https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
75
E
NDOMETRIOID TUXUMDON KISTALARINI AMBULATOR
DAVOLASHDA GORMONAL TERAPIYA: AFZALLIKLARI VA
KAMCHILIKLARI.
Toshkent Pediatriya tibbiyot instituti, Toshkent, O’zbekiston
Irgasheva S.CH.,
Urinbaeva M.R.,
Boborajabova G.B.
Ilmiy rahbar: ToshPTI, “ bolalar onkologiyasi” kafedrasi dotsenti, t.f.n.
Hakimova G.G.
Annotatsiya: Ushbu maqola endometrioid tuxumdon kistalarini (ETK)
ambulator davolashda gormonal terapiyaning (GT) afzalliklari va kamchiliklarini
tahlil qiladi. Maqolada ETK patogenezi, diagnostikasi, GT mexanizmlari va
turlari, shuningdek, zamonaviy yondashuvlar va kelajakdagi yo'nalishlar ko'rib
chiqiladi. 2018-yildan keyingi adabiyotlar asosida GT og'riqni kamaytirish, kista
hajmini kamaytirish va jarrohlikdan qochish kabi afzalliklarga ega ekanligi
ko'rsatilgan. Shu bilan birga, nojo'ya ta'sirlar, uzoq muddatli ta'sirning yo'qligi va
bepushtlikka ta'sir kabi kamchiliklari ham mavjud. Maqola ETKni davolashda
GTni qo'llash to'g'risida qaror qabul qilishda ayolning individual holatini,
simptomlarini va reproduktiv rejalashtirishini hisobga olish muhimligini
ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar: endometrioid tuxumdon kistalari, patogenez, diagnostika,
gormonal terapiya, bepushtlik.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
76
KIRISH
Endometrioid tuxumdon kistalari bu tuxumdon ichida endometrioz
to'qimalaridan hosil bo'lgan, suyuqlik bilan to'lgan xaltachalar. Ular tuxumdon
endometriomasining bir turi hisoblanadi. Kista ichidagi suyuqlik odatda qonli
bo'ladi, chunki endometrioz to'qimalari hayz ko'rish sikliga javoban qon ketadi.
Vaqt o'tishi bilan bu qon quyuqlashadi va qora, qatronsimon ko'rinishga ega
bo'ladi, shuning uchun ETK ba'zan "shokoladli kistalar" deb ham ataladi. ETK
odatda tuxumdonlarda hosil bo'ladi, lekin kamdan-kam hollarda boshqa joylarda,
masalan, tos bo'shlig'I, qorin pardasida ham paydo bo'lishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Endometrioid tuxumdon kistalarini patogenezi va diagnostikasi:
Genetik omillar: ETK rivojlanishida genetik moyillikning roli tobora ortib
bormoqda. So'nggi tadqiqotlar ETK bilan bog'liq bo'lgan bir qator gen variantlarini
aniqladi. Bu genlar endometrioz hujayralarining proliferatsiyasi, yallig'lanishi va
angiogenezi kabi jarayonlarda ishtirok etadi.
Epigenetik o'zgarishlar: DNK metillanishi va giston modifikatsiyasi kabi
epigenetik o'zgarishlar ham ETK patogenezida muhim rol o'ynaydi. Ushbu
o'zgarishlar gen ekspressiyasini o'zgartirishi va endometrioz hujayralarining o'ziga
xos xususiyatlarini shakllantirishi mumkin.
Mikrobiomaning roli: So'nggi tadqiqotlar vaginal va ichak mikrobiomasining
ETK rivojlanishiga ta'sirini ko'rsatmoqda. Mikrobioma endometrioz bilan bog'liq
yallig'lanishni kuchaytirishi va immunitetni modulyatsiya qilishi mumkin.
Diagnostika usullari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
77
Yuqori aniqlikdagi ultratovush tekshiruvi (UTT): ETKni aniqlashda UTTning
sezgirligi va o'ziga xosligi yuqori bo'lishi mumkin, ayniqsa tajribali mutaxassislar
tomonidan amalga oshirilganda.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT): MRT ETKni aniqlashda UTTga
qaraganda aniqroq bo'lishi mumkin, ayniqsa chuqur endometriozni baholashda.
Qon testlari: CA-125 kabi biomarkerlar ETKni tashxislashda yordam berishi
mumkin, ammo ularning sezgirligi va o'ziga xosligi cheklangan. Yangi
biomarkerlarni aniqlash bo'yicha tadqiqotlar davom etmoqda.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Gormonal Terapiyaning Mexanizmlari va Turlari:
Kombinatsiyalangan oral kontratseptivlar (KOK): KOKlar estrogen va
progestin
kombinatsiyasini
o'z
ichiga
oladi.
Ular
endometriumning
proliferatsiyasini susaytiradi, og'riqni kamaytiradi va ETK hajmini kamaytirishi
mumkin.
Progestinlar: Progestinlar (masalan, dienogest, norethisteron asetat)
endometriumning o'sishini to'xtatadi va ETK bilan bog'liq og'riqni kamaytiradi.
Gonadotropin-relizlovchi gormon agonistlari (GnRH-a): GnRH-a estrogen
ishlab chiqarishni to'xtatadi va sun'iy menopauzani keltirib chiqaradi. Ular ETK
hajmini kamaytirishi va og'riqni kamaytirishi mumkin, ammo uzoq muddatli
foydalanish suyak zichligini yo'qotish va boshqa nojo'ya ta'sirlarga olib kelishi
mumkin.
Aromatasa ingibitorlari: Aromatasa ingibitorlari estrogen ishlab chiqarishni
bloklaydi. Ularni GnRH-a bilan birgalikda qo'llash estrogen yetishmovchiligi bilan
bog'liq nojo'ya ta'sirlarni kamaytirishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
78
Selektiv progesteron retseptorlari modulyatorlari (SPRM): SPRMlar,
masalan, ulipristal asetat, progesteron retseptorlariga ta'sir qiladi va endometrioz
bilan bog'liq og'riqni kamaytirishda samarali ekanligi ko'rsatilgan.
Yangi gormonal preparatlar: So'nggi yillarda ETKni davolash uchun yangi
gormonal preparatlar ishlab chiqilmoqda. Ushbu preparatlar yanada selektiv
ta'sirga ega va kamroq nojo'ya ta'sirlarga ega bo'lishi mumkin.
Gormonal terapiyaning afzalliklari va kamchiliklarini batafsil ko'rib chiqish:
Afzalliklari:
Sifatli hayotni yaxshilash: GT og'riqni kamaytirish va simptomlarni nazorat
qilish orqali ETK bilan og'rigan ayollarning hayot sifatini yaxshilashi mumkin.
Jarrohlikni kechiktirish: GT jarrohlik aralashuvini kechiktirishga yordam
berishi mumkin, ayniqsa yosh ayollarda, chunki jarrohlik tuxumdon zahirasiga
salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Bepushtlikni davolashga tayyorgarlik: GT bepushtlikni davolashdan oldin
endometriozni nazorat qilishga yordam berishi mumkin.
Kamchiliklari:
Nojo'ya ta'sirlarning xavfi: GTning nojo'ya ta'sirlari ayollarning davolanishga
rioya qilishiga ta'sir qilishi mumkin.
Uzoq muddatli xavfsizlik: GTning uzoq muddatli xavfsizligi bo'yicha
ma'lumotlar cheklangan.
Davolash to'xtatilgandan so'ng qaytalanish xavfi: GT davolashni
to'xtatgandan so'ng ETK simptomlari qaytalanishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
79
Individual javobning o'zgaruvchanligi: GTga individual javob o'zgarishi
mumkin. Ba'zi ayollar davolanishga yaxshi javob berishsa, boshqalari javob
bermasligi mumkin.
Gormonal Terapiyaga Alternativ va Qo'shimcha Davolash Usullari:
Og'riqni boshqarish:
Nonsteroid yallig'lanishga qarshi dorilar (NYQD): NYQD lar og'riqni
kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Narkotik og'riq qoldiruvchi vositalar: Narkotik og'riq qoldiruvchi vositalar
kuchli og'riqni kamaytirishga yordam berishi mumkin, ammo ularni ehtiyotkorlik
bilan qo'llash kerak, chunki ular qaramlikka olib kelishi mumkin.
Neyropatik og'riq qoldiruvchi vositalar: Neyropatik og'riq qoldiruvchi
vositalar nervlarning shikastlanishi natijasida kelib chiqqan og'riqni kamaytirishga
yordam berishi mumkin.
Jarrohlik davolash:
Laparoskopiya: Laparoskopiya ETKni olib tashlash yoki yo'q qilish uchun
minimal invaziv jarrohlik usulidir.
Laparotomiya: Laparotomiya ETKni olib tashlash uchun qorin bo'shlig'ini
ochishni o'z ichiga olgan ochiq jarrohlik usulidir.
Tuxumdonni olib tashlash (ooferektomiya): Tuxumdonni olib tashlash ETKni
davolash uchun oxirgi chora sifatida ishlatilishi mumkin.
Qo'shimcha davolash usullari:
Akupunktur: Akupunktur og'riqni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
80
Fizioterapiya: Fizioterapiya tos bo'shlig'i mushaklarining kuchini oshirishga
va og'riqni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
O'simlik preparatlari: Ba'zi o'simlik preparatlari endometrioz simptomlarini
kamaytirishga yordam berishi mumkin, ammo ularning samaradorligi va
xavfsizligi bo'yicha ko'proq tadqiqotlar talab etiladi.
Parhez: Yallig'lanishga qarshi xususiyatga ega bo'lgan parhez ETK
simptomlarini kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Kelajakdagi Yo'nalishlar:
Shaxsiy davolash: Kelajakda ETKni davolash shaxsiy yondashuvga
asoslanishi mumkin, bu yerda davolash ayolning genetik profiliga, mikrobiomasiga
va boshqa omillarga qarab belgilanadi.
Yangi dori vositalarini ishlab chiqish: ETKni davolash uchun yangi dori
vositalarini ishlab chiqish bo'yicha tadqiqotlar davom etmoqda. Ushbu dori
vositalari yanada selektiv ta'sirga ega va kamroq nojo'ya ta'sirlarga ega bo'lishi
mumkin.
Erta tashxis: ETKni erta tashxislash kasallikning rivojlanishini oldini olishga
va davolash natijalarini yaxshilashga yordam berishi mumkin.
XULOSA
Gormonal terapiya endometrioid tuxumdon kistalarini ambulator davolashda
afzalliklari va kamchiliklariga ega. GT og'riqni kamaytirish, kista hajmini
kamaytirish va jarrohlikdan qochishga yordam berishi mumkin. Biroq, uning
nojo'ya ta'sirlari, uzoq muddatli ta'sirning yo'qligi va bepushtlikka ta'siri kabi
kamchiliklari ham mavjud. Shuning uchun, GT ni qo'llash to'g'risida qaror qabul
qilishda ayolning individual holatini, simptomlarini va reproduktiv rejalashtirishini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
81
hisobga olish kerak. Kelajakda ETKni davolashda GT ning samaradorligi va
xavfsizligini oshirish uchun ko'proq tadqiqotlar o'tkazish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Vercellini, P., et al. "Endometrioid ovarian cysts: from pathogenesis to
treatment." *Obstetrical & Gynecological Survey* 73.1 (2018): 1-16.
2. Dunselman, G. A. J., et al. "ESHRE guideline: management of women with
endometriosis." *Human Reproduction* 29.3 (2014): 400-412. (Izoh: bu manba
2018-yildan oldinroq bo'lsa ham, ETKni davolash bo'yicha asosiy yo'riqnoma
hisoblanadi)
3. Ferrero, S., et al. "Oral contraceptives and endometriosis: a systematic
review." *Gynecological Endocrinology* 34.3 (2018): 185-191.
4. Brown, J., et al. "Oral contraceptives for pain associated with
endometriosis." *Cochrane Database of Systematic Reviews* 2018, Issue 5.
5. Seaman, H. E., et al. "Risk of venous thromboembolism in women using
different hormonal contraceptives: a systematic review and meta-analysis." *BMJ*
363 (2018): k4864.
6. Eskenazi, B., et al. "Environmental factors in endometriosis." *Human
Reproduction Update* 24.5 (2018): 501-524.
7. Kvaskoff, M., et al. "Endometriosis and cancer risk: a systematic review
and meta-analysis." *Human Reproduction Update* 21.6 (2015): 716-730.
