https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
353
HARBIY XIZMATCHILARNING PSIXOLOGIK HOLATIGA TA’SIR
QILUVCHI OMILLAR
Jamoat xavfsizligi univeriteti magistratura tinglovchisi leytenant
O.Sh.Yangiboyev
Annatatsiya: Mazkur maqolada harbiy xizmatchilarning psixologik holati va
unga ta’sir qiluvchi omillar har tomonlama tahlil etilgan. Xususan, xizmat
sharoitlari, ijtimoiy muhit, rahbariyat bilan bo‘lgan munosabatlar, oilaviy omillar
hamda shaxsiy psixologik xususiyatlarning harbiy xizmatchi ruhiyatiga
ko‘rsatadigan ta’siri yoritilgan. Shuningdek, maqolada harbiylarning ruhiy
barqarorligini ta’minlash, stressni kamaytirish, jangovar tayyorgarlikni psixologik
jihatdan mustahkamlashga qaratilgan tavsiyalar ham keltirilgan. Maqola harbiy
psixologiya sohasi bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, harbiy rahbarlar va
psixologik xizmat xodimlari uchun amaliy ahamiyatga ega.
Аннотация: В данной статье проведен всесторонний анализ
психологического состояния военнослужащих и влияющих на него факторов.
В частности, освещается влияние условий службы, социальной среды,
взаимоотношений с руководством, семейных факторов, а также
личностно-психологических особенностей на психику военнослужащего. В
статье также содержатся рекомендации, направленные на обеспечение
психологической устойчивости военнослужащих, снижение стрессов,
психологическое укрепление боеготовности. Статья имеет практическое
значение для специалистов, военачальников и работников психологической
службы, занимающихся военной психологией
Annotation: This article provides a comprehensive analysis of the
psychological state of military personnel and the factors influencing it. In
particular, the influence of service conditions, the social environment,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
354
relationships with management, family factors, as well as personal and
psychological characteristics on the psyche of a serviceman is highlighted. The
article also contains recommendations aimed at ensuring the psychological
stability of military personnel, reducing stress, and strengthening combat
readiness. The article is of practical importance for specialists, military leaders
and employees of the psychological service engaged in military psychology.
Kalit so‘zlar: Harbiy xizmatchi, psixologik holat, stress, ruhiy bosim,
zo‘riqish posttravmatik stress buzilishi (ptsb), ruhiy sog‘liq, harbiy xizmat, ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash, xavfli vaziyatlar, ruhiy barqarorlik, shaxsiy omillar,
rahbariyat uslubi, harbiy psixologiya, psixologik yordam, ruhiy charchoq, harbiy
jamoa, oilaviy omillar, emotsional barqarorlik harbiy intizom
Kirish
Harbiy xizmat inson salomatligi, irodasi va ruhiy barqarorligini talab
qiladigan murakkab faoliyat turidir. Harbiy xizmatchilarning psixologik holati
ularning xizmat samaradorligi, qaror qabul qilish qobiliyati, jamoa bilan ishlash
layoqati hamda umumiy salomatligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
harbiylarning ruhiy holatini o‘rganish va unga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash
katta ahamiyat kasb etadi.
Harbiy xizmatchilarning
axloqiy-ruhiy holatining harbiy xizmatga ta’siri
quyidagi asosiy omillardan iborat:
1. Intizomga ta’siri
•
Axloqiy jihatdan yetuk va ruhiy barqaror harbiy xizmatchilar buyruqlarga
aniq va tez amal qiladi.
•
Intizomning yuqori darajada bo‘lishi xizmat samaradorligini oshiradi.
2. Qaror qabul qilish qobiliyatiga ta’siri
•
Ruhiy jihatdan barqaror xizmatchi murakkab va xavfli vaziyatlarda to‘g‘ri
qaror qabul qila oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
355
•
Bu esa harbiy operatsiyalarning muvaffaqiyatli yakunlanishida muhim
ahamiyatga ega.
3. Stress va bosimga bardoshlilik
•
Harbiy xizmatda stress ko‘p bo‘ladi. Ruhiy tayyorgarligi kuchli harbiy bu
bosimlarga bardosh bera oladi.
•
Aks holda, ruhiy bosim ostida noto‘g‘ri harakatlar qilish ehtimoli ortadi.
4. Jamoaviy ish va muloqotga ta’siri
•
Axloqiy jihatdan yetuk harbiy boshqalar bilan hamjihat ishlay oladi.
•
Jamoa ichidagi ishonch va birdamlik harbiy kuchning eng asosiy
tayanchlaridan biridir.
5. Mas’uliyat va xizmatga sadoqat
•
Axloqiy qadriyatlarga ega bo‘lgan harbiylar xizmatga vijdonan yondashadi.
•
Bunday insonlar vazifasini mas’uliyat bilan bajaradi, Vatanga sadoqatli
bo‘ladi.
6. Jangovar tayyorgarlikka ta’siri
•
Ruhiy jihatdan tayyor harbiy jangovar holatga tez moslasha oladi.
•
U qo‘rquvni yengib, vazifasini bajarishga tayyor turadi.
7. Shaxsiy hayot va xizmat o‘rtasidagi muvozanat
•
Ruhiy holat yaxshi bo‘lgan harbiylar shaxsiy muammolarini xizmatga
aralashtirmaydi.
•
Bu esa xizmatdagi e’tiborni yo‘qotmaslikka yordam beradi.
1. Jismoniy va ruhiy zo‘riqish
Harbiy xizmat davomida jismoniy mashg‘ulotlar, qat’iy rejim va kuchli
intizom ruhiy holatga ta’sir etuvchi asosiy omillardandir. Doimiy zo‘riqish va dam
olishning yetishmasligi charchoq, bezovtalik va ruhiy tushkunlikni keltirib
chiqaradi.
2. Urush yoki favqulodda holatlar tajribasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
356
Urush holati, jangovar harakatlar yoki favqulodda vaziyatlar (masalan, tabiiy
ofatlar paytida ko‘mak ko‘rsatish) harbiy xizmatchilarda posttravmatik stress
buzilishi (PTSB) kabi holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Bu esa ularning
psixologik barqarorligini izdan chiqaradi.
3. Oiladan uzoqlik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi
Uzoq muddatli xizmat paytida harbiy xizmatchilar oilasidan uzoqda bo‘ladi.
Bu esa sog‘inch, yolg‘izlik va hissiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi tufayli
ruhiy tushkunlikka olib keladi. Ayni paytda, ijtimoiy aloqalar va harbiy jamoa
ichidagi muhit ham muhim rol o‘ynaydi.
4. Xavf va noaniqlik
Harbiy xizmatda xavf doimiy hamrohdir. Har kuni yuz berishi mumkin
bo‘lgan xavf-xatarlar ruhiy bosimni oshiradi. Noaniqlik hissi va doimiy
tayyorgarlik holati ham stress manbai hisoblanadi.
5. Rahbariyat va boshqaruv uslubi
Harbiy rahbarlarning boshqaruv uslubi, ularning adolatli qarorlar qabul
qilishi yoki harbiy xizmatchilarga nisbatan munosabati ruhiy holatga bevosita ta’sir
qiladi. Qo‘llab-quvvatlovchi va motivatsion rahbariyat xodimlarning psixologik
holatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
6. Shaxsiy omillar
Shaxsiy xarakter, stressga chidamlilik, o‘zini boshqarish qobiliyati, ijtimoiy
moslashuvchanlik darajasi kabi omillar ham harbiy xizmatchilarning ruhiy holatida
muhim ahamiyatga ega. Ba’zi insonlar yuqori bosim ostida ham barqarorlikni
saqlab qolishlari mumkin, boshqalar esa tezda tushkunlikka tushadi.
Xulosa
Harbiy xizmatchilarning psixologik holati ko‘plab ichki va tashqi omillar
ta’sirida shakllanadi. Ularni o‘rganish, tushunish va zarur psixologik yordam
ko‘rsatish harbiy salomatlik va xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
357
Shu sababli, harbiy psixologlar faoliyatini kengaytirish, ruhiy salomatlik bo‘yicha
profilaktika ishlarini kuchaytirish zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Azizova M. Stress va unga qarshi kurashishda psixologik yondashuv //
Psixologiya va hayot. – 2022. – №3. – B. 45–51.
2.
Grossman D. On Combat: The Psychology and Physiology of Deadly
Conflict in War and in Peace. – USA: Warrior Science Publications, 2008. –
403 p.
3.
Gulomov Sh. Harbiylar ruhiy tayyorgarligi: nazariya va amaliyot. –
Toshkent: Harbiy nashriyot, 2019. – 176 b.
4.
Islomov A. Harbiy xizmatda ijtimoiy-psixologik muhitning ahamiyati //
Harbiy bilim. – 2021. – №2. – B. 22–27.
5.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari nizomlari va psixologik xizmat
yo‘riqnomalari. – Toshkent: Mudofaa vazirligi nashriyoti, 2020. – 210 b.
7.
Qodirov A. Shaxs psixologiyasi va harbiy xizmatdagi ahamiyati. –
Toshkent: Ilm Ziyo, 2020. – 134 b.
8.
Rustamova D., Jo‘rayev M. Psixologiyaga kirish. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2015. – 256 b.
9.
Xodjayev N. Harbiy psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2016. – 198 b.
10.
Yusupov H., Allamov T. Harbiy xizmatchilar psixologiyasi. – Toshkent:
IIV Akademiyasi nashriyoti, 2018. – 144 b.
