https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
52
O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH
Namangan davlat pedagogika instituti dotsenti (PhD)
R.Lutfetdinova.
Namangan davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi
A.Abdulxayev.
Hozirgi davrda ta’lim jarayonida o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligi darslari orqali o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash, tahlil qilish va o‘z xulosalarini chiqarish qobiliyatini rivojlantirish ustuvor
vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada o‘qish savodxonligi darslarida
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining
tanqidiy
fikrlash
ko‘nikmalarini
shakllantirishning usullari, muhim jihatlari va amaliy misollar tahlil qilinadi.
Maktab ta’limining bevosita ta’siri bilan o‘smirda o‘z- o‘zini anglash jarayoni
rivojlana boshlaydi. U o‘zining fikriga, mustaqil qaroriga, biror masala yuzasidan
o‘z mulohazasiga ega bo‘lish uchun harakat qiladi. Shuning uchun o‘qituvchi yokш
ota-onaning aytganlariga, kitob va darsliklarga tanqidiy nuqtayi nazardan qaraydi.
Ko‘pincha, o‘qituvchining mulohazasidan, darslikdan xato va kamchiliklar
topishga intilib, o‘z gapida turib, ayrim fikrlarga qat’iy e’tiroz bildirishga,
tortishishga va bahslashishga moyil bo‘ladi” . Ko‘rinib turibdiki, bolalarning
o‘smirlik yoshidagi aqliy kamolotida boshlangan yangi davrdan foydalanib,
umumta’lim maktabi o‘quvchilarining mustaqil fikrlashini shakllantirish uchun
katta imkoniyatlar mavjud.
Mustaqil fikrlash ko‘nikmasiga ega o‘quvchilar esa jahonda tarqalayotgan har
bir axborotni mushohada etib, tanqidiy tahlil etib, tegishli xulosalarni bemalol
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
53
ajratib oladilar. Umumiy o‘rta ta’lim tizimi o‘quvchilarida mustaqil fikr va tanqidiy
tafakkurni shakllantirishda adabiyot o‘quv fanlari orasida o‘ziga xos o‘rin tutadi.
Gap shundaki, maktabdagi boshqa o‘quv fanlari bo‘yicha o‘quvchilar turli yo‘llar
bilan avvaldan ma’lum bo‘lgan bitta yechimga, yagona haqiqatga keladi. Adabiy
ta’limda esa o‘quvchilar oldiga qo‘yilgan masala yuzasidan mustaqil mulohaza
yuritib, har biri o‘z yo‘li bilan o‘zining haqiqatini kashf etadi. Boshqa barcha o‘quv
fanlari bo‘yicha haqiqat yagona, adabiy ta’limda esa haqiqat turfa bo‘ladi. Shuning
uchun ham adabiyot darslarida o‘quvchilarni mustaqil va tanqidiy fikrlashga
o‘rgatishning ilmiy-metodik asoslarini belgilash, uni tashkil etish yo‘llarini ishlab
chiqish alohida dolzarblik kasb etadi.
Ayni paytda, adabiy qahramonlar, hayotiy hodisalarni kuzatib, inson shaxsi
va ma’naviyati to‘g‘risida mustaqil fikrlaydilar, hayotiy saboq oladilar, xulosa
chiqarishga o‘rganadilar.
Tanqidiy fikrlashning mohiyati va uning ahamiyati.
Tanqidiy fikrlash – bu muammolarni tahlil qilish, dalillarni solishtirish,
xulosalar chiqarish va mantiqiy fikrlash qobiliyatidir. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida ushbu kompetensiyani shakllantirish quyidagi afzalliklarni
ta’minlaydi:
•
Mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi;
•
O‘qilgan matnni anglash va undan xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
mustahkamlaydi;
•
Fikrini asoslab berish va bahslashish qobiliyatini oshiradi;
•
O‘quv jarayonida ijodkorlik va mantiqiy tahlil qilishni rivojlantiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari.
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish
savodxonligi darslari orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun quyidagi
samarali usullardan foydalanish mumkin:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
54
1.
Savol-javob usuli
– O‘quvchilarga o‘qilgan matn asosida “Nega?”,
“Qanday qilib?”, “Nima bo‘lar edi agar...?” kabi savollar berish orqali
ularning fikrlash jarayonini faollashtirish mumkin.
Misol:
“Bo‘ri va echkicha” ertagi asosida: “Echkicha qanday yo‘l tutganida uni
bo‘ridan qutqarish mumkin edi?”
2.
Taqqoslash va tahlil qilish
– O‘quvchilar matnlarni bir-biri bilan
solishtirib, o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlashga o‘rgatiladi.
Misol:
“Zumrad va Qimmat” ertagi bilan “Qizil shapkacha” ertagini solishtirish.
3.
Matn bo‘yicha taxmin qilish
– O‘quvchilarga matnning oxirini aytmasdan,
uni o‘zlari davom ettirishlarini so‘rash orqali ularning ijodiy va tanqidiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mumkin.
Misol:
“Agar qahramon boshqacha qaror qabul qilganida, nima bo‘lar edi?”
4.
Muammoli vaziyatlar yaratish
– O‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga
undovchi real hayotiy vaziyatlarni muhokama qilish.
Misol:
“Agar maktabda hammaga faqat bitta kitob berilgan bo‘lsa, uni qanday
adolatli taqsimlash mumkin?”
5.
Munozara va bahs-munozaralar tashkil etish
– Dars jarayonida
o‘quvchilar o‘z fikrlarini himoya qilish va dalillar keltirish orqali tanqidiy
fikrlashlarini rivojlantiradilar.
Misol:
“Qahramon to‘g‘ri yo‘l tanlaganmi yoki yo‘q? Nega?”
Tanqidiy fikrlashni baholash va mustahkamlash.
Tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish jarayoni samarali bo‘lishi uchun quyidagi baholash
usullaridan foydalanish mumkin:
•
O‘quvchilarning mustaqil tahliliy fikrlarini yozma va og‘zaki tarzda
ifodalash qobiliyatlarini baholash;
•
Dars jarayonida savollarga javob berish, bahslashish va o‘z fikrlarini dalillar
bilan asoslash jarayonlarini kuzatish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
55
•
Matn asosida muqobil xulosalar chiqarish va ularni dalillar bilan asoslashga
qaratilgan topshiriqlar berish.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish ularning mustaqil fikrlash, dalillar asosida xulosa
chiqarish va ijodkorlik qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. O‘qish savodxonligi
darslarida turli interfaol va innovatsion usullardan foydalangan holda,
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish mumkin. Ushbu
jarayon davomida o‘qituvchilar bolalarning fikr yuritish va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalarini bosqichma-bosqich shakllantirishlari lozim. Bu esa nafaqat ta’lim
jarayonini samarali qiladi, balki o‘quvchilarning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga
ham mustahkam asos yaratadi.
