https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
7
ABITURIYENTLARDA STRESSGA BARDOSHLILIKKA GENDER
VA IJTIMOIY QO’LLAB QUVVATLASHNING TA’SIRI .
Karimova Madina Xusanboy qizi,
Dovurova Marjona Ilxom qizi,
Asqarova Diyora Axliddin qizi
Zamonaviy jamiyatda ta'lim olish jarayoni tobora murakkablashib bormoqda.
Ayniqsa, abituriyentlar uchun oliy o‘quv yurtiga kirish bosqichi nafaqat
intellektual, balki kuchli psixologik tayyorgarlikni ham talab qiladi. Ushbu
bosqichda uchraydigan stress holatlari ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ulardan
eng muhimi — gender farqlari va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimidir.
Ushbu tezisning asosiy maqsadi — abituriyentlarda stressga bardoshlilik
darajasiga gender farqlari va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash omilining ta’sirini
chuqurroq o‘rganishdan iborat.
1. Gender omili:
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar va ayollar stressga turlicha
munosabatda bo‘lishadi. Abituriyentlar orasida ham bu holat yaqqol namoyon
bo‘ladi. Qizlar ko‘pincha stressni ichki kechinmalar orqali ifoda etishga moyil
bo‘lishadi, bu esa ularda tashvish, qo‘rquv va noaniqlik hissini kuchaytiradi. O‘g‘il
bolalar esa ko‘proq tashqi faoliyat bilan stressni yengishga harakat qilishadi, ammo
ba’zida bu usullar samarasiz bo‘lishi mumkin.Abituriyentlar orasida stressga
bardoshlilikda gender omili muhim rol o'ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
erkaklar va ayollar stressga turli tarzda munosabatda bo'lishadi, bu esa ularning
stressni boshqarish va unga moslashish usullarini belgilaydi.
Ayollarda stressga munosabat: Ayollar odatda hissiy jihatdan ko'proq
ifodalidir va stressga nisbatan sezgirroq bo'lishi mumkin. Ularning stressni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
8
boshqarish usullari ko'pincha hissiy va ijtimoiy qo'llab-quvvatlashga tayanadi.
Ayollar ko'proq boshqalar bilan muloqotda bo'lish va muammolarni muhokama
qilish orqali stressni kamaytirishga intilishadi.Fanlarni o’rganish jarayonida duch
keladigon turli xil qiyinchiliklar ularning emotsional holatiga kuchli ta’sir
ko’rsatadi va bu esa ularning individual xususiyatlaridan kelib chiqib ushbu fanga
nisbatan intilishning kuchayishi yokida kuchli pasayib ketishiga sabab
bo’ladi.Bunday hollarda ular stressni yenguvchi treninglar va mashg’ulotlar bilan
shug’ullanishi maqsadga muvofiqdir.Chet el o’quv tayyorlov markazlarida aynan
o’smirlar bilan ishlovchi “peer supporter”jamoalari mavjud bo’lib ularning vazifasi
aynan ushbu muammoga duch kelgan o’smirlar bilan ishlashdir.
Erkaklarda stressga munosabat: Erkaklar odatda stressga qarshi turishda
kamroq ifodalidirlar va ba'zan o'zlarini ko'proq ichkariga tortishadi. Ular ko'pincha
jismoniy faoliyat yoki mustaqil fikrlash orqali stressni boshqarishga harakat
qiladilar. Shuningdek, erkaklar stressga bardoshlilikni ko'proq raqobatbardosh
nuqtai nazaridan baholashlari mumkin.Shu sababli ham o’gil bolalar orasidagi
raqobatlarda ularning psixoemotsional holati dastlabki o’rinda turmaydi,balki ular
aqlan ish tutadilar.Shuningdek tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki ayollarga qaraganda
erkaklar ichida o’rganish jarayonida yuzaga keladigon qiyinchiliklar nisbatan
kamroq va ularning tanlov fanlari ham murakkabroqdir.
Genderning ta'siri: Gender o'zgarishlari va stereotiplari, shuningdek, ijtimoiy
va
madaniy
jihatlar,
abituriyentlarning
stressni
qanday
boshqarishini
shakllantiradi. Erkaklar ko'pincha o'z stresslarini ko'rsatmaslikka intilishadi, bu esa
ularning psixologik va jismoniy salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ayollar esa stressni boshqarishda ko'proq ochiq bo'lib, bu ularga yaxshiroq
moslashuvchanlikni taqdim etadi.Sababi ular hissiyotlarini namoyon etish otrqali
o’zlarini bu stressli vaziyatda uzoq vaqt qolib ketishdan saqlagan bo’ladilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
9
Shu bois, abituriyentlarning stressga bardoshlilikda gender omili ko'plab
holatlarda farq qiladi va bu tushuncha o'qish jarayonida ularning psixologik
holatini tushunish va yordam ko'rsatish uchun muhim ahamiyatga ega.
2. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash:
Oila, do‘stlar, ustozlar va keng jamoatchilik tomonidan ko‘rsatilgan ijtimoiy-
emotsional yordam abituriyentlarning stressni yengilroq boshdan kechirishlariga
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. O‘zini yolg‘iz his qilmaydigan, doimiy ravishda
ijobiy fikr va maslahatlar oladigan abituriyentlarda o‘ziga ishonch kuchli bo‘ladi.
Ularda motivatsiyaning yuqoriligi sabab oldinga intilish kuchli bo’ladi natijada
ossonlik bilan maqsadlariga erisha oladilar.Erisha olmagan taqdirlarida ham,o’zlari
ustida ko’proq ishlashga va yanada yahshiroq bo’lishga intilishga ijtimoiy ishonch
sabab kuch topa oladilar.Qo‘llab-quvvatlash yetishmasa, motivatsiya va ruhiy
barqarorlik pasayadi.Bu esa ularda psixologik muammolarga sabab bo’ladi.Eng
birinchi
o’rinda
stress
yuzaga
keladi,buning
natijasida
yolg’izlik
hissi,samatsenkaning tushib ketishi hamda qiziqishlarning so’nib borishi kabi
holatlar yuzaga kelishi mumkin.Shu sababli ham ushbu nafaqat ushbu davrda balki
inson umri davomida doimo qo’lab-quvvatlash va ishonchga ehtiyoj sezadi.
3. O‘zaro ta’sir:
Gender va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash omillari bir-biri bilan bevosita bog‘liq.
Masalan, qizlar ko‘proq emotsional yordamga ehtiyoj sezishadi, bu esa ularning
ijtimoiy aloqalarini kuchaytiradi. O‘g‘il bolalar esa mustaqillikka intilishadi, biroq
ularga ham rag‘batlantirish va dalda zarur. Ushbu ikki omilning uyg‘unligi stress
yuzaga kelishini oldini oladi.Stressli holatlarga duch kelgan taqdirda ham
bardoshlilik darajasini oshiradi.Umumiy qilib aytadigon bo’lsak abituriyentlarning
stressga bardoshliligini oshirishda individual yondashuv, psixologik treninglar,
motivatsion suhbatlar va oila hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Maktab
psixologlari, ota-onalar va ustozlar bu jarayonda faol ishtirok etishlari lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
10
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
M.G.Davletshin va boshqalar.’’Yosh davrlar va pedagogik
psixologiya’’T.TDPU.2009
2. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping.
3.https://
www.linkedin.com>pulse
4..
https://uz.goodinternet.org/uz/sections/
