y beradigan turli kasalliklarni
davolashda ishlatiladigan dori-darmonlar ichida shifobaxsh o’simliklardan
tayyorlanayotgan dorilar salmoqli o’rintutadi. Juda ko’pchilik dorivor o’simliklar
dorixonalarda sotilmaydi, balki dori-darmonlar ishlab chiqarishdagi asosiy xom
ashyo manbasi xisoblanadi. Biz dori-darmonlardan foydalanayotganimizda,
ko’pincha ularni shifobaxsh o’simliklardan tayyorlanayotganini xayolimizga ham
keltirmaymiz. Masalan: kardiovalen — yurak kasalliklarini davo¬lashda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
262
qo’llaniladigan sifatli dorilardan bo’lib, u do’lana, asarun (valeriana), sariqgul
(adonis) va boshqa bir qancha o’simlik turlaridan tayyorlanadigan murakkab
birikmadir. Hozirgi vaqtda tibbiyotda ishlatiladigan 900 dan ortiqroq xil dori-
darmonlarning uchdan bir qismi dorivor o’simliklarning mahsuli hisoblanadi.
Yurak kasalliklarini davo¬lashda foydalaniladigan dorilarning 77%, jigar va
oshqozon-ichak yo’llarida uchraydigan kasalliklarni davolaydigan dorilarning
74%, bachadon kasalliklariga qarshi ishlatiladigan dorilarning 80% shifobaxsh
o’simliklardan tayyorlangandir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. H. Kh. Kholmatov, O. A. AHMEDOV, N. A. MUSAYEVA Fundamentals of
pharmacognosy and botany, Tashkent 2017.
2. Kh.Kholmatov, A.I. Qasimov Russian-Latin-Uzbek dictionary of medicinal
plants, Tashkent-1992.
3. K.Kh. Khaidarov, K.Kh. Khojimatov Plants of Uzbekistan, Tashkent-1992.
4. O'.Ahmedov, A.Ergashev, A.Abzalov, M.Yolchiyeva, D.Mustafakulov,
technology and ecology of medicinal plant cultivation.
5.Yusupova, Z. A., & Baratjon ogli, S. F. (2022). LABGULDOSHLAR OILASI
VAKILLARINING
HAYOTIY
SHAKLLARI,
MORFOLOGIYASI
VA
TARQALISHI. IJODKOR O'QITUVCHI, 2(24), 472-479.
6.Yusupova, Z. A., & Baratjon o’g’li, S. F. (2022). LAMIACEAE OILASINING
EFIR MOYIGA BOY BO’LGAN BAZI TURLARINING MORFOLOGIYASI.
Scientific Impulse, 1(2), 692-695.
7.Yusupova, Z. A., & Baratjon o’g’li, S. F. (2022). BIOECOLOGICAL
PROPERTIES OF MEDICINAL SPECIES OF THE MINT FAMILY
(LAMIACEAE). Finland International Scientific Journal of Education, Social
Science & Humanities, 10(11), 183-190.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
263
8.Yusupova, Z. A., & Baratjon ogli, S. F. (2022). NATURAL MEDICINAL
HERBS OF THE LAMIASEAE FAMILY AND THEIR MEDICAL
PROPERTIES. JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND
EDUCATIONAL RESEARCH, 2(13), 64-68.
9.Haydarov, M., Sayramov, B., Rahmonova, O., & Eshnorova, J. (2022).
TARKIBIDA MONOSIKLIK MONOTERPENLAR BO ‘LGAN EFIR MOYLAR
VA DORIVOR O‘SIMLIKLAR. Science and innovation, 1(A7), 337-343.
10.Teshaboyeva, M., Mamanazarov, B., & Sayramov, F. (2022). LAMIACEAE
OILASINING ZIRAVORLIK XUSUSIYATIGA EGA TURLARI. Science and
innovation, 1(D8), 509-514.
11.Yusupova, Z. A., Sayramov, F., & Azizov, R. (2023). RAYHON
OSIMLIGINING
MORFOLOGIYATI,
KIMYOVIY
TARKIBI
VA
TIBBIYOTDA QOLLANILISHI. Eurasian Journal of Medical and Natural
Sciences, 3(1), 14-19.
12.Baratjon o’g’li, S. F. (2022). SPECIES OF THE LAMIACEAE FAMILY
WITH SPICE PROPERTIES. Finland International Scientific Journal of
Education, Social Science & Humanities, 10(11), 85-89.
13.Baratjon o'g'li, S. F. (2022). LAMIACEA OILA VAKILLARINING
DORIVORLIK XUSUSIYATLARI. INNOVATIVE ACHIEVEMENTS IN
SCIENCE 2022, 2(13), 41-43.
14.Yusupova, Z. A., & Baratjon ogli, S. F. (2023). CHEMICAL COMPOSITION
OF MEDICINAL PLANTS AND USE IN MEDICINE. PEDAGOG, 1(5), 30-36.
15.Yusupova, Z. A., & Baratjon ogli, S. F. (2023). ESSENTIAL OIL
PRESERVATIVE CONTAINING TIMOL REPRESENTATIVES OF THE
LAMIACEAE FAMILY. SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI,
1(6), 104-108.
