https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
438
OʻSMIRLIK DAVRIDA EMOTSIONAL INTELLEKT BORASIDAGI
NAZARIYALAR
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti 2-bosqich magistri
Xajiboyeva Maftuna Valisherovna
Gmail:
Annotatsiya. Mazkur tezisda oʻsmirlik davrida emotsional intellekt (EI)
rivojlanishi va unga oid yetakchi nazariyalar tahlil qilinadi. Emotsional intellekt –
bu oʻz hissiyotlarini anglash, boshqarish, boshqalarning emotsiyalarini tushunish
va ular bilan samarali munosabat qurish qobiliyatidir. Tadqiqotda Piter Salovey
va Jon Mayerning EI nazariyasi, Deniel Goleman tomonidan ilgari surilgan amaliy
model, shuningdek, Reuven Bar-Onning emotsional-ijtimoiy kompetentlik modeli
asosida oʻsmirlik bosqichidagi psixologik oʻzgarishlar bilan emotsional intellekt
oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik koʻrsatiladi. Ushbu davrda shaxsning identiteti
shakllanib borishi, gormonal oʻzgarishlar va ijtimoiy muhit omillari EI rivojiga
bevosita ta’sir koʻrsatadi. Tezisda emotsional intellektni rivojlantirishga
yoʻnaltirilgan ta’limiy va psixologik yondashuvlar, shu jumladan, metakognitiv
treninglar, ijtimoiy-emotsional oʻrganish dasturlari (SEL) samaradorligi
muhokama qilinadi. Natijada, oʻsmirlarning psixologik barqarorligi, ijtimoiy
moslashuvi va shaxslararo munosabatlar sifati emotsional intellekt darajasi bilan
chambarchas bogʻliqligi isbotlanadi. Mazkur tezis oʻquvchilar, psixologlar hamda
pedagoglar uchun nazariy va amaliy jihatdan foydali manba boʻlib xizmat qiladi.
Kalit so`zlar: emotsional intellekt, o`smirlik davri, psixologik o`zgarishlar,
o`zini anglash, motivatsiya, shaxslararo munosabat, ruhiy salomatlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
439
Kirish.
Inson taraqqiyoti davomida psixologik omillar, xususan emotsional
intellekt shaxs rivojida muhim oʻrin egallab kelgan. Soʻnggi yillarda ushbu
tushuncha nafaqat psixologik nazariyalar, balki ta’lim, ijtimoiy muhit va kasbiy
faoliyatda ham muhim omil sifatida qaralmoqda. Emotsional intellekt (EI) atamasi
dastlab 1990-yillarda Piter Salovey va Jon Mayer tomonidan ilmiy muomalaga
kiritilgan boʻlib, u shaxsning oʻz va boshqalar emotsiyalarini anglash, baholash,
boshqarish, emotsional jihatdan to‘g‘ri qarorlar qabul qilish qobiliyatlarini
ifodalaydi. Keyinchalik Deniel Goleman tomonidan emotsional intellekt
konsepsiyasi keng ommaga tanitildi va uning ijtimoiy hamda kasbiy
muvaffaqiyatdagi roli chuqur o‘rganila boshlandi. Oʻsmirlik davri inson hayotidagi
eng murakkab va oʻtish bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda organizmda
fiziologik va psixologik oʻzgarishlar yuz beradi, shaxsiy identitet shakllana
boshlaydi, mustaqil fikrlash, qaror qabul qilish va ijtimoiy rollarni egallash ehtiyoji
kuchayadi. Aynan shu bosqichda emotsional intellektning rivojlanishi oʻsmirning
ijtimoiy moslashuvi, oʻz-oʻzini anglashi, ruhiy barqarorligi va sogʻlom
kommunikatsiyasi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu sababli emotsional
intellektning nazariy asoslarini chuqur oʻrganish va ularning oʻsmirlik davridagi
ifodasini tahlil qilish bugungi kunda dolzarb ilmiy vazifalardan biridir. Mazkur
tezisda oʻsmirlik davrida emotsional intellekt rivojiga ta’sir etuvchi asosiy
nazariyalar, ularning oʻzaro farqlari va oʻxshash jihatlari, shuningdek, emotsional
intellektni rivojlantirishga qaratilgan amaliy yondashuvlar keng qamrovda
yoritiladi.
Oʻsmirlik davri psixologik rivojlanishning murakkab, biroq sermahsul
bosqichlaridan biri boʻlib, bu davrda shaxsiy identitet, mustaqil fikrlash, o‘zini
anglash va ijtimoiy moslashuv jarayonlari jadallashadi. Aynan shu bosqichda
emotsional intellektning (EI) shakllanishi va mustahkamlanishi oʻsmirning
jamiyatdagi oʻrnini belgilovchi asosiy omillardan biri sifatida namoyon boʻladi. EI
tushunchasi zamonaviy psixologiyada keng talqin etilib, bir qator nazariy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
440
yondashuvlar orqali izohlanadi. Avvalo, Piter Salovey va Jon Mayer (1990)
tomonidan ilgari surilgan emotsional intellekt modeli EI ni toʻrt asosiy
komponentga ajratadi: (1) emotsiyalarni aniqlash, (2) emotsiyalar orqali fikrlashni
ragʻbatlantirish, (3) emotsiyalarni tushunish, (4) emotsiyalarni boshqarish. Ushbu
model
asosida
EI
insonning
kognitiv
va
emotsional
funksiyalarini
uygʻunlashtirishga xizmat qiladi. Deniel Goleman (1995) esa emotsional
intellektni amaliy kontekstda rivojlantirib, uni shaxsiy va ijtimoiy kompetensiyalar
orqali tahlil qiladi. U EI ni besh asosiy yo‘nalishga ajratgan: oʻzini anglash, oʻzini
boshqarish, motivatsiya, empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar. Ayniqsa, oʻsmirlik
davrida empatiya va ijtimoiy koʻnikmalarning shakllanishi, maktab va tengdoshlar
orasidagi munosabatlarning barqarorlashuvi uchun muhim omil hisoblanadi.
Shuningdek, Reuven Bar-Onning (1997) emotsional-ijtimoiy intellekt modeli EI ni
kengroq doirada tahlil qilib, shaxsning stressga qarshi kurashish qobiliyati, qaror
qabul qilish strategiyalari va umumiy moslashuvchanligini ham o‘z ichiga oladi.
Unga koʻra, emotsional intellekt insonning hayotdagi turli vaziyatlarga ijobiy
yondashuvi, emotsional muvozanatini saqlay olishi va ijtimoiy muvaffaqiyatga
erishishi uchun poydevor vazifasini bajaradi. Oʻsmirlik davridagi emotsional
intellektning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar turlicha boʻlishi mumkin:
genetik predispozitsiya, oilaviy tarbiya, maktab muhiti, do‘stlar bilan muloqot
sifati, ommaviy axborot vositalarining ta’siri va ijtimoiy tarmoqlardagi faollik. Bu
omillar EI ni rag‘batlantirishi yoki, aksincha, uning shakllanishini susaytirishi
mumkin. Ayniqsa, zamonaviy oʻsmirlar oʻrtasida kuzatilayotgan stress, xavotir va
oʻzini past baholash holatlari emotsional intellektning kuchsizligini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda oʻsmirlarning EI darajasini oshirishga qaratilgan turli metodik
yondashuvlar ishlab chiqilgan. Jumladan, ijtimoiy-emotsional oʻrganish dasturlari
(Social and Emotional Learning – SEL), emotsional refleksiya mashqlari, rolda
ishtirok etish (role-play) usullari, art-terapiya va metakognitiv treninglar
emotsional va ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirishda yuqori samaradorlikka
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
441
ega ekanligi tajribalarda isbotlangan. Shuningdek, maktab psixologlari va
pedagoglar uchun EI ni baholash hamda rivojlantirishga xizmat qiluvchi diagnostik
vositalar – Mayer-Salovey-Caruso Emotional Intelligence Test (MSCEIT), Bar-On
EQ-i, va Goleman tomonidan ishlab chiqilgan EQ indikatorlari oʻsmirlar orasida
samarali qoʻllanilmoqda. Xulosa qilib aytganda, oʻsmirlik davrida emotsional
intellektning shakllanishi inson hayotining keyingi bosqichlarida shaxslararo
munosabatlar, kasbiy muvaffaqiyat va ruhiy salomatlik kabi muhim jabhalarga
ta’sir qiladi. Shu sababli ushbu davrda EI ni nazariy va amaliy jihatdan chuqur
oʻrganish, uning rivojiga toʻgʻri yoʻnaltirilgan psixopedagogik yondashuvlarni
joriy etish dolzarb vazifadir.
Oʻsmirlik davri shaxs rivojlanishida emotsional barqarorlik, o‘zini anglash
va ijtimoiy moslashuv jarayonlari keskin faollashadigan bosqich hisoblanadi.
Ushbu jarayonlarda emotsional intellektning oʻrni beqiyos boʻlib, u nafaqat hissiy
holatlarni anglash va boshqarish, balki atrofdagilar bilan samarali muloqotga
kirisha olish, ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyatga erishish va psixologik
farovonlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Tahlillardan ko‘rinib turibdiki,
emotsional intellektga oid nazariyalar – Salovey va Mayerning kognitiv modeli,
Golemanning amaliy kompetensiyalarga asoslangan yondashuvi hamda Bar-
Onning emotsional-ijtimoiy kompetensiya modeli – oʻsmirlik psixologiyasining
turli jihatlarini chuqur yoritishga xizmat qiladi. Har bir model EI tarkibiy qismlarini
o‘ziga xos tarzda tavsiflaydi va ularni rivojlantirish mexanizmlarini taklif qiladi.
Amaliy jihatdan olib qaralganda, maktab muhitida ijtimoiy-emotsional oʻrganish
dasturlarini joriy etish, oilaviy tarbiya jarayonida emotsional ko‘nikmalarni
rag‘batlantirish va oʻsmirlar bilan ishlovchi psixologlar tomonidan EI ni aniqlovchi
maxsus metodik vositalardan foydalanish muhim natijalar beradi. Bu esa oʻz
navbatida oʻsmirlarning psixologik sogʻlomligi, ijtimoiy faolligi va hayotga ijobiy
munosabatini shakllantirishga xizmat qiladi. Xulosa sifatida aytish mumkinki,
emotsional intellektni oʻsmirlik davrida rivojlantirish – nafaqat individual shaxs
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
442
taraqqiyoti, balki jamiyatning kelajakdagi ijtimoiy va madaniy salohiyatini
oshirishda ham strategik ahamiyatga ega. Shu boisdan, ushbu mavzuni nazariy va
amaliy jihatdan chuqur o‘rganish, dolzarb ilmiy izlanishlar doirasida saqlab qolish
muhim ilmiy-ijtimoiy vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination,
Cognition and Personality, 9(3), 185–211.
2. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ.
New York: Bantam Books.
3. Bar-On, R. (1997). The Emotional Quotient Inventory (EQ-i): Technical
Manual. Toronto: Multi-Health Systems.
4. Elias, M. J., Zins, J. E., Weissberg, R. P., et al. (1997). Promoting Social and
Emotional Learning: Guidelines for Educators. Alexandria, VA: ASCD.
5. Berk, L. E. (2013). Child Development (9th ed.). Boston: Pearson Education.
6. Shodmonov, Sh. H., & Toʻraqulov, U. Sh. (2018). Psixologiya. Toshkent:
“Yangi asr avlodi” nashriyoti.
7. Musurmonova, O. (2016). Yosh davrlari psixologiyasi. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
8. Zeidner, M., Matthews, G., & Roberts, R. D. (2009). What We Know About
Emotional Intelligence: How It Affects Learning, Work, Relationships, and Our
Mental Health. Cambridge, MA: MIT Press.
