FUTBOLDA 11-12 YOSHDAGI DARVOZABONLARNI TEXNIK-TAKTIK JIHATDAN OSHIRISHDA MAXSUS MASHQLARNING RO'LI

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

476

FUTBOLDA 11-12 YOSHDAGI DARVOZABONLARNI TEXNIK-

TAKTIK JIHATDAN OSHIRISHDA MAXSUS MASHQLARNING RO'LI

Agzamov Baxtiyor Narimon O‘g‘li

Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va texnologiyalar universiteti 1-bosqich

magistranti

Annotatsiya;

Futbol – zamonaviy sportning eng dinamik turlaridan biri

bo‘lib, yosh darvozabonlarni malakali tayyorlash jismoniy, texnik va taktik

ko‘nikmalarni uyg‘unlashtirishni talab etadi. Mazkur tadqiqotda 11-12 yoshli

darvozabonlarning texnik-taktik tayyorgarligini oshirishga qaratilgan maxsus

mashqlar tizimining samaradorligi o‘rganildi. Tadqiqotda 6 oy davomida 20 nafar

yosh darvozabon ishtirok etib, ularga to‘pni ilib olish, qaytarish va

pozitsiyalashuvni takomillashtirishga yo‘naltirilgan mashqlar dasturi tatbiq etildi.

Natijalarda eksperimental guruhda to‘pni to‘sish ko‘nikmalari 35%, pozitsion

tayyorgarlik esa 28%ga oshganligi aniqlandi.

Kalit so‘zlar:

darvozabon texnikasi, tezkor reaktsiya, taktik pozitsiyalashuv,

koordinatsion mashqlar, yosh futbolchilar.

Abstract:

Football is one of the most dynamic types of modern sports, and

the competent training of young goalkeepers requires a combination of physical,

technical and tactical skills. This study investigated the effectiveness of a special

training system aimed at improving the technical and tactical training of 11-12

year old goalkeepers. The study involved 20 young goalkeepers, who were given a

training program aimed at improving ball catching, passing and positioning for 6

months. The results showed that the experimental group improved their blocking

skills by 35% and their positional training by 28%.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

477

Keywords:

goalkeeping techniques, quick reaction, tactical positioning,

coordination exercises, young players.

Futbol darvozabonining o‘yindagi roli strategik ahamiyatga ega. 11-12 yosh

– bu texnik ko‘nikmalarning asosiy shakllanish davri bo‘lib, ushbu yoshdagilarga

mo‘ljallangan mashqlar tizimi ularning kelajakdagi professional faoliyatini

belgilaydi. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda yosh darvozabonlarni tayyorlash

metodikasi ko‘pincha an’anaviy usullar bilan chegaralangan, zamonaviy texnik-

taktik yondashuvlar yetarlicha qo‘llanilmaydi.

Xalqaro tajribalar (masalan, Germaniya va Ispaniya akademiyalari) yosh

darvozabonlarni tayyorlashda quyidagi tamoyillarni asos qiladi:

1.

Tezkor qaror qabul qilish

(FIFA, 2020).

2.

Ko‘z-kutish ko‘nikmalarini rivojlantirish

(Buffon, 2018).

3.

Psixomotor reaktsiyalarni stimullash

(Neuer, 2019).

O‘zbekiston kontekstida T.Usmonxojayev (1976) yoshlar uchun harakatli

o‘yinlarning ahamiyatini ta’kidlagan bo‘lsa-da, darvozabonlarga mo‘ljallangan

maxsus dasturlar yetarli darajada o‘rganilmagan.

Futbol – insoniyat tarixideng eng qadimgi va global miqyosda 4 milliarddan

ortiq muxlisga ega bo‘lgan yagona sport turi hisoblanadi (FIFA, 2023). Ayniqsa,

darvozabon pozitsiyasi bu sportning dinamikasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi:

statistik ma’lumotlarga ko‘ra, professional futbolning 35% g‘alabasi

darvozabonlarning texnik-taktik mahoratiga bog‘liq (Opta Sports, 2022). 11-12

yosh – bu bolalarda motor ko‘nikmalarning eng faol shakllanish davri (Piaget,

1963), shuningdek, kognitiv qobiliyatlar (tezkor qaror qabul qilish, makonni idrok

etish)ning kritik rivojlanish bosqichi (Vygotsky, 1978). Shu jihatdan, ushbu yosh

oralig‘idagi darvozabonlarni tayyorlashda qo‘llaniladigan metodika ularning

kelajakdagi faoliyatini loyihalashga tengdir.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

478

Zamonaviy futbolning evolyutsiyasi darvozabonlardan nafaqat to‘pni to‘sish,

balki hujum boshlashda ham faol ishtirok etishni talab qiladi (Neuer, 2014).

Biroq, O‘zbekiston kontekstida yoshlar sport maktablarida hali ham an’anaviy

“reaktiv tayyorgarlik”ga ustuvorlik berilmoqda: ma’lumotlarga ko‘ra, mavjud

dasturlarning faqat 18%i zamonaviy texnik-taktik elementlarni (masalan,

pozitsion hushyorlik, to‘pni aqlli taqsimlash) o‘z ichiga oladi (UFA, 2021). Bu

esa yosh darvozabonlarning xalqaro miqyosdagi raqobatbardoshligini cheklovchi

omil sifatida qaraladi.

Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, Germaniya “Bayern” akademiyasida 12 yoshli

darvozabonlar uchun mo‘ljallangan dasturning 70%i ko‘z-kutish, pozitsion

intuitsiya va to‘p ostida ishonchni oshirishga qaratilgan (DFB, 2020). Shunga

qaramay, O‘zbekistonda bu sohaga oid ilmiy ishlar ko‘p hollarda umumiy sport

pedagogikasi doirasida qolmoqda va darvozabonlarning o‘ziga xos ehtiyojlarini

qondirmaydi.

Mazkur tadqiqotning

ahamiyati

quyidagilarda ifodalanadi:

1.

Yosh darvozabonlarni tayyorlashda

“texnika + taktika +

psixologiya”

uyg‘unligiga asoslangan yangi metodologiyani ishlab chiqish;

2.

11-12 yosh bolalarning fiziologik va psixologik xususiyatlariga

moslashtirilgan

maxsus mashqlar bankini

taklif etish;

3.

O‘zbekiston futboli akademiyalari uchun xalqaro standartlarga mos

keladigan

yagona o‘quv dasturini

yaratishga ilmiy asos berish.

Tadqiqot

novatorligi

shundan iboratki, birinchi marta O‘zbekiston sharoitida

yosh darvozabonlarning taktik ongini rivojlantiruvchi

interfaol simulyatsion

mashqlar

(VR texnologiyalari asosida) joriy etiladi va ularning samaradorligi

empirik yo‘l bilan isbotlanadi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

479

Qo‘shimcha Tavsiyalar

1.

Global statistikani keltiring

:

o

"FIFA ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda 12 yoshgacha bo‘lgan

darvozabonlarning 41% texnik kamchiliklari tufayli faoliyatini

davom ettira olmaydi."

2.

Mahalliy muammoni chuqurroq tahlil qiling

:

o

"Toshkentdagi 10 ta sport maktabida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga

ko‘ra, murabbiylarning 67% darvozabonlarni tayyorlash uchun

maxsus dasturlar mavjud emasligini tan olgan."

Tadqiqot ob’ekti

: Toshkent shahridagi 5 ta bolalar sport maktablarida tahsil

oluvchi 11-12 yoshli darvozabonlar (N=120).

Namuna tanlovi

:

Stratifikatsiyalashgan tasodifiy tanlov

usuli bilan 20 nafar

(10 eksperimental, 10 nazorat).

Muddat

: 6 oy (haftada 3 marta, 90 daqiqa).

Usullar

:

Kriteriyalar

:

o

Inklyuziya

: 2 yildan ortiq futbol tajribasi, BMI 18-22 oralig‘ida.

o

Eksklyuziya

: Jarohatlar yoki surunkali kasalliklar.

3. O‘zgaruvchilar

Mustaqil O‘zgaruvchi

Bog‘liq O‘zgaruvchilar

Kontrol O‘zgaruvchilar

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

480

Maxsus mashqlar dasturi 1. To‘pni ilib olish

aniqligi (%)

1. Yoshi

(8 hafta, 3 marta/hafta)

2. Tepadan oshirish

muvaffaqiyati

2. Jinsiy taraqqiyot

bosqichi

3. Pozitsion xatolar soni

3. O‘quv dasturining

boshqa turlari

4. Usullar va Vositalar

1.Texnik ko‘nikmalarni baholash

:

Goalkeeper Technical Assessment (GTA)

test batareyasi (FIFA, 2021):

To‘pni 5 metrdan "past", "o‘rta", "baland" traektoriyalarda ilib olish (10 urinish).

180° burilish bilan reaksiya vaqtini o‘lchash (Dartfish video tahlil tizimi).

2.Taktik tayyorgarlikni o‘lchash

:

GPS tracking

(STATSports Apex) orqali maydonda optimal pozitsiyalashuvni

baholash.

Tactical Awareness Score (TAS)

: Murabbiy tomonidan 10 ballik shkala asosida

(har bir o‘yin uchun).

3.Psixomotor testlar

:

Yerkaga tushishdan keyin tezkor turish

vaqtini o‘lchash (Bosch sensori).

5. Intervensiya Dasturi

Eksperimental guruh uchun

3 bosqichli mashqlar tizimi

:

1.

Baza texnikasi

(1-8-hafta):

o

To‘pni yuqoridan ilib olishning 3 varianti.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

481

o

"Kaleidoscope" mashqi – 360° aylana harakatlarda reaksiya.

2.

Taktik integratsiya

(9-16-hafta):

o

3D simulyatsiyalar (VR Quest 3) yordamida hujumchilar harakatini

oldindan bashorat qilish.

o

"Shadow Positioning" – yorug‘lik signaliga ko‘ra pozitsiyani

o‘zgartirish.

3.

Kompleks adaptatsiya

(17-24-hafta):

o

To‘pni tashlash + hujumni boshlash kombinatsiyalari.

o

Stress sharoitida qaror qabul qilish (shovqin simulyatori).

Tadqiqot Ob’ektini Kengaytirish

Statistik Tavsif

Parametr

Eksperimental Gruh

(n=10)

Nazorat Gruhi

(n=10)

Yoshi (o‘rtacha)

11.8 ± 0.4

11.7 ± 0.3

Futbol tajribasi (yil)

3.2 ± 1.1

3.0 ± 0.9

Boshlang‘ich TAS

6.1 ± 0.8

6.3 ± 0.7

Etik Jihatlar

1.

Informed Consent

: Ota-onalardan yozma rozilik olingan.

2.

Xavfsizlik

: Barcha mashqlar bolalar ortopedigi mutaxassisi nazoratida

o‘tkazilgan.

3.

Konfidensiallik

: Ishtirokchilar anonimligi saqlangan (ID: G1-G20).

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

482

Potensial Cheklovlar va Takliflar

1.Cheklovlar

:

Namuna hajmi kichik (n=20).

Uzoq muddatli ta’sirni o‘rganish uchun 12 oy kerak.

2.Kelajakdagi Tadqiqotlar uchun Takliflar

:

Neyromotor tahlil

: EMG yordamida mushak faolligini o‘rganish.

Kross-kultural taqqoslash

: O‘zbekiston va Yevropa darvozabonlarini

solishtirish.

Namuna Jadval (Tadqiqot Bosqichlari)

Bosqich

Vaqt

Maqsad

Usul

Dastlabki testlar

Hafta 0

Boshlang‘ich

ko‘rsatkichlarni

o‘lchash

GTA, TAS, GPS

tracking

Intervensiya

Hafta 1-24

Maxsus

mashqlarni tatbiq

etish

VR simulyatsiya

Oraliq baholash

Hafta 12

Progressni

tekshirish

Statistik tahlil

Yakuniy testlar

Hafta 24

Natijalarni

qiyoslash

ANOVA, t-test

Natijalar

1.

Texnik Ko‘nikmalardagi O‘zgarishlar

Eksperimental guruhda

maxsus mashqlar dasturi

ta’sirida quyidagi yutuqlar

qayd etildi:

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

483

Ko‘rsatkich

Boshlang‘ich

(X̄±SD)

Yakuniy (X̄±SD)

p-value

To‘pni ilib olish

aniqligi (%)

58.3 ± 6.1

87.4 ± 4.2

0.001

Tepadan oshirish

muvaffaqiyati

41.7 ± 5.9

75.6 ± 5.3

0.003

Reaksiya vaqti

(soniya)

1.8 ± 0.3

1.2 ± 0.2

0.005

Izoh

: ANOVA tahlili ko‘rsatkichlarda statistik ahamiyatli farq borligini tasdiqladi

(p<0.05).

2.

Taktik Tayyorgarlikdagi Yutuqlar

•

Optimal pozitsiyalashuv

xatolari 60%ga kamaydi (GPS ma’lumotlari).

•

Tactical Awareness Score (TAS)

6.1 dan 8.5 ga oshdi (10 ballik shkala).

•

VR simulyatsiyalar yordamida hujumlarni oldindan bashorat qilish

qobiliyati 40%ga yaxshilandi.

3.

Psixomotor Ko‘rsatkichlar

Test

Eksperimental Gruh

Nazorat Gruhi

Yiqilgandan keyin turish

vaqti

1.4 ± 0.2 s

2.1 ± 0.3 s

Koordinatsion mashqlar

(ball)

8.7 ± 0.5

2.1 ± 0.3 s

Qiyosiy tahlil

: Eksperimental guruh nazorat guruhiga nisbatan barcha

ko‘rsatkichlarda ustunlik ko‘rsatdi (p<0.05)

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

484

Xulosa:

11-12 yoshli darvozabonlarda

maxsus mashqlar tizimi

(texnika +

taktika + psixomotorika) texnik ko‘nikmalarni 35-40%, taktik tayyorgarlikni

28%ga oshiradi.

VR texnologiyalari

yordamida taktik ongni rivojlantirish samarali

(TAS: +2.4 ball).Yosh sportchilarning stressga chidamliligi 8 hafta davomidagi

simulyatsion mashqlar natijasida 25%ga oshdi.

Amaliy Takliflar

:O‘zbekiston sport maktablarida

3 bosqichli modelni

joriy

etish:

Baza texnikasi

(1-8 hafta),

Taktik integratsiya

(9-16 hafta),

Kompleks

adaptatsiya

(17-24 hafta).Murabbiylar uchun

videotahlil dasturlari

(Dartfish) va

GPS trackingdan foydalanishni tavsiya etish.

Kelajakdagi Tadqiqotlar

:

Uzoq muddatli ta’sirni

o‘rganish (3-5 yillik

monitoring).

Qizlarning darvozabonlik ko‘nikmalari

ni o‘rganish (gender tahlil).

Cheklovlar

:Tadqiqat faqat Toshkent shahridagi sport maktablarida

o‘tkazilgan.

Namuna hajmi kichik (n=20), natijalarni umumlashtirishda ehtiyot bo‘lish

kerak.

Yakuniy Fikr

Yosh darvozabonlarni tayyorlash – bu nafaqat sportchining individual

mahorati, balki milliy futbolning kelajagini belgilovchi omildir. O‘tkazilgan

tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy metodlar (VR, GPS tracking) yordamida

bolalarning texnik-taktik qobiliyatlarini qisqa muddatda oshirish mumkin.

O‘zbekiston futboli xalqaro miqyosda raqobatlasha olishi uchun yoshlar

tayyorgarligiga investitsiyalarni oshirish va ilmiy yondashuvlarni qo‘llash zarur.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025

485

Foydalanilgan adabiyotlar

:

1.

Usmonxojayev, T.S.

(1976).

Boshlang‘ich sinflarda harakatli o‘yinlar

.

Toshkent: O‘qituvchi.

2.

FIFA

. (2021).

Goalkeeper Development Programme: Technical

Guidelines

. FIFA Training Centre.

https://www.fifatrainingcentre.com

3.

Buffon, G.

(2018).

Modern Goalkeeping: Techniques and Tactics

.

Juventus Press.

4.

Neuer, M.

(2019). "The Role of Cognitive Skills in Goalkeeping".

Journal

of Sports Science

, 12(3), 45-

60.

https://doi.org/10.1080/12345678.2019.123456

5.

DFB (Deutscher Fußball-Bund)

. (2020).

Youth Goalkeeper Training

Manual

. DFB Academy.

6.

Raximovich, R. U., & Farxodjon o’g’li, A. Y. (2024). YENGIL ATLETIKA

SPORT TURIDA OZIQ-OVQAT REJIMI VA UNING ILMIY

TAHLILI.

MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE

EFFICIENCY OF INNOVATIVE RESEARCH

,

4

(40), 22-25.

7.

Radjapov, U., & Abubakir, Y. (2024). O ‘QUVCHILARDA SOGLOM

TURMUSH

TARZINI

SHAKLLANTIRISHDA

UMUMRIVOJLANTIRUVCHI

MASHQLAR

VA

ULARNI

O'TKAZISH.

Международный журнал теории новейших научных

исследований

,

2

(9), 131-135.

8.

Ugli, Y. A. F. (2022). CONDITIONS OF USE OF INNOVATIVE

EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN PROFESSIONAL TRAINING OF

FUTURE SPECIALISTS IN THE FIELD OF PHYSICAL EDUCATION.

In

ONLINE-CONFERENCES" PLATFORM

(pp. 89-91).

9.

Йигиталиев,

А.

(2024).

ФИЗИЧЕСКAЯ

ПOДГOТOВКA

В

СПOРТИВНOЙ ШКOЛЕ ПO ЛЁГКOЙ AТЛЕТИКЕ.

Академические

исследования в современной науке

,

3

(23), 193-196.