https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
15
BOSHLANG’ICH TA’LIM MAZMUNINI MODERNIZATSIYALASH
JARAYONIDA O’QUVCHILAR IJODIY FIKRLASH
KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Narimova Shaxnoza Abdumajidovna
Toshkent amaliy fanlar universiteti talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqola yosh avlod tarbiyasining dolzarb
muammolaridan biri – uzluksiz ta’lim tizimini modernizatsiyalash jarayonida
boshlang’ich sinf o’quvchilarida ijodiy fikrlash ko’nikmalarini rivojlantirishning
dolzarbligi, ta’lim jarayonida didaktik o’yinlardan foydalanish, o’quvchilar ijodiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda didaktik o’yin texnologiyalarining ahamiyati
yoritilgan.
Kalit so’zlar: boshlang’ich ta’lim, o’yin, didaktik o’yin, ijodiy fikrlash,
ishchanlik o’yini, rolli o’yin, integral dars.
Bugungi kunda mamlakatimizda yosh avlodni mustaqil, ijodiy fikrlashga
o’rgatish davlat darajasi masalasiga aylangan. Ta’lim jarayonida boshlang’ich sinf
o’quvchilarini ijodiy faoliyatga yo’naltirish muammosiga jahon pedagogika va
psixologiya ilmida alohida e’tibor qaratilib kelyapti. Uzluksiz ta’limni tashkil etish
va rivojlantirish jarayonida ta’limning ijtimoiylashuvi, ta’lim va tarbiyaning
insonparvar, demokratik xususiyatga egaligi, bilimlilik, qobiliyatlilik va
iste’dodning rag’batlantirilishi, o’quvchilarda ilmiy dunyoqarashni hosil qilish,
ularda yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlash ko’nikmalarini
shakllantirish asosiy tamoyillar sifatida belgilangan. Bunda pedagog xodimlarning
intellektual sifatlari hamda kasbiy mahoratini yanada rivojlantirish, ta’lim va
tarbiya resurslaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy fikrlash ko’nikmalarini
shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’lim muhiti barqarorligini ta’minlash, aralash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
16
ta’lim tamoyili asosida ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish, o’qitishning samarali usullarini ishlab chiqish muhim dolzarblik
kasb etadi. Dunyoda boshlang’ich ta’limning nazariy-metodologik jihatlarini
takomillashtirish, o’quvchilarda ijodiy fikrlash ko’nikmalarini rivojlantirish
jarayonining pedagogik-psixologik xususiyatlari va ta’sir etuvchi omillarini
aniqlashtirish, ijodiy fikrlash ko’nikmalarini shakllantirishning metodik tizimini
takomillashtirish bo’yicha tadqiqotlar olib borish juda zarurdir.
Milliy ta’lim tizimimizda o’qitish va tarbiyalash jarayonining
samaradorligi hamda natijaviyligini ta’minlash eng muhim talabi hisoblanadi.
Bunda o’qituvchidan yuksak kasbiy bilim, pedagogik mahorat va o’qitish
jarayonida interfaol ta’lim usullaridan foydalanishga oid ko’nikmalar talab
qilinadi. Shuning uchun boshlang’ich sinf o’quvchilari tomonidan bilim va
tajribalarni o’zlashtirishida didaktik o’yinlar asosida o’quv jarayonini tashkil etish
juda muhim ahamiyatga ega. O’yin darslari – ijtimoiy tajribani o’zlashtirish va
qayta yaratishga yo’naltirilgan faoliyat turi hisoblanadi. Shuning bilan birga o’yin
bolaning faoliyatlarini, faolliklarini amalga oshirish shakli bo’lib, sof holdagi o’yin
faoliyatini yuzaga keltiradigan sabab ehtiyoj bo’lsa, uning manbai taqlid va
tajribadir. Bolalar narsalar bilan rolli qoidali, harakatli, didaktik mazmunli
o’yinlarni o’ynaydilar.
Didaktik o’yinlarning asosiy turlari: intellektual (aqliy) va harakatli hamda
aralash o’yinlardan iborat. Bu o’yinlar ishtirokchilarda aqliy, jismoniy, axloqiy,
psixologik, estetik, badiiy, tadbirkorlik, mehnat va boshqa ko’nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi, Ta’lim-tarbiya jarayonida asosan o’quvchilarda
ta’lim olish motivlarini, ularning turli yo’nalishdagi qobiliyat va qiziqishlarini
oshiradigan, biror kasbga moyilliklarini ko’rsatadigan didaktik o’yinlardan
foydalaniladi.Didaktik o’yinlar nazariy, amaliy, jismoniy, rolli, ishchanlik va
boshqa yo’nalishlar bo’yicha turlarga ajratiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
17
Hozirda kompyuter vositasidagi didaktik o’yinlar alohida o’ringa ega
bo’lib bormoqda. Didaktik o’yinlar o’quvchilarda tahlil qilish, mantiqiy va ijodiy
fikrlash, tadqiq qilish, hisoblash, o’lchash- yasash, sinash, kuzatish, solishtirish,
xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki jamoa tarkibida ishlash,
axloq-odob ko’nikmalarini shakllantirish, nutq o’stirish, til o’rgatish, yangi
bilimlar o’rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivojlantirishga yo’naltirilgan
o’yinlarga ajratiladi. Demak, boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishda didaktik
o’yinlardan amalda foydalanish orqali boshqa usullar yordamida erishish qiyin
bo’lgan ta’limtarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish ko’zda tutiladi. Turli o’quv
fanlariga oid didaktik o’yinlar mavjud bo’lib, ular shu fanlarni sifatli o’rgatish
maqsadlariga xizmat qiladi. Umumiy o’yinlar nazariyasiga ko’ra, mavjud barcha
o’yin turlarini tasniflashda ularni funksional, mavzuli, konstruktiv, didaktik, sport
va xarbiy o’yinlarga ajratiladi. Bularning orasida didaktik o’yinlar ta’lim-tarbiya
vazifalarini amalga oshirish imkoniyatini berishi bilan alohida o’ringa ega.
Didaktik o’yin texnologiyalari amalga oshiriladigan ayrim noana’naviy dars
shakllariga to’xtalib o’tamiz: Ishchanlik o’yini darsi - dars mavzusi bo’yicha
masalalarni hal etish jarayonida o’quvchilarning faol ishtirok etishini ta’minlash
orqali yangi bilimlarni o’zlashtirish mashqi. Rolli o’yin darsi - dars mavzusi
bo’yicha masalalarni o’rganishda o’quvchilarga oldindan ma’lum rollarni
taqsimlash va dars jarayonida shu rolni bajarishlarini tashkil etish asosida
bilimlarni mustahkamlash darsi. Teatrlashtirilgan dars - dars mavzusi bilan bog’liq
sahna ko’rinishlari tashkil etish orqali dars mavzusi bo’yicha chuqur, aniq
ma’lumotlar berish darsi. Kompyuter darsi - tegishli o’quv fani bo’yicha dars
mavzusiga doir kompyuter materiallari (multimedia, virtual o’quv kursi va shu
kabilar) asosida o’tiladigan dars. Bunday darslar o’quvchilarga fanlararo
bog’liqlikni o’rgatish orqali ularda olam tuzilishining ilmiy asoslarini to’liq idrok
etish, ilmiy dunyoqarashlarini shakllantirish, ijodiy tafakkurlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. “Mo’jizalar maydoni” darsi — o’quvchilar bilan o’tkaziladigan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
18
qiziqarli o’yin bo’lib, turli savollarga belgilangan vaqt davomida to’g’ri javoblar
topish va g’oliblarni rag’batlantirish orqali o’quvchilarda fikrlash, topqirlik,
ziyraklik va bilimlarini kengaytirib borish sifatlarini shakllantiradi. Boshlang’ich
sinf o’quvchilarini o’qitish jarayonida didaktik o’yinlarni amalda qo’llash shart-
sharoitlarini quyidagicha belgilashimiz mumkin: - didaktik o’yinlarni tanlashda
ishtirokchilarning yoshi, bilimi va tarbiyalanganlik darajasi hisobga olinadi; - har
bir didaktik o’yin mashg’ulotlariga o’ziga xos xavfsizlik talablari qo’yiladi. Bu
xavfsizlik talablariga to’liq rioya qilinishi har bir tashkilotchining doimiy e’tiborida
bo’lishi lozim. Bundan tashqari o’qituvchilar bir didaktik o’yin uchun
sarflanadigan vaqt miqdorini to’g’ri belgilash va unga rioya qilishning o’ziga xos
asoslarini bilish va darsning maqsadiga muvofiq qo’llash talab qilinadi. Didaktik
o’yin turlarini tanlash mezonlari: - ishtirokchilar tarkibi bo’yicha-o’g’il bolalar, qiz
bolalar, o’smirlar, katta yoshdagilar uchun o’yinlar; - ishtirokchilar soni bo’yicha-
yakka, juftlikda, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi, raqobatdosh komandalar,
sinflararo va ommaviy o’yinlar; - o’yin jarayoni bo’yicha - fikrlash, o’ylash,
topag’onlik, harakatlar, musobaqa va boshqalarga yo’naltirilgan o’yinlar; vaqt
me’yori bo’yicha-dars, mashg’ulot vaqtining reja bo’yicha ajratilgan qismi, o’yin
maqsadiga erishguncha, g’olib yoki g’oliblar aniqlanmaguncha davom etadigan va
boshqa o’yinlar. Shuni ta’kidlash lozimki, o’qituvchi dars jarayonida didaktik
o’yinlardan foydalanar ekan, buning uchun albatta o’yin mazmun-mohiyatidan
kelib chiqib eng zarur vositalarni tanlay bilishi kerak. O’qituvchilar didaktik
o’yinlarni tashkillashtirishda ular uchun ishlatiladigan har bir material bilan
ishlash, ulardan tegishli didaktik vositalarni tayyorlash hamda xavfsizlikni
ta’minlash texnologiyalarini puxta bilishlari va rioya qilishlari lozim. Chunki
didaktik vositalarning sifati, ko’zda tutilgan maqsadlarga mosligi, qulayligi va
ulardan to’g’ri foydalanish mashg’ulotlar samaradorligini oshirishga ijobiy ta’sir
ko’rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
19
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda «Ta’lim to‘g‘risidagi qonun»
talablarini amalga oshirish jarayonida yuqori malakali pedagog kadrlarni
tayyorlash muhim muammo sifatida kun tartibiga qo‘yilgan. Shunday ekan, ushbu
talablardan kelib chiqqan holda bilimdon, mustaqil fikrlovchi, ijodiy izlanuvchi,
yuqori malakali, madaniyatli, turli soha egalarini tayyorlash dolzarb
muammolardan biridir.
Qonunda e’tirof etilgan yangicha modeldagi shaxsni kamol toptirish, uning chuqur
bilimlar sohibi bo‘lib yetishishi, barkamolligini kafolatlovchi shartsharoitlar
orasida o‘qituvchi kasbiy-metodik kompetentligini ta’lim va tarbiya jarayonlariga
tatbiq etishda psixologiyaning o‘z uslub va qoidalari bor. Shunga ko‘ra yosh avlod
ta’lim olish davrlaridagi rivojlanish tendensiyalaridan tortib, yangicha o‘qitish
texnologiyalarini ta’lim oluvchi tomonidan o‘zlashtirilishi va undagi aqliy hamda
intellektual qobiliyatlarga nechog‘lik ta’sir ko‘rsatayotganligini o‘rganish hamda
psixologiyadagi metodlarni didaktik metodlar bilan uyg‘unlashtirishni zamon talab
etmoqda. Buning uchun bo‘lajak o‘qituvchidan metodik kompetentlik, ayniqsa,
turli xil sharoitlarda ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchi psixologiyasini to‘g‘ri
baholay olish bilan bog‘liq ijtimoiy-psixologik kompetentlikning yuqori darajada
bo‘lishi talab qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni.
(23.09.2020) // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.09.2020.,
03/20/637/1313-son.
2. Abdullaeva SH.SH. Pedagogicheskie texnologii razvitiya poznavatelnы
tvorcheskix sposobnostey mladshix shkolnikov. Avtoref. Diss…k.ped. n. – T.,
2005. - 23 s.
3. Adizov B.R. Boshlang‘ich ta’limni ijodiy tashkil etishning nazariy
asoslari. Ped. f. d…diss. – T., 2003. –280 b.
4. Otajonova, O.A., Islomova, F.S., Fayazova, F.S., & Nematov, BS
(2022). O'smirning gender o'ziga xosligiga ota-ona munosabatlarining ta'siri.
Pozitiv maktab psixologiyasi jurnali, 6 (10), 2393-2399.
