https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
361
IXTISOSLASGAN SAN’AT MAKTABLARIDA INFORMATIKA FANINI
O’QITISH ASOSIDA O’QUVCHILARNING RAQAMLI
SAVODXONLIGI VA AXBOROT MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
Egamberdiyeva Nasiba Shavkat qizi
Qarshi ixtisoslashtirilgan san’at maktabi “Informatika” fani o‘qituvchisi,
mustaqil tadqiqotchi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada ixtisoslashgan san’at maktablarida
informatika fanini o‘qitishning ahamiyati yoritilgan bo’lib, informatika fanini
o’qitish asosida o’quvchilarning raqamli savodxonligi va axborot madaniyatini
rivojlantirish, o’quv kursi mazmuniga qo’yiladigan umumiy talablar tahlili
muhokama qilingan. Shuningdek, maqolada informatika o’quv kursi mazmunining
umumiy modeli tavsiflangan hamda o’qitishning asosiy tarkibiy yo‘nalishlari
bayon etilgan.
Kalit
so’zlar:
raqamli
texnologiyalar,
raqamli
savodxonlik,
integratsiyalashgan, grafik dizayn, 3D modellashtirish, animatsiya, video montaj,
sun’iy intellect, kompyuter grafikasi, digital art, media, axborot madaniyati,
multimedia vositalari.
Ixtisoslashgan san’at maktablarida informatika fanini o‘qitish zamonaviy
ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning raqamli texnologiyalar
bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu fan san’at
sohasi bilan integratsiyalashgan holda o‘qitilganda, ijodiy va texnologik tafakkurni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ixtisoslashgan san’at maktablarida informatika fanini o‘qitish orqali
o’quvchilar raqamli texnologiyalarni faol o‘zlashtiradilar, bu esa ularga grafik
dizayn, 3D modellashtirish va raqamli san’at dasturlarini o‘rganish imkoniyatini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
362
yaratadi. Animatsiya va video montaj kabi san’at yo‘nalishida qo‘llaniladigan
dasturlarni chuqur o‘zlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, ijodiy va
innovatsion tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi ya’ni, kompyuter grafikasi,
dasturlash va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda yangi san’at
asarlarini yaratish, zamonaviy media va interfaol san’at (digital art) yo‘nalishlarida
ijod qilish uchun mustahkam asos yaratadi. Undan tashqari raqamli savodxonlik va
axborot madaniyatini rivojlantirishda internet xavfsizligi, kiberxavfsizlik va
ma’lumotlar bilan ishlash madaniyatini shakllantirishda yordam beradi hamda
o‘quvchilarning ma’lumotni tahlil qilish va innovatsion yechimlar topish
qobiliyatlarini rivojlantiradi [2].
Informatika kursining asosiy konseptual negizi bo‘lib qolayotgan “axborot”
tushunchasi uning yaxlitligi, rivojlanish dinamikasi (adaptivligi) va zamonaviy
o‘zgarishlarga moslashuvchanligini ta’minlaydi [3].
Soha mutaxassislarining fikriga ko‘ra, “kibernetik yo‘nalish juda istiqbolli
bo‘lib, informatika kursining tarkibida uning ulushi muntazam ravishda oshib
boradi”[5]. Shu sababli, informatika kursining chuqurlashtirilgan darajadagi asosiy
tushunchalari quyidagilar bo‘lishi mumkin: axborot; axborot modeli; axborot
tizimi; axborotni boshqarish; axborot texnologiyalari.
Ushbu tushunchalarning o‘zaro bog‘liqligi va informatika kursining
mazmunini umumiy model shaklida tasvirlash mumkin (1-rasm). Informatika
kursining mazmuni o‘quvchilarning kelajakdagi kasbiy faoliyatiga yo‘naltirilgan
bo‘lib, u uchta asosiy tarkibiy yo‘nalishni o‘z ichiga oladi:
1.
Axborot jarayonlari va tizimlari yo‘nalishi
– axborotning jamiyatdagi
o‘rni, uning qayta ishlanishi va saqlanishi bilan bog‘liq fundamental bilimlarni
qamrab oladi.
2.
Axborot modellashtirish yo‘nalishi
– turli real jarayonlar va tizimlarni
modellashtirish, algoritmlash va sun’iy intellekt elementlarini o‘rganishga
asoslanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
363
3.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yo‘nalishi
– zamonaviy
tarmoq texnologiyalari, dasturiy ta’minot va multimedia vositalari bilan ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan.
Shu asosda, ixtisoslasgan san’at maktablarida informatika kursi
mazmunining konseptual sxemasi quyidagi tarkibiy bo‘limlardan iborat bo‘lishi
mumkin:
1-rasm. Informatika o’quv kursi mazmunining umumiy modeli
1. Axborot jarayonlari
•
1-semestr: axborot turlari va tasnifi, axborot jarayonlari va ularning
jamiyatdagi o‘rni, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, axborotni o‘lchash
va kodlash.
Axborot
Manbalar bazasi
sifatida
Turli tizimlarda axborot
jarayoni
Ma’lumotlarni qayta
ishlash sifatida
Axborotni qayta
ishlash
Raqamli
texnologiyalar
Natijalarni tahlili
bo‘yicha axborotli
model
Dinamik tizim;
Kodlash va
shifrlash;
algoritmlash;
Ko’p funksional
muhitda dasturlash
Algoritmlar va
metodlar;
Integrativ muhitlar
uchun kompleks
yechimlar
Immitatsion
modellashtirish;
Sun’iy intellekt;
Virtuallik
Axborot tizimlari
Apparat ta’minot, dasturiy ta’minot, tashkiliy va kadrlar ta’minoti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
364
•
2-semestr: zamonaviy ontologik tizimlar, axborotni kodlash va siqish
algoritmlari, ma’lumotlarni shifrlash asoslari.
2. Ma’lumotlar tuzilmalari va ularning himoyasi
•
1-semestr: raqamli axborotni qayta ishlash, tasvir va matnlarni saqlash,
ma’lumotlarni vizuallashtirish.
•
2-semestr: ma’lumotlar xavfsizligi, axborotni shifrlash va kodlash, video
va multimedia ma’lumotlarini qayta ishlash.
3. Axborot modellashtirish va algoritmlar
•
1-semestr: algoritm va uning turlari, qidirish va saralash algoritmlari,
algoritmik murakkablik tushunchasi, hisoblash nazariyasi.
•
2-semetr: sun’iy intellekt modellari, neyron tarmoqlar, genetika
algoritmlari, avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari.
4. Axborot tizimlari va boshqaruv
•
1-semestr: tizimlar va tizimli yondashuv, dinamik modellashtirish, axborot
tizimlarining turlari va ularning hayotiy sikli.
•
2-semestr: axborot tizimlarining arxitekturasi, ma’lumotlar bazasi tuzilishi,
ekspert tizimlari va mashinaviy o‘rganish elementlari.
5. Kompyuter arxitekturasi va dasturiy ta’minot
•
1-semestr: kompyuter qurilmalari va ularning ishlash prinsiplari,
mikroprotsessor va xotira tizimlari, dasturiy ta’minot turlari.
•
2-semestr:
dasturiy
ta’minotni
boshqarish,
operatsion
tizimlar,
superkompyuter texnologiyalari, zamonaviy dasturiy platformalar.
6. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
•
1-semestr: kompyuter tarmoqlari, internet va uning imkoniyatlari, tarmoq
xavfsizligi.
•
2-semestr: bulutli texnologiyalar, Internet of Things (IoT), sun’iy intellekt
asosida ishlovchi axborot tizimlari.
7. Axborot xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
365
•
1-semestr: shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, elektron raqamli imzo,
kibertahdidlar.
•
2-semestr: kiberxavfsizlik asoslari, global tarmoq xavfsizligi, davlat
axborot siyosati va raqamli iqtisodiyot.
Ushbu mazmuniy tuzilma o‘quvchilarga fundamental informatika
bilimlarini chuqur o‘rganish, ularni amaliyotga tatbiq etish va zamonaviy raqamli
texnologiyalar bilan ishlash bo‘yicha keng qamrovli ko‘nikmalarni shakllantirish
imkonini beradi. Shu bilan birga, kurs tarkibiy tuzilishi o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
axborot jarayonlari, modellashtirish, dasturlash va tarmoqlar kabi fanlararo
yo‘nalishlarni integratsiyalashga asoslangan[7]. Bu yondashuv informatika
ta’limining uzluksiz rivojlanishiga, kasbiy yo‘nalishlarni tanlash imkoniyatlarining
kengayishiga hamda san’at sohasida malakali mutaxassislar tayyorlashga xizmat
qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ixtisoslashgan san’at maktablarida
informatika fanining o‘qitilishi o‘quvchilarning texnologik savodxonligini oshirish
bilan birga, ularning ijodiy imkoniyatlarini kengaytiradi. Raqamli san’at va
innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali san’atning yangi yo‘nalishlari
rivojlantiriladi, bu esa o‘quvchilarga zamonaviy kasblarga tayyorlanish va raqamli
dunyoda muvaffaqiyatga erishish imkonini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 3-fevraldagi PQ-3504-
sonli “O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining O‘rta
maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi
Qarori. https://lex.uz/docs/-3546734.
2.
Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining umumta’lim
fanlari bo‘yicha malaka talablari. «O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami», 2017 yil 10 aprel, 14-son, 230-modda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
366
3.
Aripov M.M., Haydarov A. Informatika asoslari. Kollej va liseylar
uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent “O‘qituvchi”, 2002. - 432 b.
4.
Boymurodov A.X. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida Informatika va
axborot texnologiyalari fanini o‘qitishning innovasion klaster modeli: ped. fan. …
fals. dok. (PhD) diss. avtoref. –T., 2021. –49 b.
5.
Jo‘rayev V.T. Elektron ta’lim muhitida pedagogik dasturiy
vositalardan foydalanish metodikasini takomillashtirish // Pedagogika fanlari
bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2021. – 27
b
6.
Ismoilov T.J., Majidova X.Ye. STEAM va SMART ta'lim
texnologiyasi. Uslubiy qo'llanma. Jizzax-2022 yil, 54 bet.
7.
Muslimov N. A., Usmonboyeva M.H., Sayfurov D.M., To‘rayev A.B.
Innovasion ta’lim texnologiyalari. –T.: Sano standart, 2015. –81 b.
