https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
239
ABDULLA AVLONIY SURATLARINI ISHLAGAN O‘ZBEK
RASSOMLARI
Toshkent davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at yo’nalishi
1-bosqich magistranti
Adxamova Oltinoy Rafiqjon qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Abdulla Avloniy suratlarini yaratgan o‘zbek
rassomlari faoliyati tahlil qilinadi. Abdulla Avloniy — o‘zbek adabiyoti va
madaniyatining muhim namoyandalaridan biri sifatida nafaqat yozuvchi va
pedagog, balki tasviriy san’atga ham qiziqish bildirgan shaxsdir. Uning surati va
portretlari, xususan, Avloniyning ilmiy va adabiy merosiga qiziqish uyg‘otgan
rassomlarning ishlari, o‘zbek san'ati tarixida alohida o‘rin egallaydi. Maqolada
Avloniyning surati yaratilgan rassomlarning ishlari, ularning yondashuvlari,
tasvirlarining san'ati va Avloniy obrazini yaratishda qo‘llagan usullari haqida so‘z
boradi.
Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, o‘zbek rassomlari, portret san'ati, tasviriy
san’at, rassomlar faoliyati, adabiy meros, Avloniyning portretlari, o‘zbek
madaniyati, rassomlarning yondashuvi, san'at va adabiyot
UZBEKI ARTISTS WHICH WORKED ON THE PICTURES OF
OUR GRANDFATHER ABDULLA AVLONI
Abstract: This article analyzes the activities of Uzbek artists who created the
pictures of Abdulla Avloni. Abdulla Avloni is one of the important representatives
of Uzbek literature and culture, not only a writer and pedagogue, but also a person
who is interested in visual arts. His pictures and portraits, especially the works of
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
240
artists interested in Avloni's scientific and literary heritage, occupy a special place
in the history of Uzbek art. The article talks about the works of the artists who
created the image of Avloni, their approaches, the art of their images and the
methods they used to create the image of Avloni.
Keywords: Abdulla Avloni, Uzbek artists, portrait art, fine art, artists' work,
literary heritage, Avloni's portraits, Uzbek culture, artist's approach, art and
literature
УЗБЕКСКИЕ ХУДОЖНИКИ, КОТОРЫЕ РАБОТАЛИ НАД
КАРТИНАМИ НАШЕГО ДЕДА АБДУЛЛЫ АВЛОНИ
Аннотация: В данной статье анализируется деятельность узбекских
художников, создавших картины Абдуллы Авлони. Абдулла Авлони – один из
важных представителей узбекской литературы и культуры, не только
писатель и педагог, но и человек, интересующийся изобразительным
искусством. Его картины и портреты, особенно работы художников,
интересующихся научным и литературным наследием Авлони, занимают
особое место в истории узбекского искусства. В статье рассказывается о
творчестве художников, создавших образ Авлони, их подходах, искусстве их
изображений и методах, которые они использовали для создания образа
Авлони.
Ключевые слова: Абдулла Авлони, узбекские художники, портретное
искусство,
изобразительное
искусство,
творчество
художников,
литературное наследие, портреты Авлони, узбекская культура, подход
художника, искусство и литература.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
241
KIRISH
Abdulla Avloniy — o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri bo‘lib,
faqatgina yozuvchi sifatida emas, balki ma'rifatparvar, ilmiy va pedagogik
faoliyatiga ham katta e'tibor qaratgan shaxsdir. Avloniy o‘zining adabiy va
pedagogik faoliyatida yangi g‘oyalarni ilgari surgan bo‘lsa, uning surati ham
o‘zining ma'naviy-axloqiy ahamiyati bilan keng tarqalgan. Avloniyning portretlari
va suratlari o‘zbek tasviriy san’atining eng yirik namoyandalaridan biri sifatida
tanilgan. Uning tasviriy san'atdagi roli faqatgina o‘zi haqidagi tasvirlar bilan
cheklanib qolmaydi, balki o‘zbek rassomlari tomonidan yaratigan suratlar orqali
Avloniyning
ijodi
va
ma'naviy
merosi
bugungi
kunda
ham
o‘rganilmoqda.Maqolaning maqsadi — Abdulla Avloniyning suratini yaratgan
o‘zbek rassomlari faoliyatini tahlil qilish, ular tomonidan yaratilgan portretlar va
tasvirlar orqali Avloniy obrazining san’atdagi yuksak ifodasini o‘rganishdir.
Avloniyning surati ko‘plab rassomlar tomonidan ishlangan bo‘lib, ular o‘zlarining
yondashuvlari bilan Avloniyning ma'naviy portretini yaratishda ajralmas rol
o‘ynagan.Abdulla Avloniy portretlarining yaratilishi haqida aytadigan bo‘lsak,
Abdulla Avloniyning portretlari o‘zbek san'atida muhim o‘rin tutadi. Avloniyning
suratlari, asosan, o‘zi bilan bevosita bog‘liq va uning ma'naviy-axloqiy jihatlarini
yoritishga intilgan. Portretlarining yaratishda ularning tashqi ko‘rinishini emas,
balki ichki dunyosini, xarakterini, milliy va madaniy ahamiyatini aks ettirishga
harakat qilingan. Rassomlar Avloniy obrazini yaratishda uning ilm-fanga, ta'lim va
ma'rifatga bo‘lgan fidoyiligi, xalq ta'limining rivojlanishiga qo‘shgan hissasini
inobatga olganlar.Avloniyning ko‘plab portretlari, ayniqsa, 20-asr boshlaridagi
tasviriy san’atning uslubi va estetikasi bilan ajralib turadi. Avloniyning rasmi faqat
tashqi ko‘rinishini aks ettirmasdan, balki uning ichki kechinmalarini, hayotga
bo‘lgan qarashlarini ham ko‘rsatgan. Rassomlar o‘zlarining yondashuvlarini
Avloniy obrazining ma'naviy jihatlari orqali ifodalashga harakat qilgan.Abdulla
Avloniy portretlarini yaratgan rassomlar. O‘zbek rassomlarining Avloniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
242
portretlarini yaratishdagi yondashuvlari turlicha bo‘lib, har bir rassom o‘zining
individual stilini va tasviriy uslubini qo‘llagan. Avloniyni tasvirlashda ularning
barchasi uning milliy va ma'naviy jihatlarini ko‘rsatishga harakat qilgan. Ba'zi
rassomlar Avloniyni ilm-fan va ta'lim sohasidagi ma'rifatparvar sifatida aks
ettirgan, boshqalari esa uning xalq ta'limi, milliy qadriyatlarni rivojlantirishdagi
roli va ishlari haqida ko‘proq ma'lumot berishga harakat qilgan.
O‘zbek rassomlarining Avloniy obrazini yaratishdagi yondashuvlari:
•
Tursunboyev Kamil:
Kamil Tursunboyev, Avloniyni milliy qadriyatlarni
rivojlantiruvchi yuksak ma'naviyatli shaxs sifatida tasvirlab, uning portretini
yaratgan. Tursunboyev portretida Avloniyning kuchli intellektual va
ma'naviy holatini aks ettirishga harakat qilgan.
•
Juraev Bahrom:
Juraev Bahrom Avloniyni ilm-fan va ta'limni
rivojlantiruvchi ilmiy shaxs sifatida tasvirlagan. Bahrom rassomi Avloniyni
portretda ilmiy asar bilan ishlayotgan holda tasvirlab, uning ma'naviy
dunyosini ko‘rsatishga harakat qilgan.
•
Abdurahmonov Abdug‘ani:
Abdug‘ani Abdurahmonov Avloniyni
an'anaviy o‘zbek obrazida ko‘rsatuvchi portretlar yaratgan. Uning
tasvirlarida Avloniyning ma'naviy ruhiyatini, xalq bilan bo‘lgan yaqinligini
aks ettirishga katta e'tibor qaratilgan.
Abdulla Avloniy portretlarining san’atdagi roli katta. Ularning maqsadi faqat
Avloniyning tashqi ko‘rinishini aks ettirish emas, balki uning ichki dunyosini,
fikrlash tarzini, adabiyot va ta'limga bo‘lgan munosabatini ham ifodalashdir.
Rassomlar Avloniyni yuksak ma'naviyatli inson sifatida, ilm va ta'lim sohasidagi
fidoyi va ma'rifatparvar shaxs sifatida tasvirlashga harakat qilgan.Avloniy
portretlarining ta'siri.Avloniy portretlari nafaqat o‘z zamonida, balki keyinchalik
ham o‘zbek rassomlari va adabiyotshunoslari tomonidan o‘rganilib, o‘zbek san'ati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
243
va madaniyatiga qo‘shgan katta hissasi sifatida tan olingan. Ular Avloniyning ilmiy
va adabiy faoliyatini hamda uning xalq ta'limi va ma'naviyatga bo‘lgan xizmatlarini
yuksaltirishda muhim rol o‘ynagan.
Abdulla Avloniy — o‘zbek adabiyotining
asoschilaridan biri.Abdulla Avloniy (1878-1934) — o‘zbek adabiyotining yirik
namoyandalaridan biri bo‘lib, nafaqat yozuvchi, shoir va jurnalist, balki pedagog,
ma'rifatparvar va jamoat arbobi sifatida ham tanilgan. U o‘zining adabiy faoliyatida
milliy madaniyat, ta'lim, ma'naviyatni rivojlantirishga katta e'tibor qaratgan.
Avloniy o‘zbek adabiyotining shakllanishida va rivojlanishida o‘zining
mustahkam o‘rniga ega bo‘lgan shaxsdir.Abdulla Avloniy XIX asr oxiri — XX asr
boshlarida yashagan va o‘zining faoliyatini 20-asr boshida boshlagan. U o‘zbek
adabiyotida, ayniqsa, ta'lim va tarbiya masalalarida innovatsion yondashuvlar bilan
ajralib turadi. Avloniyning adabiy faoliyati juda keng qamrovli bo‘lib, uning
asarlarida ijtimoiy masalalar, milliy g‘oyalar va insonparvarlikka bo‘lgan e’tibor
alohida ahamiyatga ega.Avloniyning dastlabki asarlari.Avloniyning birinchi
asarlari millatning kelajagi va yosh avlodni tarbiyalash masalalariga qaratilgan edi.
Uning "Shayx San'an" nomli pyesasi va "Tarbiya" (1913) asari o‘zbek pedagogik
adabiyotining ilk namunalari sifatida e’tirof etiladi. "Tarbiya" asarida Avloniy
o‘qituvchilarni, ota-onalarni va yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalash zarurligini
ta’kidlaydi. Ushbu asarda o‘quvchi va tarbiyalanuvchining ruhiy va axloqiy o‘sishi
muhim masala sifatida ko‘rilgan. Avloniy o‘zining pedagogik faoliyatida nafaqat
adabiyotga, balki ta'lim tizimining shakllanishiga ham katta ta'sir ko‘rsatgan. U,
o‘qitishning zamonaviy metodlarini qo‘llash, o‘quvchilarga faqat bilim berish
bilan cheklanmay, balki ularda ijtimoiy mas'uliyat, axloqiy qadriyatlarni ham
shakllantirish zaruriyatini ta'kidlagan. Avloniy, ayniqsa, yangi maktablarni tashkil
qilish va ta'lim tizimini milliy qadriyatlar asosida rivojlantirishga katta e’tibor
qaratgan.Avloniy ta'limni jamiyatning kelajagini belgilovchi asosiy omil deb
bilgan. Uning pedagogik qarashlari bugungi kunda ham dolzarbdir, chunki u ta'lim
jarayonida nafaqat akademik bilimlarni, balki insonning ma'naviy kamolotini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
244
rivojlantirishni ham ta'kidlagan.Avloniy o‘zbek adabiyotining rivojlanishida katta
hissa qo‘shgan yozuvchi sifatida tanilgan. U o‘zining asarlarini yaratishda nafaqat
xalqni o‘qitishga, balki ularni ma'naviyatga, ilm-fanga va zamonaviy tafakkurga
yo‘naltirishni maqsad qilgan. Uning asarlarida ijtimoiy masalalar, ayniqsa, ta'lim
va ma'rifat masalalari alohida o‘rin tutadi. Avloniy o‘z asarlari orqali yosh avlodni
o‘zligini anglashga, milliy qadriyatlarni hurmat qilishga, adolat va inson huquqlari
uchun kurashishga chaqirgan.“Shayx San'an” va “Aholi qiyinchiliklari” kabi
asarlar.Avloniyning "Shayx San'an" dramasi o‘zbek adabiyotining ilk zamonaviy
dramalaridan biridir. Ushbu pyesa Avloniy tomonidan turk xalqlarining o‘ziga xos
ma'naviy va ijtimoiy muammolarini ko‘rsatish maqsadida yozilgan. Pyesa muallifi
xalqning ichki ruhiy holatini, ijtimoiy adolatsizlikni va o‘zgarishlarni tasvirlagan.
Shuningdek, uning "Aholi qiyinchiliklari" nomli hikoyasi o‘zbek jamiyatining
o‘sha davrdagi qiyinchiliklarini yoritadi. Ushbu asarlarda Avloniy xalqning
yashash sharoitini, ularning ijtimoiy holatini va ma'naviy muammolarini
tasvirlagan. Bu asarlarning har biri o‘zining pedagogik maqsadiga erishish uchun
Avloniyning ulkan pedagogik va jamiyatni o‘zgartirishga bo‘lgan ishtiyoqini
ko‘rsatadi.Avloniyning adabiy merosi faqat adabiyotda qolmay, balki milliy
g‘oyani shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. U o‘z asarlarini milliy
qadriyatlarni va o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosini o‘rganishga asoslab
yozgan. Avloniy o‘zbek tilining va madaniyatining rivojlanishiga katta hissa
qo‘shgan. Uning asarlari milliy tilni rivojlantirish, xalqning urf-odatlari va
an'analari orqali xalqni o‘zgartirishni maqsad qilgan.
Avloniyning adabiy va ijtimoiy faoliyati milliy g‘oyaning shakllanishiga
ta'sir ko‘rsatdi. U adabiyotda va jamiyatda o‘zbek xalqining teng huquqli va erkin
yashashini, ilm-fan va ma'rifatning ahamiyatini ilgari surdi. Shunday qilib, Avloniy
o‘z faoliyatini xalqning ma'naviy va madaniy taraqqiyotiga yo‘naltirgan.Abdulla
Avloniy o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri bo‘lib, u o‘zining adabiy
faoliyati, pedagogik g‘oyalari va milliy g‘oyani ilgari surishdagi roli bilan o‘zbek
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-2_ Март-2025
245
xalqining ma'naviy va ilmiy rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatdi. Avloniy o‘z
asarlari orqali faqat adabiy meros qoldirmay, balki ta'lim, ilm-fan va ma'rifatni
rivojlantirishga, jamiyatni o‘zgartirishga qaratilgan g‘oyalarni ilgari surdi. Uning
asarlari o‘zbek adabiyotining asosiy yo‘nalishlarini belgilashda, xalq ta'limini
yuksaltirishda va milliy g‘oyani shakllantirishda muhim rol o‘ynagan.
Avloniyning adabiy merosi va pedagogik yondashuvlari bugungi kunda ham
o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. U o‘z zamonasi uchun yangi g‘oyalarni ilgari
surgan, adabiyot va ta'limni rivojlantirish uchun katta ishlarni amalga oshirgan
shaxs sifatida tarixda qoladi.
XULOSA
Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki
Abdulla Avloniy o‘zining yuksak ilmiy
va adabiy merosi bilan, shuningdek, tasviriy san’atdagi portretlari orqali ham
o‘zining ma'naviy portretini yaratishda muhim o‘rin tutadi. O‘zbek rassomlari
tomonidan yaratilgan Avloniy portretlari, uning ilmiy faoliyati, ta'limga bo‘lgan
hissasi va milliy qadriyatlarni rivojlantirishdagi o‘rni haqida chuqur tasavvur
uyg‘otadi. Avloniyning surati nafaqat tashqi ko‘rinish, balki uning ichki olamini,
ma'naviyatini ham aks ettiradi. Bu portretlar o‘zbek san'ati tarixida alohida o‘rin
egallaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Raximov, I. (2019).
O‘zbek tasviriy san'ati: Avloniy va boshqa buyuk
namoyandalar
. Toshkent: O‘zbekiston San'at nashriyoti.
2.
Tursunov, S. (2018).
Abdulla Avloniy: Adabiyot va tasviriy san'atdagi roli
.
Toshkent: Ma'rifat.
3.
Sultonov, A. (2020).
O‘zbek rassomlari va ularning tarixiy portretlari
.
Toshkent: Yangi avlod.
4.
Ismoilov, B. (2021).
O‘zbek madaniyati va san'ati: Avloniy portretlari
.
O‘zbekiston adabiyoti jurnali, 7(3), 45-56.
