https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
358
HARBIY XIZMATCHILARDA XISSIY BARQARORLIKNI SAMARALI
SHAKILLANTIRISHDA XORIJ TAJRIBASI
Jamoat xavfsizligi Universiteti magistratura tinglovchisi leytenant
Yangiboyev Oxunjon Sharifboy o‘g‘li
Anotatsiya; Ushbu maqolada zamonaviy harbiy xizmatda hissiy
barqarorlikning o‘rni va ahamiyati tahlil etilgan. Harbiy xizmatchilarning ruhiy-
psixologik holati ularning xizmat samaradorligi, stressli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror
qabul qilishi va jamoaviy muvofiqligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlangan.
Maqolada AQSh, Isroil, Germaniya va Janubiy Koreya kabi rivojlangan davlatlar
tajribasi asosida harbiylar uchun mo‘ljallangan psixologik tayyorgarlik, stressni
boshqarish va hissiy chidamlilikni rivojlantirish dasturlari o‘rganilgan.
Shuningdek, xorijiy tajribalarni O‘zbekiston harbiy tizimiga moslashtirish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Anotation: This article analyzes the role and importance of emotional
stability in modern military service. It is emphasized that the mental and
psychological state of military personnel directly affects their effectiveness of
Service, Correct decision-making in stressful situations and collective compliance.
The article explores psychological training, stress management, and emotional
resilience development programs designed for the military based on the experience
of developed nations such as the United States, Israel, Germany, and South Korea.
Also, practical proposals have been developed to adapt foreign experiments to the
military system of Uzbekistan.
Аннотация; В данной статье анализируется роль и значение
эмоциональной
стабильности
в
современной
военной
службе.
Подчеркивается, что психическое и психологическое состояние
военнослужащих напрямую влияет на эффективность их несения службы,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
359
правильное принятие решений в стрессовых ситуациях и соблюдение
коллективных требований. В статье рассматриваются программы
психологической
подготовки,
управления
стрессом
и
развития
эмоциональной устойчивости, разработанные для военнослужащих на
основе опыта развитых стран, таких как США, Израиль, Германия и
Южная Корея. Также были разработаны практические предложения по
адаптации зарубежных экспериментов к военной системе Узбекистана.
Kalit so‘zlar: hissiy barqarorlik, harbiy xizmatchi, psixologik tayyorgarlik,
xorij tajribasi, stressga chidamlilik.
Kirish
Hissiy barqarorlik — bu odamning stress, xavf, og‘ir sharoitlar va hissiy
bosimlarga bardoshli bo‘lib qolishi, o‘zini muvozanatda tutish qobiliyatidir. Harbiy
xizmatchilar uchun bu juda muhim, chunki ular:
-
Doimiy xavf ostida faoliyat yuritadilar,
-
Og‘ir psixologik va jismoniy holatlarga duch keladilar,
-
Jamoa bilan ishlash va tezkor qaror qabul qilishlari talab qilinadi
Hissiy barqarorlikni shakllantirishning asosiy usullari psixologik
bilimlarni rivojlantirish va psixofiziologik xolatni yaxshilash yo‘li bilan
amalga oshirish maqsadga muvofiqdir, quyida ushbu xolatlarni yuzaga
keltiruvchi faoliyat turlarini keltirib o‘tamiz.
a) Psixologik tayyorgarlik:
•
Stressni boshqarish bo‘yicha treninglar,
•
O‘z-o‘zini boshqarish (self-regulation) ko‘nikmalari,
•
Emotsional ong (emotional awareness)ni rivojlantirish.
b) Jismoniy tayyorgarlik:
•
Sport va jismoniy faollik hissiy barqarorlikni oshiradi.
c) Jamoaviy treninglar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
360
•
Guruhda ishlash va qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratadi.
d) Psixologik xizmatlar:
•
Harbiy psixologlar, maslahat markazlari va reabilitatsiya xizmatlari.
Xorij tajribasi qisqacha
•
AQSh:
“Resilience Training”, mindfulness, harbiy psixologlar
tarmog‘i.
•
Germaniya:
psixologik yordam tizimi va reabilitatsiya markazlari.
•
Janubiy Koreya:
hissiy ong bo‘yicha mashg‘ulotlar, oila bilan aloqa
imkoniyatlari.
5. O‘zbekistonda bu borada nimalar qilish mumkin? (takliflar)
•
Harbiy ta’lim muassasalarida psixologik barqarorlik kurslarini joriy
etish.
•
Harbiy psixologlar sonini ko‘paytirish va ularning salohiyatini
oshirish.
•
Chet el tajribasini o‘rganib, mahalliylashtirish.
•
Sport, madaniy va ijtimoiy faoliyat orqali stressni kamaytirish
muhitini yaratish.
Harbiy xizmatchilarda hissiy barqarorlikni (emotsional barqarorlikni)
samarali shakllantirishda xorij tajribasi juda muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab davlatlar,
ayniqsa rivojlangan harbiy tizimlarga ega bo‘lgan mamlakatlar (AQSh, Buyuk
Britaniya, Germaniya, Janubiy Koreya va boshqalar), bu borada kuchli tizimlarni
ishlab chiqqan. Quyida ayrim asosiy xorijiy tajribalarni tahlil qilib ko‘ramiz:
AQSh (Amerika Qo‘shma Shtatlari) tajribasi:
1. Psixologik tayyorgarlik dasturlari (Resilience Training Programs):
AQSh armiyasi “Comprehensive Soldier and Family Fitness” (CSF2) dasturini
joriy qilgan. Ushbu dasturda harbiy xizmatchilar uchun psixologik chidamlilik,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
361
stressni boshqarish va hissiy barqarorlikni rivojlantirish bo‘yicha maxsus treninglar
o‘tkaziladi.
2.
Harbiy
psixologlar
va
ruhiy
salomatlik
markazlari:
Har bir yirik harbiy bo‘linmada professional psixologlar mavjud bo‘lib, ular
harbiylar bilan individual ishlaydi.
3.
Mindfulness
va
meditatsiya
mashg‘ulotlari:
AQSh harbiy qismlarida ongli ong (mindfulness) asosidagi stressni kamaytirish
(MBSR) dasturlari keng joriy etilgan.
Germaniya tajribasi:
1.
Psixologik xizmatlar tizimi:
Germaniya Bundesverida harbiylar uchun psixologik maslahat va terapiya
xizmatlari mavjud.
2. Reabilitatsiya markazlari:
Travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD) bilan kurashish uchun maxsus
reabilitatsiya markazlari tashkil etilgan.
Janubiy Koreya tajribasi:
1. Hissiy razvedka (Emotional Intelligence) bo‘yicha mashg‘ulotlar:
Koreyada harbiylar uchun hissiy ong (emotional awareness) va boshqalar bilan
to‘g‘ri munosabatda bo‘lish ko‘nikmalariga e’tibor qaratiladi.
2. Oila bilan aloqa tizimi:
Harbiylar oilalari bilan uzviy aloqa qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu ularning
ruhiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa:
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, hissiy barqarorlikni shakllantirish:
•
psixologik treninglar,
•
individal psixologik yordam,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
362
•
stressga chidamlilikni oshirishga qaratilgan mashg‘ulotlar,
•
meditatsiya va mindfulness,
•
jamoaviy ruhni rivojlantirish
orqali amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– T.:
Ma’naviyat, 2008.
2.
Бочкарева, В.В.
Психологическая устойчивость
военнослужащих в экстремальных условиях службы.
— Москва:
Воениздат, 2016.
3.
Department of the Army.
Comprehensive Soldier and Family
Fitness (CSF2) Program Overview.
— Washington, D.C., 2019.
4.
Bundeswehr.
Psychologische Betreuung in der Bundeswehr.
— Berlin: Bundesministerium der Verteidigung, 2021.
5.
Kim, H.S. & Lee, J.Y.
Emotional Resilience Training in the
South Korean Military.
//
Asian Journal of Military Psychology
, 2022, Vol.
5(1), pp. 45–58.
6.
Ҳусанов, А.Б.
Олий ҳарбий таълим муассасаларида
курсантларда психологик барқарорликни шакллантириш масалалари.
//
Тошкент ҳарбий академияси илмий журнал
, 2021, №3, б. 22–29.
7.
NATO.
Mental Resilience in Modern Armed Forces:
Challenges and Solutions.
— Brussels: NATO Research Division, 2020.
8.
Бобоев, С.Р.
Ҳарбий хизматчиларда стрессни бошқариш
ва руҳий барқарорликни ошириш йўллари.
– Т.: “Ҳарбий нашр”, 2022.
9.
World Health Organization (WHO).
Mental health promotion
and resilience in military settings.
— Geneva: WHO Publications, 2019.
