https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
156
FARG‘ONA AGLOMERATSIYASINING EKOLOGIK HOLATI VA
MUAMMOLARI
Saidova Xosiyatxon Ibroxim qizi,
Farg‘ona davlat universiteti Geografiya mutaxassisligi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada Farg‘ona aglomeratsiyasi, uning ekologik
holati haqida so‘z yuritilgan. Farg‘ona aglomeratsiyasining muammolari haqida
ayrim mulohazalar bildirilgan.
Kalit so‘zlar: Aglomeratsiya, Farg‘ona viloyati, mahalliy hamjamiyat, aholi,
iqtisodiy shahar, chegara, ekologik vaziyat, ekologik muammolar.
Aglomeratsiya
-
aholi
punktlari,
asosan,
shaharlar,
shuningdek
qishloqlarning intensiv xoʻjalik, mehnat va madaniy-maishiy hamda rekreatsion
aloqalar bilan bogʻlanib, yagona birlikni tashkil qilgan kompakt hududli guruhi.
Aholining guruh boʻlib joylashishining eng rivojlangan shakllaridan biri.
Shaharlarda (asosan yirik shaharlar atrofida) aholining toʻplanishi asosida vujudga
kelgan va rivojlangan. Monotsentrik Aglomeratsiya va politsentrik Aglomeratsiya
boʻladi. Aglomeratsiya uchun aholi yashaydigan hududlarning yaqinligi, aholining
150 mehnat qilish uchun shahar atrofidan shahar markaziga borishi xos.
Urbanizatsiya jarayonida Aglomeratsiya dunyo boʻyicha koʻpayib bormoqda.
XX asr boshlaridan ko‘plab tadqiqotchilar aglomeratsiya masalasini o
rganib kelishmoqda. Aglomeratsiya konseptsiyasining paydo bo’lishi A.Veberning
asalariga borib taqaladi. Kuchli aglomeratsiya jarayoni hunarmandchilikdan
sanoatlashgan davrga o’tishda yuz berdi. Aglomeratsiya konsepsiyasining
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Aglomeratsiya.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
157
rivojlanishiga amerikalik iqtisodchi E.Guver “shahar iqtisodiyoti konsentratsiyasi”
g’oyasini ilgari surgan va iqtisodiy yirik zavod bilan aglomeratsiyani taqqoslagan.
Aholi punktlariga nisbatan “aglomeratsiya” atamasini fransuz geografi M.Ruje
tomonidan kiritilgan. Shahar aglomeratsiyasi turlicha nomlar bilan keng tarqala
boshlagan. Masalan A.A.Kruber
“shaharning iqtisodiy tumani”, M.G.Dikanskiy “iqtisodiy shahar”,
V.P.Semenov Tyanshanskiy “shahar aglomeratsiyasi” tushunchalarini kiritishgan.
Farg‘ona viloyatida ekologik muammolar ko‘p. Sanoatning o‘sishi,
shaharsozlik va qishloq xo‘jaligi atrof-muhitning ifloslanishi va buzilishiga olib
keldi. Suv resurslari cheklangan va ko‘pincha ifloslangan bo‘lib, inson
salomatligiga ham, mahalliy ekotizimlarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Havo sifati ham
tashvish uyg‘otmoqda, chunki zavodlar va transport vositalaridan chiqadigan
chiqindilar tutun va nafas olish muammolariga hissa qo‘shmoqda.O‘rmonlarning
kesilishi va yerlarning tanazzulga uchrashi ekologik vaziyatni yanada
yomonlashtirib, biologik xilma-xillik va qishloq xo‘jaligi mahsuldorligiga ta’sir
qiladi. Dehqonchilikda kimyoviy moddalardan foydalanish tuproq va suvning
ifloslanishiga qo‘shilib, atrof-muhitga uzoq muddatli zarar yetkazadi. Iqlim
o‘zgarishi ob-havo o‘zgarishlarini keltirib chiqaradigan va suv ta’minotiga ta’sir
ko‘rsatadigan yana bir tashvish qatlamidir.Ushbu ekologik muammolarni hal
qilishda jamoatchilik xabardorligi va ishtiroki juda muhimdir. Yechimlar orasida
chiqindilarni boshqarishni takomillashtirish, barqaror qishloq xo‘jaligi amaliyotini
targ‘ib qilish va shahar hududlarida yashil maydonlarni ko‘paytirish kiradi.
Farg‘ona aglomeratsiyasining ekologik holati muhim ahamiyatga molik. Bu
hududda sanoat rivojlanishi va aholi sonining ortishi ekologik muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Qishloq xo‘jaligi faoliyati, sanoat chiqindilari va
transportning ko‘payishi havoning, suvning va tuproqning ifloslanishiga sabab
bo‘lmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
158
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, Farg‘ona viloyatidagi
ekologik muammolar aholining ijtimoiy yashash tarziga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘rmonlarning kesilishi va yerlarning degradatsiyasi qishloq xo‘jaligida yer
unumdorligini pasaytirib, mahalliy fermerlarning daromadlari va oziq-
ovqat xavfsizligiga ta‘sir qiladi. Suvning ifloslanishi nafaqat suv ekotizimlariga
ta’sir qiladi, balki ko‘plab jamoalar uchun tirikchilik manbai bo‘lgan
baliqchilik faoliyatiga ham zarar yetkazadi. Bundan tashqari, tabiiy
resurslarning tanazzulga uchrashi ekoturizm salohiyatini pasaytiradi, bu esa
aks holda jamoalar uchun muqobil daromad olish imkoniyatlarini taqdim etishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Aglomeratsiya.
2.
Монастырская М.Е., Песляк О.А “МЕТОДИКА ОПРЕДЕЛЕНИЯ
ГРАНИЦ ГОРОДСКИХ АГЛОМЕРАЦИЙ” Monastyrskaya M.E.,
Peslyak O.A. The method of determining the boundaries of urban
2
https://bestpublication.org/index.php/pedg/article/view/6883/7206
Asosiy
muammola
r
Havoni
ng ifloslanishi
suv
resurslarining
kamayishi
tuproq
degratsiyasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
159
agglomerations. Bulletin of BSTU named after V.G. Shukhov, 2019, no. 1,
pp. 111–121. DOI: 10.12737/article_5c73fc21703586.16507052
3.
Антипанин Иван Александрович “МЕГАПОЛИС: ФОРМИРОВАНИЕ
И РАЗВИТИЕ В СТАРОПРОМЫШЛЕННОМ РЕГИОНЕ”
4.
Komilova N.K., Muxammedova N.J. / Tanatogeografiyaning nazariy va
amaliy masalalari/ Monografiya. –Navoiy: «Zebo prints», 2023. –132 bet.8.
5.
Komilova N., Ravshanov A., Muhammedova N. Tibbiyot geografiyasi va
global salomatlik. T., 2018.9.
6.
Saidakbarovich, Meliyev Muzaffar, and Berdiyev Gayratjon
Hasanboyevich.
"PEDAGOGICAL
CHARACTERISTICS
OF
EDUCATION OF ENVIRONMENTAL LITERACY OF SCHOOL
STUDENTS." ResearchJet Journal of Analysis and Inventions 3.12
(2022): 134-139.
