https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
318
UGLEVODLAR.
Chirchiq Shahar Politexnikumi Biologiya O’qtuvchisi
Xolbo’tayeva Zuxraxon Raimjonova
Annotatsiya:
Uglevodlar (shakarlar, glitsidlar, carbohydrate) — oqsillar va
yogʻlar bilan bir qatorda odam, jonivorlar va oʻsimliklar organizmi hayot faoliyati
uchun zarur boʻlgan keng tarqalgan organik birikmalar guruhi. Organizmda
moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻladigan energiya manbalaridan biri.
.
Kalit so’zlar:
monosaxaridlar , polisaxaridlar,
Glikoliz
Asosiy qism.
Polisaxaridlar esa shakarsimon (oligopolisaxaridlar) — disaxaridlar (biozalar),
trisaxaridlar, tetrasaxaridlar va noshakarsimon polisaxaridlardan iborat. Ular oddiy
uglevod (monosaxaridlar yoki monozalar) va murakkab uglevod (polisaxaridlar
yoki poliozalar) deb ham ataladi.
Mono va oligosaxaridlar — mol. massasi uncha yuqori boʻlmagan suvda
yaxshi eriydigan moddalar. Noshakarsimon uglevod ning molekular. massasi
yuqori, eritmalari faqat kolloid holida mavjud boʻladi. Noshakarsimon Uglevodlar.
(kraxmal, selluloza) katta miqdordagi monozalar molekulasidan tuzilgan.
Monozalar tuzilishi qator reaksiyalar yordamida aniqlangan, glyukoza
vodorod yodid HI bilan qaytarilganda 2-yodgeksan hosil qilishi, yengil sharoitlarda
glyukoza oksidlanganda glyukon kislotaga aylanishi, atsillanganda va
alkillanganda 5 ta gidroksil guruhi mavjud boʻlishi inobatga olinadi. Fruktozada
glyukozadagi aldegid guruhi oʻrnida keton guruhi boʻladi. Oddiy uglevod ga
taalluqli monosaxaridlar suvda yaxshi eriydigan optik faol kristall moddalar boʻlib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
319
aksariyati shirin, qaytaruvchilik xossasiga ega. Koʻp atomli aldegid va
ketonospirtlar (koʻpincha ichki siklik yarimatsetal shaklda) hisoblanadi. Bularga
mansub oligosaxaridlar esa glikozid bogi bilan bogʻlangan 2—10 monosaxariddan
iborat. Disaxaridlarga kiradigan saxaroza, tregaloza, laktoza tabiatda keng
tarqalgan. Oligosaxaridlarning koʻp sonli glikozidlari (fiziologik faol moddalar)
tibbiyotda qoʻllanadi.
Polisaxaridlar chiziqsimon yoki tarmoqlangan yuqori molekulali birikmalar
boʻlib, ular molekulalari glikozid bogʻi bilan bogʻlangan monosaxaridlardan
tashkil topgan. Ular zaxira holdagi uglevod — kraxmal, inulin, glikogen,
gemitsellyulozalardir. Uglevod maʼlum oʻsimliklardagina koʻp toʻplanadi.
Masalan, lavlagida saxaroza, qoʻziqorinlarda mannit, kartoshkada kraxmal,
paxtada sellyuloza koʻp boʻladi. Uglevod organik kislotalar, koʻp atomli fenollar,
oshlovchi moddalar, antotsianlar, aminokislotalar, yogʻlar, oqsil va boshqalarga
aylanadi. Uglevod hayvonlar organizmi quruq massasining 2% ini tashkil etadi.
Uglevodning 1 g 4,1 kkal energiya berib, asosan, oʻsimliklardan olinadi. Bunday
energiya anaerob, yaʼni glikoliz va aerob yoʻl bilan hayvon organizmida sarflanadi.
Nafas olishda taxminan 30 baravar koʻp energiya ajraladi. Glikoliz jarayonida hosil
boʻlgan sut kislotaning bir qismi oksidlanadi, qolgan qismi esa energiya ajralishi
hisobiga glikogenga sintezlanadi.
Oziq-ovqat tarkibini uglevodlar, yog'lar va oqsillar nuqtai nazaridan tushunish
ovqatlanish fanlari, oziq-ovqat mahsulotlarini etiketlash va dietani rejalashtirish
uchun asosiy hisoblanadi. Ushbu makroelementlarning aniq tahlili oziq-ovqat
mahsulotlarining
ozuqaviy
qiymatini
baholash,
me'yoriy
me'yorlarga
muvofiqligini ta'minlash va iste'molchilarning tanlovini yo'naltirish uchun
muhimdir. Ushbu maqola uglevodlar, yog'lar va oqsillarni aniqlashga qaratilgan
oziq-ovqat tarkibini tahlil qilishda qo'llaniladigan metodologiyalarni o'rganadi va
bu makronutrientlarning inson ovqatlanishidagi ahamiyatini muhokama qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
320
1. Oziq-ovqat tarkibi tahlilining ahamiyati
Oziq-ovqat tarkibi tahlili turli xil ilovalar uchun juda muhim bo'lgan oziq-
ovqat mahsulotlarining ozuqaviy tarkibi haqida batafsil ma'lumot beradi, jumladan:
Oziqlanish belgilari
:
To'g'ri etiketlash iste'molchilarga ma'lumotli dietani tanlashga yordam beradi
va mahsulotlar qonuniy talablarga javob berishini ta'minlaydi. Yorliqlar odatda
aniq analitik usullar bilan aniqlanishi kerak bo'lgan uglevodlar, yog'lar, oqsillar va
boshqa oziq moddalar miqdorini o'z ichiga oladi.
Oziqlanishni rejalashtirish va tadqiqot
:
Oziqlanishni tadqiq qilish va dietani rejalashtirish dietani iste'mol qilish va
ovqatlanish holatini baholash uchun oziq-ovqat tarkibining aniq ma'lumotlariga
tayanadi. Ushbu ma'lumot parhez qoidalarini ishlab chiqish va parhez va salomatlik
o'rtasidagi munosabatni tushunish uchun juda muhimdir.
Oziq-ovqat sifatini nazorat qilish
:
Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibini monitoring qilish oziq-ovqat sanoatida sifat
va barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Bu mahsulotlar kutilgan oziqlanish
standartlariga javob berishini va tartibga soluvchi ko'rsatmalarga muvofiqligini
ta'minlaydi.
2. Uglevodlar tarkibini tahlil qilish usullari
Uglevodlar, jumladan shakar, kraxmal va tolalar inson ratsionidagi asosiy
energiya manbai hisoblanadi. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi uglevod miqdorini
aniqlash uchun bir qancha analitik usullar qo'llaniladi:
Xulosa:
Uglevod sanoat va xalq xoʻjaligi, farmatsevtika va tibbiyot, oziq-
ovqat sanoati va boshqa sohalar uchun xam muhim xom ashyo manbaidir. Bijgʻish
mahsulotlari, oʻnlab xil kislotalar, dori-darmonlar, toʻqimachilik sanoatining
asosiy xom ashyolari — sellyuloza, qogʻoz, tolalar, plastmassalar ham uglevoddan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
321
foydalanib tayyorlanadi. Portlovchi moddalar, kinotasmalar, pergament,
gummiarabik va boshqa ham shular jumlasiga kiradi.
Foydalanilgan adbiyotlar ro’yxati:
1.
© Mohirdev 2024. Barcha huquqlar himoyalangan.
2.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
maʼlumotlaridan foydalanilgan.
