https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
347
OZIQ -OVQAT XAVFSIZLIGI
Kamoliddinov Ozodbek
Qarshi davlat texnika universiteti Sanoat texnologiyasi fakulteti,
Oziq-ovqat texnalogiyasi yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada oziq-ovqat xavfsizligi masalasi ilmiy
yondashuv asosida tahlil qilinadi. Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishdan
tortib iste'molgacha boʻlgan zanjirda yuzaga keladigan xavflar, ularning inson
salomatligiga ta'siri, shuningdek, bu xavflarni kamaytirish bo‘yicha chora-
tadbirlar keng yoritilgan. Maqolada global miqyosda oziq-ovqat xavfsizligining
dolzarbligi, O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar va xalqaro tajriba asosida
tavsiyalar berilgan. Mazkur ilmiy maqola oziq-ovqat sohasida faoliyat yurituvchi
mutaxassislar, siyosatchilar hamda tadqiqotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: oziq-ovqat xavfsizligi, biologik xavf, kimyoviy ifloslanish,
monitoring, qishloq xo‘jaligi, xalqaro hamkorlik, standartlar, salomatlik.
Kirish
Oziq-ovqat xavfsizligi – bu inson salomatligini saqlash va sog‘lom turmush tarzini
ta’minlashning muhim omili hisoblanadi. Bu tushuncha oziq-ovqat
mahsulotlarining ishlab chiqarishdan tortib iste’mol qilinishi jarayonlarida
mahsulotning zararli moddalardan holi, gigiyenik va xavfsiz bo‘lishini anglatadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va BMTning oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda oziq-ovqat xavfsizligiga
tahdid soluvchi omillar tobora ortib bormoqda. Shu sababli, bu sohani chuqur
o‘rganish va ilmiy asoslangan chora-tadbirlar ishlab chiqish dolzarb masala
sanaladi.
1. Oziq-ovqat xavfsizligining ilmiy asoslari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
348
Oziq-ovqat xavfsizligi uch asosiy mezon asosida baholanadi:
•
Biologik xavflar
– Salmonella, Listeria, Escherichia coli kabi
mikroorganizmlar mahsulot orqali tarqalib, og‘ir kasalliklarni keltirib
chiqarishi mumkin.
•
Kimyoviy xavflar
– pestitsidlar, mikotoksinlar, og‘ir metallar, oziq-ovqat
qo‘shimchalari inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
•
Fizik xavflar
– oziq-ovqatga tasodifan aralashgan begona jismlar (shisha
bo‘laklari, metall parchalar va boshqalar).
Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash uchun ilmiy yondashuv talab etiladi. Buning
uchun HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) tizimi, ISO 22000 va
boshqa xalqaro standartlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular xavflarni aniqlash va
nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi.
2. Global miqyosda oziq-ovqat xavfsizligining dolzarbligi
Dunyo bo‘yicha oziq-ovqat xavfsizligi masalasi ekologik muammolar, iqlim
o‘zgarishi, demografik o‘sish va resurslar tanqisligi bilan bog‘liq holda kuchayib
bormoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilga kelib har o‘n kishidan biri
to‘yib ovqatlanmayapti. Aholining ortib borishi natijasida 2050-yilga kelib 2
milliarddan ortiq inson oziq-ovqat tanqisligiga duch kelishi mumkin. Shuningdek,
oziq-ovqat bilan bog‘liq kasalliklar har yili millionlab insonlarning hayotiga tahdid
solmoqda. Bu esa oziq-ovqat xavfsizligini nafaqat sog‘liqni saqlash, balki milliy
xavfsizlik va iqtisodiy barqarorlik masalasiga aylantirmoqda.
3. O‘zbekistonda oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar
O‘zbekiston Respublikasida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha bir
qancha tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
349
•
Qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va ilg‘or texnologiyalarni joriy
etish;
•
Sertifikatlash va laboratoriya tarmoqlarini rivojlantirish;
•
Mahsulotlarni izchil monitoring qilish va xavfsizlik standartlariga
muvofiqligini baholash.
Bundan tashqari, 2021-yilda O‘zbekiston Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha Milliy
strategiyani qabul qildi. Unda oziq-ovqat sohasida barqaror rivojlanish,
resurslardan samarali foydalanish, ekologik muvozanatni saqlashga alohida e’tibor
qaratilgan.
4. Oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid soluvchi omillar va ularni bartaraf etish
yo‘llari:
Tahdidlar:
•
Tabiiy ofatlar
– qurg‘oqchilik, suv toshqinlari, iqlim o‘zgarishi mahsulotlar
sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
•
Texnogen omillar
– noto‘g‘ri saqlash, transport jarayonidagi nosozliklar.
•
Inson omili
– sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilinmasligi,
xodimlarning yetarli bilimga ega emasligi.
Choralar:
•
Zamonaviy monitoring tizimlarini joriy etish;
•
Oziq-ovqat sanoati xodimlarini doimiy ravishda o‘qitish;
•
Qonun va me’yoriy-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish;
•
Mahalliy va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
350
Xulosa
Oziq-ovqat xavfsizligi – bu faqat bir tarmoq yoki tizimning mas'uliyati emas, balki
jamiyat, davlat va xalqaro hamjamiyatning hamkorligini talab qiluvchi masala.
Sifatli va xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlari sog‘lom millat, barqaror iqtisodiyot va
xavfsiz kelajak kafolatidir. O‘zbekiston bu borada muhim qadamlar qo‘yayotgan
bo‘lsa-da, mavjud muammolarni bartaraf etish, ilmiy asoslangan yechimlar ishlab
chiqish va jamoatchilikni xabardor qilish dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahon
sog‘liqni
saqlash
tashkiloti
(WHO)
.
Food Safety.
2.
BMTning
Oziq-ovqat
va
qishloq
xo‘jaligi
tashkiloti
(FAO)
.
The
State
of
Food
Security
and
Nutrition
in
the
World.
3.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
qarori
“Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha 2021–2030 yillarga mo‘ljallangan
Milliy strategiyani tasdiqlash to‘g‘risida”
– 2021-yil
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Sog‘liqni
saqlash
vazirligi
Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar.
5.
Codex
Alimentarius
Commission.
International Food Standards – General Principles of Food Hygiene.
https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius
6.
Р.Ю.
Панков,
В.П.
Протасов,
Е.Ю.
Гладкова.
Безопасность пищевых продуктов: учебное пособие.
– Москва: КолосС, 2020.
7.
ISO
22000:2018
–
Food
safety
management
systems
International Organization for Standardization.
8.
Саидов
А.И.,
Турсунов
Б.Т.
Oziq-ovqat xavfsizligi: Nazariya va amaliyot.
– Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2022.
