https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
165
EKOLOGIYA BUZILISHINING INSON SALOMATLIGIGA
TA’SIRI.
Jumaboyeva Zuxra Umidbek qizi
SamAti talabasi
ANNOTATSIYA: Maqolada ekologiya, tabiat tushunchasi, u buzilishining
inson salomatligiga ko`rsatadigan ta`siri, bugungi kundagi statistik ko`rsatkichlar,
olib borilayotgan ishlar, rejalar xususida so`z boradi.
Kalit so‘zlar: Ekologiya, salomatlik, tabiat, chang, zarar.
KIRISH
Inson hech qachon tabiatsiz yashay olmaydi, chunki u tabiatning ajralmas
qismi hisoblanadi. Biz yashab turgan va bizni o’rab turgan olam xuddi onamiz kabi
mehribon va jonkuyar. Quyoshning har zarrasida, tuproqning har jismida
tabiatninng bizga bo’lgan onadek mehribon taftini his qilamiz. O’zining har bir
jabhasida inson uchun zarur bo’lgan minglab unsurlarni mujassam etgan. Ana
shunday go’zal tabiatimiz bugungi kunga kelib qay ahvolga tushmoqda? Bunga
kimlar sababchi? Buni qanday oldini olish mumkin? Degan savollar bugungi
kunning dolzarb mavzusiga aylanmoqda. Ming afsuski inson tabiatga misli
ko’rilmagan miqdorda tasir ko’rsatadi. Inson aql-zakovati orqali, mehnat faoliyati
tufayli ta’sir qilishini hech bir narsa bilan taqqoslab bo’lmaydi. Aniqroq aytadigan
bo’lsak mavjudotlar tabiatdan qanday bo’lsa, shunday foydalanib, unga sezilarsiz
tasirini o’tkazadi. Insoniyat uni o’rab turgan barcha shart-sharoitlarga moslasha
oladi, moslasha olmas, uni o’zi istaklariga moslashtiradi, natijada tabiat
muvozanati buziladi, buzilgan muvozanat esa katta ta’lofatlarga olib keladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tirik mavjudotlarni
o’rab turgan ekologik muxit, asosan, insoniyat tomonidan salbiy tomonga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
166
o’zgartirib yuborildi, buning asosiy sababi zavod-fabrikalar, transportlar va ulardan
chiqayotgan chiqindilar. Bu o’zgarishlar atrof-muhitni shu darajada o’zgartirdiki,
barcha tirik mavjudotlar qatori inson salomatligiga ham o’z tasirini o’tkazdi. XXI
asr insoniyat faoliyatining har bir sohasida, ayniqsa, tibbiyotda buyuk kashfiyotlar
qilib, milliardlab mablag’lar sarflanishiga qaramay, insonlar arganizmiga
kasalliklar xavf solishi va hoyotda bevaqt ko’z yumushlar ko’p uchraydi. Biz atrof-
muhitga va inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazadigan atrofmuhitga ta'sirini
tavsiflash bilan boshlaymiz. Bu yerda biz nafaqat o'simliklar va hayvonlarga
yetkazilgan zarar haqida gapiramiz, balki bu ta'sirlar odamlarga ham ta'sir qiladi.
Odatda, qabul qilinadigan qarorlar atrof muhitga salbiy ta'sirlarni kamaytirish,
tabiiy muhitni himoya qilishdan ko'ra, inson salomatligini himoya qilish uchun
ko'proq ahamiyatga ega. Ushbu ta'sirlarning asosiy oqibatlari umuman
sayyoramizning ifloslanishidir. Biz suv, tuproq, havoning ifloslanishini,
ekotizimlarning yo'q qilinishini, yashash joylarining parchalanishini va boshqalarni
ko'rishimiz mumkin. Bularning barchasi kasalliklarning ko'payishiga, biologik
xilma-xillikning yo'qolishiga va o'simlik va hayvonot dunyosida ham, odamlarda
ham sog'liq muammolariga olib keladi. Buyuk mutafakir bobomiz Abu ali ibn
Sinoning hozirda ekologiya deb yuritilayotgan atrof-muhitning deyarli barcha
omillari, ularga insonning, jonizotlarning ta’siri va nihoyat, bu omillarning inson
va jonizotlarga aks ta’siri to’g’risidagi mashhur iboralarning krltirishning o’zi
kifoya. “Chang bo’lmaganda inson 1000 yil yashagan bo’lar edi”, yoki: “Havo toki
muvozanatlangan va toza bo’lsa, uning(pnevmaga) begona qo’shimchalar
qo’shilmasa, u salomatlik garovi bo’ladi, aks holda turli kasalliklarga sabab
bo’ladi”. Yashash joyi muhiti borasida esa “Tib qonunlari”da alohida ta’kidlab,
shunday deyilgan: “Turar joy tanaga turlicha ta’sir qilishi mumkin: balan yoki past
joyligi, tuproq tarkibi hamda xususiyati, suvning serobligi yoki kamyobligi,
darxtlarning mo’lligi, qabriston yoki konlarga yaqinligi va boshqalar yashash joyi
tanlanganda muhim ahamyatga ega”. Bu fikrlar muhit to’grisida bo’lib, tibbiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
167
ekologiyada tegishli ekanligi guvohi bo’lamiz. Jahon statistik ma’lumotlarga ko’ra,
aholining 10% qarilikdan, 20% baxtsiz hodisalar va janglardan, 70% esa
kasalliklardan o’lmoqda. Shuningdek, bizning sog’lig’imizning atigi 10%i
tibbiyotga, qolgan 90% asa o’zimizga va atrof muhit hodisalarga bog’liq.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Hozirgi kunga kelib ekologik muammolar
inson salomatligiga jiddiy tahdid tug‘dirayotir. Global gumanitar forum
ma’lumotiga ko‘ra, sayyoramizda ro‘y berayotgan iqlim o‘zgarishi yiliga uch yuz
ming insonning umriga zomin bo‘lmoqda. Uch yuz million aholi uning salbiy
ta’siri ostida hayot kechirmoqda. Bundan iqtisodiyotga ham jiddiy zarar yetayotir.
Bunday global muammolar Markaziy Osiyo mintaqasi taraqqiyotiga ham o‘z salbiy
ta’sirini o‘tkazmoqda. Orol bo‘yidagi noxush ekologik vaziyat, buning ta’sirida
kelib chiqayotgan tabiiy tangliklar, cho‘llanish muammosi bunga misoldir. Bundan
tashqari yer yuzini ifloslanishning eng mudhish omillaridan biri bu nurlanishdir.
Uni na ko’rib, na eshtib bo’ladi, na ta’mi, na hidi bor. Biroq uning ta’sirida inson
organizimdagi sistrmalarning o’zaro bog’liqligi buzilib, tanani aqil va idrok bilan
boshqaruvchi generator-miya esa so’z bilan tushuntirib bo’lmaydigan
o’zgarishlarga duch kelmoqda. Natijada bu kichik miqdordagi nurlanishdan
aholining ma’lum guruhlari va ayniqsa homilador ayollar homilasiga, o’sish va
rivojlanish jarayoni kechayotgan bolalar, immunizim susaygan qariyalar va
sog’lig’i zaif insonlar aziyat chekmoqda. Nurlanish bizning organizimizga qon va
suyaklarga turli yo’llar (ovqat, suv va havo) bilan kirib butun inson organizmini
shikaslantirib, uni bevaqt o’limiga sabab bo’lmoqda. Nurlanishdan tashqari sanoat
korxonalaridan chiqayotgan zararli chiqindilar, nitratlar va qishloq xo’jaligida
ko’plab ishlatiladigan har xil zaharli qottilar (pestitsid) va mineral o’g’itlardi. Bu
zarali moddalar ozuqa mahsulotlari orqali odam organizmiga tushib har xil
kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Ma’lumki bir mintaqada kasaliklarning
tarqalishi shu joyda yashovchi aholi bilan atrof-muhit o’rtasidagi munosabatlarga
bog’liq. Masalan, ko’lmak suvlar to’planib qolgan joylarda bezgak chivinining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
168
yashashi uchun qulay sharoit yaratiladi va shu shu joylarda bezgak kasalligining
paydo bo’lish ehtimoli yuzaga krladi. Afrika uyqu kasaligining paydo bo’lishi
uchun esa o’tloqzorlar bo’lishi kerak. Opistroxoz kasalligi daryo yoqalarida
yashovchi kishilarda ko’p uchraydi, chunki bu kasallikni keltirib chiqaradigan
chuvalchangning oraliq xo’jayini baliq bo’lib, kasallik odamga baliq go’shti orqali
yuqadi. Bundan tashqari aholi orasida ko’p uchraydigan allrgik kasalliklarni ham
misol qilib olishimiz mumkin. Ko'plab epidemiologik kuzatuvlar atrof-muhitning
kimyoviy ifloslanishi va aholining reproduktiv funktsiyasining buzilishi o'rtasidagi
bevosita sabab-oqibat bog'liqligini ko'rsatadi. Bu mehnat sharoitida ham -
metallurgiya zavodlari ishchilarida, to'qimachilik sanoati, gaz va neftni qayta
ishlash korxonalarida, laborantlar va jarroh ayollarda ham, atmosferasi, suv
manbalari va tuprog'i bilan ifloslangan aholi punktlarida ham aniqlandi. kimyoviy
birikmalar. Birinchi va ikkinchi holatda reproduktiv funktsiyaning buzilishi
homiladorlikni to'xtatish, o'zo'zidan tushish, homiladorlik va tug'ish paytida
asoratlar, tug'ma deformatsiyalar xavfining ortishi bilan namoyon bo'ldi. Bir qator
hollarda oltingugurt dioksidi, fosforik angidrid, qo'rg'oshin, nikel, temir va
boshqalarning ko'payishi bilan homiladorlik patologiyasi o'rtasida ishonchli
bog'liqlik o'rnatildi. atmosfera havosida. Hozirgi kunda yurtimizda sanitariya-
epidemiologiya muhitini barqarorlashtirish, tabiatga salbiy ta’sirlarni kamaytirish,
ekologiya va gigiyena tadbirlarini uzviy ravishda tashkil etish tizimi shakllangani
inson salomatligini asrash va yuqumli kasalliklar bo‘yicha barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qilmoqda. Yangi ekologik sharoitlarning mavjudligi inson
organizmida millonlab moslanish jaroyonlarni keltirib chiqarmoqda, demak inson
organizmi har qanday tabiiy sharoitda o’zini tiklash sog’aytirishi va moslashish
qobilyatiga ega. Bizning vazifamiz esa o’zini o’zi sozlovchi va tiklovchi
biosistemaga turli kasalliklardan o’zini himoya qilish uchun shar-sharoit yaratib
berishdir. Aholi salomatligini mustahkamlash va kasalliklarning oldini olishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
169
sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilish, ba’zi ekologik vaziyat o’ta tang
ahvolda bo’lgan hududlarda tabbiy nazoratni yanada kuchaytirishimiz zarur.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda,sanoat korxonalari chiqindilarini
kamaytirish uchun avvalambor hozirgi zamon talabiga mos keladigan ilg'or
texnologiyalardan foydalanilgan holda chiqindisiz texnologiyadan foydalanishni
keng yo`lga qo`yishimiz lozim.. Zero,chiqindilar masalasi ekologiyadagi muhim
muammolardan biri bo’lib, ularni qayta ishlash yoki gigiyenik talablar bo’yicha
ishlov berilsa nafaqat iqtisodiy jihatdan foyda ko’ramiz, balki yerni, havoni suvni,
oziq – ovqat mahsulotlarining ifloslanishi oldi olinardi, kishilar sog’lig’ini
muhofaza qilishda katta ahamiyatga ega bo’ladi va kelajak avlod uchun ham
tabiatimizni o`z musaffoligini saqlagan holda yetkazib bergan bo`lamiz.
REFERENCES
1. Biology (textbook for academic lyceums and professional colleges)
2. Zhumaeva, Sh., B. (2022). Эколого-флористический анализ альгофлоры
водных объектов бухарской области. Международный междисциплинарный
исследовательский журнал Galaxy (431-435ст).
3. Nazarov, A. (2021). Challenges to uzbekistan’s secure and stable political
development in the context of globalization. Journal on International Social
Science, 1(1), 26-31.
