https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
398
KIBERBULLING – OʻZBEKISTON YOSHLARINING AXBOROT-
PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGIGA TAHDID SIFATIDA: MUAMMOLAR
VA ULARNING YECHIMI
Muallif: Ergashev Dilshod Tirkash o'g'li.
Ilmiy rahbar: IPU NTM "Pedagogika va o'qitish metodikasi" kafedrasi
professori, ps.f.d
. Fayziyeva M. X.
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada kiberbulling hodisasining mohiyati,
uning Oʻzbekistonda yoshlar orasida tarqalishi va axborot-psixologik xavfsizlikka
ta’siri tahlil qilinadi. Kiberbullingning asosiy shakllari va uning yosh avlodga
salbiy ta’siri koʻrib chiqilib, muammoning oldini olish va samarali yechim topish
yoʻllari taklif etiladi. Xususan, ta’lim muassasalarida kiberbullingga qarshi
choralar koʻrish, qonunchilikni kuchaytirish va yoshlarning raqamli madaniyatini
oshirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so`zlar: Kiberbulling, axborot-psixologik xavfsizlik, yoshlar, internet
tahdidlari, raqamli madaniyat, onlayn xavfsizlik, ijtimoiy tarmoqlar, psixologik
ta’sir, ta’lim, qonunchilik.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan internet hayotimizning
ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ammo bu rivojlanish bilan birga turli
tahdidlar, jumladan, kiberbulling (onlayn tazyiq) ham ortib bormoqda.
Kiberbulling yoshlar orasida keng tarqalgan bo‘lib, ularning psixologik holatiga,
ijtimoiy hayotiga va ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda
ham ushbu muammo dolzarb bo‘lib, uning oqibatlarini kamaytirish va samarali
yechimlarini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Kiberbulling (ing.
cyberbullying) – bu raqamli texnologiyalar yordamida sodir etiladigan ruhiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
399
bosim, tahqirlash, qo‘rqitish yoki obro‘sizlantirish jarayonidir. Ushbu hodisa
asosan ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, forumlar va boshqa onlayn platformalarda
sodir bo‘ladi. Kiberbulling an’anaviy zo‘ravonlikdan farqli ravishda internet va
raqamli vositalar orqali amalga oshirilgani sababli, u global miqyosda keng
tarqalgan va jamoatchilik uchun jiddiy muammoga aylangan.
Kiberbullingning asosiy xususiyatlari:
• Doimiylik – Jabrlanuvchi har safar internetga kirganida bosimga uchrashi
mumkin.
• Ommaviylik – Tahqirlovchi kontent tez tarqalishi va ko‘plab odamlar
tomonidan ko‘rilishi mumkin.
• Anonimlik – Zo‘ravonlar ko‘pincha anonim ravishda harakat qilgani
sababli, ularni aniqlash qiyin bo‘ladi.
Kiberbullingning asosiy shakllari quyidagilardan iborat:
1. Flaming – internet muhitida tajovuzkor bahs-munozaralar orqali odamni
kamsitish.
2. Harassment – doimiy ravishda haqoratli yoki tahdidli xabarlar yuborish.
3. Doxing – shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatish.
4. Impersonation – boshqalarning nomidan yolg‘on xabarlar tarqatish yoki
soxta akkaunt yaratish.
5. Outing va Trickery – shaxsiy yoki maxfiy ma’lumotlarni aldov yo‘li bilan
qo‘lga kiritish va ularni tarqatish.
6. Cyberstalking – jabrlanuvchini onlayn ta’qib qilish va unga doimiy
ravishda bosim o‘tkazish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
400
7. Exclusion – kishini ataylab ijtimoiy guruhdan chetlatish va unga nisbatan
diskriminatsiya qilish.
Kiberbulling yoshlarning psixologik holatiga jiddiy ta’sir qiladi, ularning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi, depressiya va stress holatlariga olib keladi.
Shu sababli, uning oldini olish va unga qarshi samarali choralar ko‘rish muhim
vazifalardan biri hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston internetdan foydalanuvchilar soni jadal
sur’atlarda oshib bormoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda
mamlakatda 30 milliondan ortiq kishi internetdan foydalangan, shundan katta
qismi yoshlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Ijtimoiy tarmoqlarning ommalashishi bilan
birga, yoshlar orasida kiberbulling holatlari ham ko‘paymoqda.
O‘zbekistonda kiberbulling quyidagi platformalarda keng tarqalgan:
• Telegram – anonim kanallar orqali shaxsga yoki guruhlarga qarshi tuhmat
va tahdidli xabarlar tarqatish.
• Instagram – izohlarda yoki xabarlar orqali haqorat qilish, shaxsiy
fotosuratlarni tarqatish.
• TikTok – foydalanuvchilarni kamsituvchi kontent yaratish, tahdidli videolar
joylashtirish.
• Facebook va YouTube – sharhlar orqali kamsitish, tuhmat va
dezinformatsiya tarqatish.
O‘zbekiston yoshlar ishlari agentligi va boshqa tashkilotlar kiberbullingning
oldini olishga qaratilgan turli dasturlarni ishlab chiqmoqda, ammo muammo
haligacha dolzarb bo‘lib qolmoqda. Har bir narsani, sohani o`sishiga sabab
bo`ladigan sabab va ta`sir bo`lgani kabi kiberbullingning ham tarqalishiga sabab
bo`luvchi omillar bor, Bular quyidagilar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
401
1. Raqamli madaniyat va internet savodxonligining yetishmovchiligi: Ko‘plab
yoshlar internet etikasi va onlayn xavfsizlik qoidalariga yetarlicha rioya qilmaydi.
Ular kiberbullingning jiddiy oqibatlarini anglamay, onlayn muhitda o‘zlarini erkin
tutishadi.
2. Ijtimoiy tarmoqlarning haddan tashqari ommalashuvi: Yoshlar orasida
TikTok, Telegram va Instagram kabi platformalarning keng tarqalishi kiberbulling
holatlarining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Onlayn muloqotning ko‘payishi bilan
salbiy munosabatlar ham kuchayadi.
3. Ota-onalar nazoratining sustligi: Ko‘pgina ota-onalar farzandlarining
internetdagi faoliyatini nazorat qilmaydi yoki qanday tahdidlar borligini yetarlicha
tushunmaydi. Bu esa yoshlarni kiberbulling xavfiga nisbatan himoyasiz qiladi.
4. Qonunchilikning sustligi va jazo choralarining yetishmovchiligi:
O‘zbekiston qonunchiligida kiberbulling bo‘yicha aniq belgilangan qonunlar
mavjud emas. Bu esa huquqbuzarlarni jazolashni qiyinlashtiradi va
kiberzo‘ravonlik holatlarining ko‘payishiga sabab bo‘ladi.
5.
Anonimlik
va
javobgarlikdan
qochish
imkoniyati:Internet
foydalanuvchilari ko‘pincha anonim qolish imkoniyatiga ega bo‘lishadi, bu esa
ularning jazodan qochishlariga sharoit yaratadi. Ko‘pchilik kiberbulling uchun
huquqiy oqibatlar borligini bilmaydi.
6. Psixologik omillar va yoshlar orasida bosimning ortishi:O‘smirlar o‘zaro
ijtimoiy ta’sir o‘tkazish uchun onlayn muhitdan foydalanishadi. Katta raqobat,
o‘zini boshqalar bilan taqqoslash va ijtimoiy maqomni mustahkamlash istagi
kiberbullingning kuchayishiga olib keladi.
Har qanday hujum va tahdidni salbiy oqibatlari bor shu jumladan
kiberbullingning ham inson hayoti va aqliy salohiyatiga ta`sirlariva oqibatlari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
402
• Ruhiy tushkunlik va stress – Jabrlanuvchilar depressiya, qo‘rquv va
xavotirga tushishadi.
• O‘z joniga qasd qilish xavfi – Ayrim holatlarda kiberbulling yoshlarning
o‘z joniga qasd qilishiga olib kelishi mumkin.
• Ijtimoiy ajralish – Jabrlanuvchilar o‘z muhitidan ajralib, ijtimoiy
faoliyatdan chekinishi mumkin.
• Ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir – Kiberbulling yoshlarning darsga bo‘lgan
qiziqishini kamaytirishi va bilim olish jarayonini qiyinlashtirishi mumkin.
O‘zbekistonda kiberbullingning keng tarqalishi yoshlar orasida jiddiy
muammoga aylanib bormoqda. Muammoni hal qilish uchun raqamli madaniyatni
rivojlantirish, ota-onalar va o‘qituvchilarning rolini kuchaytirish, maxsus
qonunlarni ishlab chiqish va yoshlarni psixologik qo‘llab-quvvatlash muhim
hisoblanadi.
Kiberbullingning oldini olish va unga qarshi samarali kurashish jamiyatning
barcha qatlamlari ishtirokini talab etadi. Quyida bu muammoga qarshi samarali
kurashish yo‘llari kengroq yoritiladi.
1. Qonunchilikni kuchaytirish: Kiberbullingga qarshi kurashda huquqiy
choralar muhim rol o‘ynaydi. Bu borada quyidagi ishlarni amalga oshirish lozim:
• Kiberbullingni alohida huquqbuzarlik sifatida belgilovchi qonunlarni qabul
qilish.
• Onlayn tahdid, tuhmat, haqorat va shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatish
kabi xatti-harakatlar uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlik choralarini belgilash.
• Kiberbulling qurbonlarini huquqiy himoya qilish mexanizmlarini yaratish,
ya’ni jabrlanuvchilarga tezkor murojaat qilish imkoniyatlarini ta’minlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
403
• Huquqni muhofaza qilish organlarining internetdagi huquqbuzarliklarni
kuzatish va unga qarshi tezkor choralar ko‘rish salohiyatini oshirish.
2. Ta’lim dasturlariga raqamli madaniyatni kiritish: Yoshlarning internet
muhitida xavfsiz harakatlanishlarini ta’minlash uchun ta’lim tizimida quyidagi
tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
• Maktab va universitet dasturlariga raqamli madaniyat, internet xavfsizligi,
onlayn odob qoidalari va axloqiy tamoyillar bo‘yicha maxsus darslarni kiritish.
• O‘quvchilarga internetning ijobiy va salbiy jihatlari haqida batafsil
tushuntirish, kiberbullingning salbiy oqibatlari va huquqiy jihatlarini o‘rgatish.
• Yoshlarni shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, zararli kontentdan
saqlanish va onlayn tahdidlarga qarshi qanday harakat qilish bo‘yicha amaliy
mashg‘ulotlar bilan ta’minlash.
• O‘qituvchilarni ham raqamli madaniyat va kiberbullingga qarshi kurash
usullari bo‘yicha maxsus o‘quv kurslari orqali tayyorlash.
3. Ota-onalar va o‘qituvchilarni o‘qitish: Ota-onalar va pedagoglarning
kiberbullingga qarshi kurashdagi roli juda muhim. Ular quyidagi yo‘nalishlarda
faoliyat yuritishlari kerak:
• Ota-onalarga internet xavfsizligi bo‘yicha trening va seminarlar tashkil
etish.
• Farzandlarining onlayn faoliyatini nazorat qilish uchun ota-onalarga maxsus
texnologik vositalar (masalan, ota-onalar nazorati dasturlari) haqida tushuncha
berish.
• Bolalar va o‘smirlarga kiberbulling qurboniga aylangan taqdirda ota-onalar
yoki o‘qituvchilarga murojaat qilish muhimligini tushuntirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
404
• Maktab va oilada ochiq muloqot muhitini yaratish, bolalarning internetda
duch keladigan tahdidlari bo‘yicha erkin gaplasha olishlariga sharoit yaratish.
• Pedagoglarni o‘quvchilarning psixologik holatini kuzatishga, kiberbulling
alomatlarini erta aniqlashga o‘rgatish.
4. Psixologik yordam markazlarini tashkil etish: Kiberbullingning
jabrlanuvchilari ko‘pincha ruhiy bosim va depressiyaga tushib qolishadi. Shu
sababli, ularni qo‘llab-quvvatlash uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirish
muhim:
• Jabrlanuvchilar uchun maxsus psixologik maslahat markazlarini tashkil
etish.
• Ishonch telefonlari va onlayn konsultatsiya xizmatlarini yo‘lga qo‘yish, bu
orqali jabrlanuvchilar o‘z muammolari bo‘yicha mutaxassislarga murojaat qilish
imkoniyatiga ega bo‘lishlari lozim.
• Maktab va universitetlarda professional psixologlarni ishga jalb qilish, ular
orqali o‘quvchilarga psixologik yordam ko‘rsatish tizimini mustahkamlash.
• Ommaviy axborot vositalari va internet platformalarida kiberbullingdan
aziyat chekkanlarga yordam beruvchi resurslar va manbalarni keng targ‘ib qilish.
5. Ijtimoiy tarmoqlar bilan hamkorlik qilish: Kiberbullingga qarshi kurashda
ijtimoiy tarmoqlar va internet platformalari ham o‘z mas’uliyatini oshirishi kerak:
• Ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarga zararli kontentni avtomatik ravishda
aniqlaydigan algoritmlar va filtrlar joriy qilish.
• Shikoyat qilish tizimlarini takomillashtirish – foydalanuvchilarga
kiberbulling bilan bog‘liq holatlar haqida tez va oson xabar berish imkoniyatini
yaratish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
405
• Anonim akkauntlar orqali kiberbulling sodir etilishining oldini olish uchun
yangi tartiblar joriy qilish, masalan, akkauntlarni ro‘yxatdan o‘tkazishda shaxsni
tasdiqlash talabini kuchaytirish.
• Blogerlar va mashhur shaxslarni kiberbullingga qarshi kurashda
faollashtirish, ularni onlayn odob qoidalarini targ‘ib qilishga jalb qilish.
Kiberbullingga qarshi samarali kurashish uchun huquqiy chora-tadbirlarni
kuchaytirish, ta’lim tizimida raqamli madaniyatni rivojlantirish, ota-onalar va
o‘qituvchilarni o‘qitish, jabrlanuvchilar uchun psixologik yordam markazlarini
tashkil etish hamda ijtimoiy tarmoqlar bilan hamkorlik qilish zarur. Ushbu chora-
tadbirlar yoshlarning axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlash va internet
muhitini sog‘lom saqlashda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN MANBALAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi “Axborot xavfsizligi to‘g‘risida”gi qonuni.
2. UNESCO. (2022). Cyberbullying and its impact on youth mental health.
3. Smith, P. K., & Slonje, R. (2010). Cyberbullying: The nature and extent of
a new trend in social aggression.
4. Davlat statistika qo‘mitasi (2023). O‘zbekiston internet foydalanuvchilari
to‘g‘risidagi ma’lumotlar.
