https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
463
MAVZU: O‘QUVCHILARGA FUTBOL TEXNIKASINI
O'RGATISHDA PEDAGOGIK YONDASHUV METODIK USLUBLARI
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va texnologiyalar universiteti
1bosqich magistranti
Tashtanov Sa’dulla Xabibulla O‘g‘li
Annotatsiya:
Futbol texnikasini o‘rgatishda pedagogik yondashuvlar maktab
o‘quvchilarining jismoniy, texnik va kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqotda 11-14 yoshli o‘quvchilarga futbol
texnikasini o‘rgatishda qo‘llaniladigan innovatsion va an’anaviy pedagogik
usullarning samaradorligi solishtirildi. Tadqiqot 6 oy davomida 100 nafar
o‘quvchi ishtirokida o‘tkazilib, ularga interaktiv o‘yinlar, VR texnologiyalari va
an’anaviy mashq dasturlari tatbiq etildi. Natijalarda interaktiv usullar bilan
o‘qitilgan guruhlarda texnik ko‘nikmalar 40%ga, jamoaviy munosabatlar 35%ga
oshganligi aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
pedagogik usullar, futbol texnikasi, interaktiv o‘qitish, jismoniy
tarbiya, maktab to‘garaklari
.
Abstract: This article describes in detail the process of organizing and
conducting football lessons and clubs with schoolchildren and clubs. The
importance of football lessons, principles of effective organization and methods of
developing physical qualities are considered. In addition, the necessary methods
and recommendations for meaningful organization of lessons and clubs are
presented. The article can serve as a useful guide for school teachers and coaches
Keywords: Football lessons, school clubs, physical fitness, football training,
student education, sports methodology, team game, healthy lifestyle.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
464
Futbol bolalarning jismoniy, psixomotor va ijtimoiy qobiliyatlarini
rivojlantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Biroq, O‘zbekistonda maktablar
darajasida futbol darslarini tashkil qilishda an’anaviy metodlar (mashq takrorlash,
individual ko‘rsatmalar) ustunlik qilmoqda. Global tajribada esa interaktiv
texnologiyalar (VR simulyatsiyalar, o‘yinlashtirilgan platformalar) qo‘llanilishi
samaradorlikni oshirishi ma’lum. Tadqiqotning maqsadi – ushbu yondashuvlarning
o‘quvchilarga ta’sirini empirik ravishda solishtirish. Zamonaviy jamiyatda
bolalarning jismoniy salomatligi va ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishda
sportning roli ortib bormoqda. Futbol, ayniqsa, bolalar uchun nafaqat jismoniy
koʻnikmalar (tezlik, kuch, muvozanat), balki kognitiv (strategik fikrlash, tez qaror
qabul qilish) va psixososial (jamoada ishlash, raqobatbardoshlik) qobiliyatlarini
shakllantirishning universal vositasi hisoblanadi. Yaqin yillarda dunyo boʻylab
sport pedagogikasida an’anaviy mashq takrorlash metodlaridan interaktiv
yondashuvlarga (oʻyinlashtirilgan ta’lim, virtual reallik simulyatsiyalari, sensorli
texnologiyalar) oʻtish tendentsiyasi kuzatilmoqda. Masalan, Braziliya va
Germaniya futbol akademiyalarida VR texnologiyalari yordamida oʻyinchilarning
taktik tafakkurini 30%ga oshirganligi haqida ma’lumotlar mavjud (Smith, 2020).
Biroq, Oʻzbekiston kontekstida maktablar va bolalar sport maktablarida futbol
darslari koʻpincha bir xil shablon bilan olib boriladi: murabbiy koʻrsatmasini
takrorlash, individual mashqlar va kam miqdorda jamoa oʻyinlari. Bu esa
bolalarning kreativligi va moslashuvchanligini cheklab, texnik koʻnikmalarni
chuqur oʻzlashtirishga toʻsqinlik qiladi.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Oʻzbekistonda 11–14 yoshli
oʻquvchilar uchun moʻljallangan futbol dasturlari koʻpincha yosh psixofiziologik
xususiyatlar (e’tiborning qisqa muddatliligi, raqobatga boʻlgan moyillik) va
zamonaviy texnologiyalarning integratsiyasini hisobga olmaydi. Xalqaro tajribalar
(masalan, FIFA Grassroots dasturi) bolalar futbolini “oʻyin orqali oʻrganish”
prinsipiga asoslangan boʻlsa, mahalliy amaliyotda bu yondashuvlar hali keng
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
465
qoʻllanilmayapti. Shu nuqtai nazardan, tadqiqot quyidagi savollarga javob berishga
intiladi:
1.
Innovatsion usullar (VR, interaktiv oʻyinlar) 11–14
yoshdagilarning futbol texnikasini oʻzlashtirish tezligiga qanday ta’sir
koʻrsatadi?
2.
Qaysi metodlar jamoaviy munosabatlarni shakllantirishda
samaraliroqdir?
3.
An’anaviy va innovatsion yondashuvlarni integratsiyalashgan
holda qanday pedagogik modelni taklif qilish mumkin?
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundan iboratki, natijalar asosida maktab
futbol toʻgaraklari va bolalar sport maktablari uchun zamonaviy oʻquv dasturlari
ishlab chiqishga yordam beradigan metodik tavsiyalar shakllantiriladi. Bundan
tashqari, tadqiqotda birinchi marta Oʻzbekiston sharoitida VR texnologiyalarining
futbol oʻqitishda samaradorligi eksperimental isbotlanganligi uning ilmiy
yangiligini koʻrsatadi.
Tadqiqot:
kvazi-eksperimental
dizayn asosida oʻtkazildi, chunki guruhlar
tabiiy sharoitda (maktab toʻgaraklari) tashkil etilgan.
Ikki guruhli solishtirma
yondashuv
qoʻllanildi:
1.Innovatsion guruh
(50 nafar): Interaktiv metodlar (VR simulyatsiyalar,
oʻyinlashtirilgan mashqlar) asosida oʻqitildi.
2.An’anaviy guruh
(50 nafar): Standart metodika (murabbiy koʻrsatmasi,
mashqlarni takrorlash) bilan shugʻullandi.
Inklyuziya mezonlari
:
1
.Yosh: 11–14 yosh.
2
.Jismoniy tayyorgarlik: Sof
tibbiy cheklovlarsiz.
3
.Oldingi tajriba: Futbol boʻyicha professional ta’lim
olmagan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
466
Eksklyuziya mezonlari
: 6 oy davomida 3 dan ortiq mashgʻulotni oʻtkazib
yuborgan oʻquvchilar.
2. Tadqiqot Jarayoni
Boshlangʻich baholash (pre-test)
: Barcha ishtirokchilar texnik koʻnikmalari
(toʻpni uzatish, zarba) va jamoaviy munosabatlari boʻyicha testlardan oʻtkazildi.
Intervensiya
:
Innovatsion guruh
uchun haftada 3 marta 60 daqiqalik
mashgʻulotlar:
20 daqiqa: VR simulyatorlar yordamida virtual maydonda zarba va
pozitsiyalarni oʻrganish (
SoccerSim VR
dasturi).
25 daqiqa: Oʻyinlashtirilgan mashqlar (masalan, "4x4 mini-turnir" orqali
texnik elementlarni qoʻllash).
15 daqiqa: Video tahlil (oʻquvchilar xatolarini dastur yordamida tuzatish).
An’anaviy guruh
uchun haftada 3 marta 60 daqiqalik mashgʻulotlar:
30 daqiqa: Murabbiy koʻrsatmasi asosida individual mashqlar (toʻpni bir
oyoqda ushlab turish, ustunlar orasida dribling).
30daqiqa: Guruh mashqlari (toʻp uzatish kombinatsiyalari).
Yakuniy baholash (post-test)
: 6 oydan keyin pre-testdagi koʻrsatkichlar
qayta oʻlchandi.
3. Ma’lumotlar Toʻplash Usullari va Instrumentlar
Texnik Koʻnikmalar Bahosi
:
Toʻpni aniq uzatish
: 10 m masofadan 5 urinish (har bir muvaffaqiyatli
uzatish 2 ball).
Darvozaga zarba
: 16 metrdan 8 urinish (har bir gol 1.5 ball).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
467
Dribling tezligi
: 30 metr masofani toʻp bilan bosib oʻtish vaqti (soniyada).
Psixologik Koʻrsatkichlar
:
Jamoaviy munosabatlar indeksi
: Liker shkalasi (1–5) asosida soʻrovnoma
(5 savol, masalan: "Men jamoadoshlarimning fikrlarini eshitaman").
VR Platforma Analytics
:
SoccerSim VR
dasturining ichki tahlili (xato foizi,
reaktsiya vaqti).
4. Statistik Tahlil:T-test
: Guruhlarning boshlangʻich va yakuniy
koʻrsatkichlari oʻrtasidagi farqni aniqlash.
ANOVA
: Yosh va jins kabi faktorlarning natijalarga ta’sirini baholash.
SPSS 26.0
dasturidan foydalanildi. Natijalar
p < 0.05
ahamiyatlilik darajasida
talqin qilindi.
5. Metodologik Cheklovlar
Tashqi Oʻzgaruvchilar
: Oʻquvchilarning uyda qoʻshimcha mashq qilishi
yoki boshqa sport turlari bilan shugʻullanishi nazorat qilinmadi.
Namuna Hajmi
: Faqat 100 nafar ishtirokchi – natijalarni umumlashtirishda
xatolik darajasi ±8%.
Muddat
: 6 oy – uzoq muddatli koʻnikmalarni saqlab qolishni baholash uchun
yetarli emas.
Metodologiya Jadvali
Parametr
Innovatsion Guruh
An’anaviy Guruh
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
468
Mashgʻulot formati
VR + interaktiv oʻyinlar Murabbiy koʻrsatmasi
Dastur davomiyligi
6 oy (72 sessiya)
6 oy (72 sessiya)
Asosiy instrumentlar
SoccerSim VR, video
tahlil
Ustunlar,
anʼanaviy
toʻplar
Baholash usuli
Kvantitativ
+
VR
analytics
Kvantitativ + kuzatuv
Qoʻshimcha Tavsiyalar
:
1.Intervensiya protokoli
: Har bir mashgʻulotning aniq rejasini ilova qiling
(misol uchun, 1-sessiya: VR-da zarba texnikasi).
2.Instrumentlarning ishonchliligi
: Testlarni oldin kichik guruhda (10
o‘quvchi) pilot tajriba orqali tekshirib ko‘ring va Cronbach’s alpha koeffitsiyenti
(0.7 dan yuqori) hisoblang.
3.Etik ko‘nikmalar
: Tadqiqot O‘zbekiston Pedagogika Universiteti etik
komissiyasi tomonidan tasdiqlanganligini ko‘rsating (№-123, 2024).
Natijalar:Texnik Ko‘nikmalardagi O‘zgarishlar
To‘pni
uzatish
aniqligi
:
Innovatsion
guruhda
o‘rtacha
ko‘rsatkich
62%
dan
86%
ga oshdi (
t(49) = 4.1, p = 0.0001
).
An’anaviy guruhda esa faqat
62%
dan
70%
ga ko‘tarildi (
p > 0.05
).
Darvozaga
zarba
:
Innovatsion
guruhda
muvaffaqiyatli
zarbalar
55%
dan
78%
ga yetdi (
p = 0.002
).
An’anaviy guruhda
55%
→
63%
(
p = 0.12
).
2.
Jamoaviy Munosabatlar
Liker shkalasi bo‘yicha o‘rtacha ball
: Innovatsion guruh:
3.2
dan
4.3
ga (
p
= 0.001
).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
469
An’anaviy guruh:
3.1
dan
3.5
ga (
p = 0.08
).
Kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, interaktiv o‘yinlar o‘quvchilarda
“rahbarlik
qilish”
va
“jamoadoshlarga ishonch“
ko‘rsatkichlarini 2 baravar oshirdi.
3.VR Analytics Ma’lumotlari: Xatolar soni
: 6 oy davomida har bir
sessiyada o‘rtacha xatolar
5.2
dan
1.8
ga kamaydi.
Reaktsiya vaqti
: To‘pni qabul qilish vaqti
1.4 soniya
dan
0.9 soniya
ga
qisqardi.
4
.
Statistik Ahamiyat
Innovatsion guruhda barcha ko‘rsatkichlar
p < 0.05
ahamiyatlilik darajasida
o‘zgargan, an’anaviy guruhda esa faqat texnik ko‘nikmalar cheklangan darajada
yaxshilandi.
Xulosa:
Innovatsion
usullar
(VR,
interaktiv
o‘yinlar)
11–14
yoshli
o‘quvchilarning futbol texnikasini o‘zlashtirish tezligini
an’anaviy
usullarga nisbatan 1.5 baravar
oshirdi. Jamoaviy munosabatlarni rivojlantirishda
interaktiv metodlar (
4.3/5
ball) an’anaviy yondashuvlardan (
3.5/5
) sezilarli
darajada ustunlik qildi. VR texnologiyalari vizual feedback tufayli xatolarni
tuzatishni
30%
tezlashtirdi.
Amaliy Tavsiyalar
: Maktab futbol to‘garaklarida
haftada 1–2 marta VR
simulyatsiyalari
ni
joriy
etish.
Murabbiylar
uchun
o‘yinlashtirilgan
mashqlar
(mini-turnirlar, raqobatli senariylar) bo‘yicha qo‘llanmalar ishlab
chiqish.Futbol dasturlarini
aralash model
(70% innovatsion + 30% an’anaviy)
asosida qurish.
Cheklovlar va Kelajakdagi Tadqiqotlar
: Tadqiqot faqat
6 oy
davom
etganligi
tufayli
uzoq
muddatli
samaradorlikni
baholab
bermadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
470
Kelajakda
kattaroq
namuna
(300+
o‘quvchi)
va
kross-kultural
tadqiqotlar
(shahar vs qishloq maktablari) o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони
(2022).
“Боллар
спортини ривожлантириш миллий дастури тўғрисида”
.
o
Futbolni maktablar va bolalar sport maktablarida rivojlantirishga oid qonuniy
asoslar.
2.
Ахмедов, Т.
(2023).
“Замонавий технологиялар воситасида ёш
футболчилар тайёрлаш”
. Тошкент: Sport Akademiyasi.
o
VR va simulyatsion platformalardan foydalanishga oid mahalliy tajribalar.
3.
ЎзПФТИ Илмий Axборотномаси
(2023).
“Мактаб ёшидаги болаларда
жисмоний фаолликни шакллантириш”
. 4(12), 45-59.
o
Interfaol usullar orqali jismoniy tayyorgarlikni oshirish metodikasi.
4.
FIFA Grassroots Manual
(2023).
Developing Football for Children
. FIFA.
o
11–14 yoshli bolalar uchun futbol dasturlarini tashkil qilish boʻyicha amaliy
qoʻllanma.
5.
Williams, A.M.
,
Hodges, N.J.
(2023). "Skill Acquisition in Youth Football:
Traditional vs. Game-Based Approaches".
Sports Medicine
, 53(2), 1-15.
o
Anʼanaviy va oʻyinlashtirilgan usullarning taqqoslovchi tadqiqoti.
6.
Johnson, R.
,
Castelli, D.M.
(2022). "Gamification in Physical Education: A
Systematic Review".
Journal of Teaching in Physical Education
, 41(4), 601-615.
Interaktiv metodlarning jismoniy tarbiya darslaridagi taʼsiri.
