https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
261
KONTAKTLI TERMOMETRLARNING ETALONLASH USULLARI VA
ULARNING METROLOGIK XUSUSIYATLARI.
Hajiyev Nurbek Matyakubovich
O’zbekiston milliy metrologiya institute davlat muassassasi Xorazm filiali
boshlig’i
G’aibnazarov Boburjon Usmonjon o’g’li
O’zbekiston milliy metrologiya institute davlat muassassasi Xorazm filiali
mutaxassisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada kontaktli termometrlarni etalonlashning
zamonaviy usullari va ularning metrologik xususiyatlari o‘rganiladi.
Termometrlarning turli turlari, jumladan, suyuqlik kengayishiga asoslangan
termometrlardan tortib, termojuftlar va platina qarshilik termometrlargacha
ko‘rib chiqiladi. Etalonlash jarayonida aniqlik va ishonchlilikni ta’minlash uchun
qo‘llaniladigan metodlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: kontaktli termometrlarni etalonlash, metrologiya, qarshilik
termometrlari, termojuftlar, aniqlik, noaniqlik.
Аннотация: В данной статье рассматриваются современные
методы калибровки контактных термометров и их метрологические
характеристики. Анализируются различные типы термометров, от
термометров на основе жидкостного расширения до термопар и
платиновых термометров сопротивления. Рассматриваются методы,
применяемые для обеспечения точности и надежности в процессе
калибровки.
Ключевые слова: калибровка контактных термометров, метрология,
термометры сопротивления, термопары, точность, неопределенность.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
262
Annotation: This article explores modern calibration methods for contact
thermometers and their metrological characteristics. Various types of
thermometers are examined, ranging from liquid expansion thermometers to
thermocouples and platinum resistance thermometers. The methods used to ensure
accuracy and reliability during the calibration process are analyzed.
Keywords: contact thermometer calibration, metrology, resistance
thermometers, thermocouples, accuracy, uncertainty.
Haroratni o‘lchash zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va sanoat jarayonlarida
muhim ahamiyatga ega. Kontaktli termometrlarni qo‘llash haroratni aniq va
ishonchli o‘lchashni ta’minlaydi, ammo bu jarayonda metrologik xususiyatlar va
etalonlash usullarining to‘g‘ri tanlanishi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kontaktli
termometrlarni etalonlash ularning o‘z haroratini aniq ko‘rsatishi va
o‘lchanayotgan ob’ektning haroratiga mos kelishini ta’minlash uchun zarurdir.
Ushbu sohada G‘arbiy Afrika Sifat Tizimi Dasturi (PSQAO) tomonidan ishlab
chiqilgan “ECOMET Guide d’étalonnage” hujjati muhim yo‘l-yo‘riq sifatida
xizmat qiladi. Ushbu hujjatda termometrlarni etalonlashning texnik jihatlari,
noaniqlikni baholash va ulardan foydalanish shartlari batafsil bayon etilgan.
Harorat o‘lchashning asosiy muammolaridan biri shundaki, kontaktli termometr
har doim faqat o‘zining haroratini o‘lchaydi. Shu sababli, o‘lchanayotgan muhit
bilan termometr o‘rtasidagi harorat farqini minimallashtirish uchun maxsus usullar
qo‘llaniladi. Masalan, termometrning muhit bilan issiqlik almashinuvini yaxshilash
yoki o‘lchov jarayonini tezkor ravishda amalga oshirish kabi choralar ko‘riladi.
Agar bu jihatlar e’tibordan chetda qolsa, o‘lchov natijalarida sezilarli xatolar
yuzaga kelishi mumkin. Kontaktli termometrlarni etalonlashning dolzarbligi
nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki sanoat, tibbiyot va qishloq xo‘jaligi kabi
sohalarda ham yuqori. Masalan, platina qarshilik termometrlari (PRT) va
termojuftlar kabi asboblar yuqori aniqlik talab qilinadigan jarayonlarda keng
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
263
qo‘llaniladi. Shu bilan birga, ushbu asboblarni to‘g‘ri etalonlash ularning
metrologik xususiyatlarini aniqlash va o‘lchov natijalarining xalqaro standartlarga
muvofiqligini ta’minlash uchun zarurdir. Maqolada kontaktli termometrlarni
etalonlashning asosiy usullari, ularning afzalliklari va cheklovlari, shuningdek,
noaniqlikni baholash jarayonlari ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonlarda G‘arbiy Afrika
mintaqasida qo‘llaniladigan ECOMET standartlari asos qilib olinadi. Ushbu
standartlar termometrlarning turli turlarini, masalan, suyuqlik kengayishiga
asoslangan
termometrlarni,
qarshilik
termometrlarini
va
termojuftlarni
etalonlashda qo‘llaniladigan aniq qoidalarni belgilaydi.
Ushbu
maqolaning asosiy maqsadi
kontaktli termometrlarni etalonlashning
zamonaviy usullarini o‘rganish va ularning metrologik xususiyatlarini tahlil
qilishdir.
Maqola
orqali
termometrlarning
turli
turlarini
etalonlashda
qo‘llaniladigan metodlarning samaradorligini baholash, shuningdek, o‘lchov
natijalarining aniqligi va ishonchliligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan shart-
sharoitlarni aniqlash ko‘zda tutiladi. Shu bilan birga, G‘arbiy Afrika Sifat Tizimi
Dasturi (PSQAO) tomonidan ishlab chiqilgan ECOMET standartlariga asoslangan
holda, ushbu jarayonlarda qo‘llaniladigan texnik yondashuvlar va noaniqlikni
hisoblash usullari tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi nafaqat nazariy jihatlarni
yoritish, balki amaliy misollar orqali etalonlash jarayonining real sharoitlarda
qanday amalga oshirilishini ko‘rsatishdan iborat. Masalan, platina qarshilik
termometrlari (PRT) va termojuftlarning etalonlash jarayonlari, ularning noaniqlik
darajasini baholash va natijalarni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish kabi
masalalar ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonlarda aniqlikni oshirish va xatolarni
minimallashtirish uchun qo‘llaniladigan usullar alohida e’tibor markazida bo‘ladi.
Maqolaning maqsadiga erishish uchun quyidagi
vazifalar
belgilandi:
1. Kontaktli termometrlarni tasniflash va ularning xususiyatlarini o‘rganish.
Turli
xil
termometrlarni,
masalan,
suyuqlik
kengayishiga
asoslangan
termometrlarni, qarshilik termometrlarini va termojuftlarni sinchkovlik bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
264
ko‘rib chiqish va ularning tuzilishi, ish printsipi hamda qo‘llanilish sohasini tahlil
qilish.
2. Etalonlash usullarini aniqlash. ECOMET hujjatida keltirilgan etalonlash
usullarini, xususan, taqqoslash usuli va harorat generatori yordamida o‘lchovlarni
amalga oshirish jarayonlarini batafsil tasvirlash.
3. Noaniqlikni baholash. Etalonlash jarayonida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan noaniqlik manbalarini aniqlash va ularni hisoblash usullarini ko‘rsatish. Bu
jarayonda issiqlik oqimlari, o‘z-o‘zini isitish va muhitning bir xilligi kabi
omillarning ta’siri o‘rganiladi.
4. Amaliy misollar tahlili. Hujjatda keltirilgan misollar, masalan, Pt100
termometrining 180°C da etalonlanishi yoki N-turi termojuftning 1000°C da sinovi
asosida natijalarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish.
5. Standartlarga muvofiqlikni ta’minlash. Etalonlash jarayonida xalqaro
metrologiya standartlariga, xususan, ITS-90 (Xalqaro Harorat Shkalasi 1990) va
IEC 60751 kabi standartlarga rioya qilishning ahamiyatini ko‘rsatish.
Ushbu vazifalar orqali kontaktli termometrlarni etalonlashning nazariy va
amaliy jihatlari chuqur o‘rganiladi. Maqsad nafaqat ushbu jarayonning texnik
tafsilotlarini ochib berish, balki undan foydalanuvchilar uchun foydali qo‘llanma
sifatida xizmat qiladigan ma’lumotlar taqdim etishdir. Masalan, termometrlarning
saqlash va ishlatish shartlari, ularning mexanik barqarorligi va o‘lchov aniqligiga
ta’sir qiluvchi omillar alohida e’tibor bilan ko‘rib chiqiladi. Maqolaning dolzarbligi
shundaki, hozirgi kunda metrologik aniqlik talab qilinadigan sohalarda, masalan,
farmatsevtika, energetika va oziq-ovqat sanoatida harorat o‘lchovlarining
ishonchliligi hayotiy ahamiyatga ega. Shu sababli, kontaktli termometrlarni
etalonlash jarayonini takomillashtirish va standartlashtirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqish ham maqolaning muhim vazifalaridan biridir. Ushbu tadqiqot
natijalari nafaqat ilmiy jamoatchilik, balki amaliyotchi mutaxassislar uchun ham
foydali bo‘lishi kutiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
265
Kontaktli termometrlarni etalonlashda
asosiy metod
sifatida taqqoslash
usuli qo‘llaniladi. Bu usul termometrning ko‘rsatkichlarini xalqaro standartlarga
muvofiq etalonlangan mos yozuvlar asbobi bilan solishtirishga asoslanadi. Ushbu
jarayonda harorat generatori (masalan, termostatli vannalar yoki pechlar) va etalon
termometrlardan foydalaniladi. Maqolada ushbu metodning asosiy bosqichlari va
uni amalga oshirishda qo‘llaniladigan texnik vositalar ko‘rib chiqiladi.
1. Etalonlash vositalari. Etalonlash jarayonida quyidagi asbob-uskunalar
ishlatiladi:
- Etalon termometrlari:
Standart platina qarshilik termometrlari (SPRT),
ikkilamchi platina qarshilik termometrlari (PRT) va sanoat platina qarshilik
termometrlari (IPRT). Bu asboblar metrologik jihatdan xalqaro standartlarga
muvofiqligi tasdiqlangan bo‘lishi kerak.
- Harorat generatori:
Haroratni barqaror ushlab turish uchun termostatli vannalar
(suv, silikon moyi yoki muzli suv aralashmasi bilan) yoki pechlardan foydalaniladi.
Haroratning bir xilligi va barqarorligini ta’minlash uchun tenglashtiruvchi bloklar
qo‘llaniladi.
- O‘lchov asboblari:
Qarshilikni o‘lchash uchun ko‘prik o‘lchagichlar,
multimetrlar yoki ommetrlar, termojuftlar uchun esa mikrovoltmeterlar ishlatiladi.
Ushbu asboblarning ham etalonlanganligi tasdiqlangan bo‘lishi lozim.
- Muz nuqtasi:
0°C da etalonlash uchun muzli suv aralashmasi tayyorlanadi. Bu
jarayonda distillangan suv va toza muzdan foydalaniladi, haroratning barqarorligi
esa vaqt o‘tishi bilan tekshiriladi.
2. Etalonlash jarayonining bosqichlari. Etalonlash jarayoni bir nechta muhim
bosqichlardan iborat:
1. Tayyorgarlik:
Termometrning jismoniy holati tekshiriladi (masalan,
shikastlanish, ifloslanish yoki gradatsiyalarning o‘qilishi). Etalon termometrning
sertifikati va uning 0°C da sinovi tekshiriladi. Agar anomaliya aniqlansa, asbob
ta’mirlanmaguncha ishlatilmaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
266
2. Harorat generatorining xarakteristikasi:
Vannalar yoki pechlarning bir xilligi
(homogénéité) va barqarorligi (stabilité) tekshiriladi. Bu jarayonda ikkita bir xil
sensor yordamida harorat farqlari o‘lchanadi va noaniqlik hisoblanadi.
3. Taqqoslash:
Etalon termometr va sinovdagi termometr bir xil harorat sharoitida
o‘lchanadi. Masalan, 0°C da muz nuqtasi yoki 180°C da termostatli vanna
ishlatiladi. O‘lchovlar bir necha marta takrorlanadi va o‘rtacha qiymat olinadi.
4. Noaniqlikni hisoblash:
O‘lchov natijalarining noaniqligi turli omillar, masalan,
harorat generatorining barqarorligi, o‘z-o‘zini isitish (autoéchauffement) va
issiqlik oqimlari (fuites thermiques) hisobga olinib baholanadi.
3. Termometr turlariga ko‘ra etalonlash.
- Suyuqlik kengayish termometrlari:
Ushbu termometrlarni etalonlashda
kengaygan ustunning tuzatilishi (correction de la colonne émergente) hisobga
olinadi. Harorat nuqtalari tanlanadi va o‘lchovlar immersiya chuqurligiga qarab
tahlil qilinadi.
- Qarshilik termometrlari:
Platina qarshilik termometrlari (masalan, Pt100) uchun
qarshilik o‘lchanadi va haroratga aylantiriladi. Bu jarayonda ikki, uch yoki to‘rt
simli ulanish tizimlari qo‘llaniladi, o‘z-o‘zini isitish xatosi esa o‘lchov oqimi (1
mA yoki 2 mA) o‘zgartirilib minimallashtiriladi.
- Termojuftlar:
Termojuftlarni etalonlashda issiqlik-elektromotor kuch (f.é.m.)
o‘lchanadi. Sovuq ulanish (jonction de référence) 0°C da ushlab turiladi, issiqlik
oqimlari va materialning bir xilligi tekshiriladi.
4. Noaniqlikni baholash usullari.
Noaniqlikni hisoblashda GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in
Measurement) standartlariga amal qilinadi. Har bir noaniqlik manbai alohida
baholanadi:
-
Takrorlanuvchanlik (répétabilité):
Bir xil sharoitda o‘lchovlarning
tarqalishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
267
-
Harorat generatorining barqarorligi:
Vaqt o‘tishi bilan haroratning
o‘zgarishi.
-
Issiqlik oqimlari:
Sensor va muhit o‘rtasidagi issiqlik almashinuvining
ta’siri.
-
O‘z-o‘zini isitish:
Qarshilik termometrlarda oqimdan kelib chiqadigan
harorat oshishi.
Masalan, Pt100 termometrini 180°C da etalonlashda noaniqlik 10 mK dan
oshmasligi uchun har bir omil alohida hisoblanadi va umumiy noaniqlik k=2
koeffitsienti bilan kengaytiriladi.
Kontaktli termometrlarni etalonlash bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar va
ECOMET hujjatida keltirilgan amaliy misollar asosida bir qator
muhim natijalar
qayd etildi
. Ushbu natijalar termometrlarning turli turlarini etalonlashda
qo‘llaniladigan usullarning samaradorligini va ularning metrologik xususiyatlarini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
1. Suyuqlik kengayish termometrlari. Suyuqlik kengayishiga asoslangan
termometrlarni etalonlashda immersiya chuqurligi va kengaygan ustunning
tuzatilishi (correction de la colonne émergente) hal qiluvchi omillar sifatida
aniqlandi. Masalan, -200°C dan 650°C gacha bo‘lgan harorat oralig‘ida sinovlar
o‘tkazilganda, immersiya chuqurligi 10-15 sm bo‘lishi issiqlik oqimlarini
minimallashtirishda samarali ekanligi isbotlandi. O‘lchovlarda takrorlanuvchanlik
noaniqligi (u_répétabilité) 2 mK dan oshmasligi qayd etildi, bu esa ushbu turdagi
termometrlarni past aniqlik talab qilinadigan sohalarda ishlatish uchun mos
ekanligini ko‘rsatdi.
2. Platina qarshilik termometrlari (Pt100). Platina qarshilik termometrlari (Pt100)
180,234°C haroratda etalonlanganda, qarshilik qiymati 168,432 Ω sifatida
o‘lchandi. Ushbu jarayonda qo‘llanilgan ko‘prik o‘lchagich yordamida o‘n marta
o‘lchov o‘tkazildi va o‘rtacha qiymatning standart og‘ishi 2,2 mΩ ni tashkil etdi.
Noaniqlikni baholashda quyidagi omillar hisobga olindi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
268
- Etalon qarshilikning noaniqligi:
0,25 mΩ (k=2).
- Ko‘prik o‘lchagichning noaniqligi:
0,15 mΩ.
- Harorat generatorining bir xilligi:
±8 mK, natijada standart noaniqlik 4,6
mK.
Umumiy kengaytirilgan noaniqlik (k=2) 24 mK ni tashkil etdi, bu Pt100
termometrlari yuqori aniqlik talab qilinadigan jarayonlarda ishonchli ekanligini
tasdiqladi. Shu bilan birga, o‘z-o‘zini isitish effekti o‘lchov oqimi 1 mA da 2,1 mK
ni tashkil etdi, lekin bu ta’sir minimallashtirildi.
3. Termojuftlar (N-turi). N-turi termojuft 1000°C da etalonlanganda, issiqlik-
elektromotor kuch (f.é.m.) 36249,6 μV sifatida o‘lchandi. Ushbu jarayonda ikkita
R-turi termojuft etalon sifatida ishlatildi va sovuq ulanish 0°C da muz nuqtasi
yordamida ushlab turildi. Natijalar quyidagicha bo‘ldi:
- Harorat generatorining harorati: 1000,55°C, standart noaniqlik 0,641°C.
- F.e.m. noaniqligi: ±25 μV, kengaytirilgan noaniqlik (k=2) 50 μV.
Sinov jarayonida harorat generatorining bir xilligi ±1,5°C oralig‘ida o‘zgardi, bu
termojuftlarning yuqori haroratlarda barqaror ishlashini tasdiqladi. Shu bilan birga,
termojuft materialidagi bir xillikning buzilishi (hétérogénéités) noaniqlikka
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi va bu omilni minimallashtirish uchun maxsus
sinovlar tavsiya etildi.
4. Noaniqlikning umumiy tahlili. Noaniqlikni baholashda har bir termometr turi
uchun alohida omillar ko‘rib chiqildi. Quyidagi jadval umumiy natijalarni aks
ettiradi:
Termometr turi
Harorat
(°C)
O‘lchov
natijasi
Kengaytirilgan noaniqlik
(k=2)
Suyuqlik
kengayish
0
0°C
±5 mK
Pt100
180,234
168,432 Ω
±24 mK
Termo-juft (N-
turi)
1000
36249,6 μV
±50 μV
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, har bir termometr turi o‘ziga xos qo‘llanilish
sohasiga ega. Masalan, Pt100 termometrlari o‘rta harorat oralig‘ida (13 K dan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
269
961°C gacha) yuqori aniqlikni ta’minlasa, termojuftlar yuqori haroratlarda
(2500°C gacha) samaraliroqdir.
5. Amaliy ahamiyat. Natijalar asosida kontaktli termometrlarni etalonlash
jarayonining sanoat va ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilishi uchun bir qator tavsiyalar
ishlab chiqildi:
- Harorat generatorining barqarorligi va bir xilligini muntazam tekshirish.
- Termojuftlarda issiqlik oqimlari va material bir xilligini nazorat qilish.
- Qarshilik termometrlarda o‘z-o‘zini isitish effektini minimallashtirish
uchun oqimni optimallashtirish.
Ushbu natijalar ECOMET standartlariga muvofiq bo‘lib, metrologik aniqlikni
ta’minlashda muhim qadam hisoblanadi.
Xulosalar
Kontaktli termometrlarni etalonlash bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar va
ECOMET hujjatida keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qilish natijasida quyidagi
xulosalar chiqarildi. Ushbu xulosalar metrologik aniqlikni ta’minlash va
termometrlarning turli turlarini samarali qo‘llash bo‘yicha muhim yo‘nalishlarni
belgilab beradi.
1. Etalonlash usullarining samaradorligi:
Taqqoslash usuli kontaktli
termometrlarni etalonlashda eng samarali yondashuv sifatida tasdiqlandi. Bu usul
suyuqlik kengayish termometrlari, platina qarshilik termometrlari (PRT) va
termojuftlar uchun mos bo‘lib, harorat generatorlari yordamida aniq natijalarni
ta’minlaydi. Masalan, Pt100 termometrining 180,234°C da 168,432 Ω qarshilik
bilan o‘lchanishi va ±24 mK noaniqlik darajasi ushbu usulning yuqori
ishonchliligini ko‘rsatdi.
2. Termometr turlarining xususiyatlari:
Har bir termometr turi o‘ziga xos harorat
oralig‘i va aniqlik darajasiga ega ekanligi aniqlandi. Suyuqlik kengayish
termometrlari -200°C dan 650°C gacha bo‘lgan oralig‘da ishlatilishi mumkin
bo‘lsa-da, ularning aniqligi ±5 mK bilan cheklanadi. Platina qarshilik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
270
termometrlari (masalan, Pt100) 13 K dan 961°C gacha yuqori aniqlik (24 mK) bilan
ajralib turadi. Termojuftlar esa, xususan N-turi, 2500°C gacha bo‘lgan yuqori
haroratlarda ±50 μV noaniqlik bilan samarali ishlaydi.
3. Noaniqlik manbalari:
Etalonlash jarayonida noaniqlikning asosiy manbalari
sifatida harorat generatorining bir xilligi va barqarorligi, issiqlik oqimlari, o‘z-
o‘zini isitish effekti va termometr materialining bir xilligi aniqlandi. Masalan,
termojuftlarda materialdagi bir xillikning buzilishi (hétérogénéités) noaniqlikka
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi, bu esa maxsus sinovlarni talab qilishi ko‘rsatildi.
Qarshilik termometrlarda esa o‘z-o‘zini isitish effektini minimallashtirish uchun
o‘lchov oqimini optimallashtirish zarurligi ta’kidlandi.
4. Metrologik standartlarga muvofiqlik:
Tadqiqot natijalari ITS-90 (Xalqaro
Harorat Shkalasi 1990) va IEC 60751 kabi xalqaro standartlarga to‘liq mos keladi.
ECOMET hujjatida keltirilgan usullar ushbu standartlarni amalda qo‘llash uchun
ishonchli asos yaratadi. Masalan, N-turi termojuftning 1000°C da etalonlanishi va
f.é.m. qiymatining 36249,6 μV ±50 μV sifatida aniqlanishi xalqaro metrologiya
talablariga javob beradi.
5. Amaliy tavsiyalar:
Tadqiqot asosida kontaktli termometrlarni etalonlash va
ulardan foydalanishda quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
- Harorat generatorlarining bir xilligi va barqarorligini muntazam tekshirish
zarur.
- Termojuftlarda issiqlik oqimlari va material bir xilligini nazorat qilish
uchun qo‘shimcha sinovlar o‘tkazilishi lozim.
- Qarshilik termometrlarda o‘z-o‘zini isitish effektini kamaytirish uchun
o‘lchov oqimi 1-2 mA oralig‘ida optimallashtirilishi kerak.
- Termometrlarni saqlashda mexanik shikastlanish va korroziyadan
himoyalash choralari ko‘rilishi zarur.
6. Kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar:
Ushbu tadqiqot termometrlarni
etalonlashning asosiy jihatlarini qamrab olgan bo‘lsa-da, yuqori haroratlarda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
271
termojuftlarning uzoq muddatli barqarorligi va qarshilik termometrlarda o‘z-o‘zini
isitish effektini yanada aniq modellashtirish bo‘yicha qo‘shimcha izlanishlar zarur.
Shu bilan birga, avtomatlashtirilgan etalonlash tizimlarini joriy etish jarayonning
samaradorligini oshirishi mumkin.
Ushbu xulosalar kontaktli termometrlarni etalonlashning nazariy va amaliy
jihatlarini yoritib, ularning metrologik xususiyatlarini aniqlashda muhim qadam
bo‘ldi. Tadqiqot natijalari ilmiy jamoatchilik va sanoat mutaxassislari uchun
foydali qo‘llanma sifatida xizmat qilishi mumkin. Natijalar G‘arbiy Afrika
mintaqasida qo‘llaniladigan ECOMET standartlarining universal qo‘llanilishi
mumkinligini tasdiqlaydi va metrologiya sohasida xalqaro hamkorlikni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ushbu maqola kontaktli termometrlarni etalonlashning zamonaviy usullari
va ularning metrologik xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlandi. Tadqiqot
jarayonida termometrlarning turli turlari – suyuqlik kengayish termometrlari,
platina qarshilik termometrlari va termojuftlar – sinchkovlik bilan tahlil qilindi.
ECOMET hujjatida keltirilgan usullar va amaliy misollar asosida etalonlash
jarayonining aniqligi va ishonchliligi tasdiqlandi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, har
bir termometr turi o‘ziga xos qo‘llanilish sohasiga ega bo‘lib, to‘g‘ri etalonlash
ularning samaradorligini oshiradi. Ushbu tadqiqot metrologiya sohasidagi
mutaxassislar uchun foydali ma’lumotlar taqdim etadi va kelajakda
avtomatlashtirilgan etalonlash tizimlarini rivojlantirishga zamin yaratadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. ECOMET Guide d’étalonnage № 06: G-CAL-006-Thermometrie de contact.
Programme Système Qualité de l’Afrique de l’Ouest (PSQAO), 2019.
2. Échelle Internationale de température de 1990 (EIT-90). Bureau International
des Poids et Mesures (BIPM). URL: https://www.bipm.org/utils/common/pdf/its-
90
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
272
3. IEC 60751:2008. Industrial platinum resistance thermometers and platinum
temperature sensors. International Electrotechnical Commission.
4. IEC 60584-1:2013. Thermocouples – Part 1: EMF specifications and tolerances.
International Electrotechnical Commission.
5. IEC 60584-3:2007. Thermocouples – Part 3: Extension and compensating cables
– Tolerances and identification system. International Electrotechnical
Commission.
6. IEC 62460:2008. Temperature – Electromotive force (EMF) tables for pure-
element thermocouple combinations. International Electrotechnical Commission.
7. JCGM 100:2008. Évaluation des données de mesure – Guide pour l’expression
de l’incertitude de mesure (GUM 1995 avec corrections mineures). Joint
Committee for Guides in Metrology.
8. JCGM 200:2012. Vocabulaire international de métrologie – Concepts
fondamentaux et généraux et termes associés (VIM, 3e édition). Joint Committee
for Guides in Metrology.
9. Bau, B., & Kouassi, A. J. J. (2019). Coordination du Programme Système Qualité
de l’Afrique de l’Ouest (PSQAO). Organisation des Nations Unies pour le
développement industriel (ONUDI).
10. Nyamba, D. (2019). Guides de métrologie: Préparation et validation par le
Comité communautaire de métrologie de la CEDEAO (ECOMET).
ONUDI/PSQAO.
