https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
381
O’ZBEKISTON MOLIYAVIY INKLYUZIYA HOLATINI YAXSHILASH
SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH HAMDA
TAKOMILLASHTIRISH VA ULARNING SAMARADORLIGINI
OSHIRISH YO’LLARI
Sadikov Shoxrux Shuxratovich –
Toshkent xalqaro universiteti “IT Departamenti” direktori PhD, dotsent
Nusratov Azizbek San’atillayevich –
Toshkent xalqaro universiteti tayanch doktaranti (PhD)
Annotatsiya. Moliyaviy xizmatlardan foydalanishdagi tengsizlik zamonaviy
dunyoda ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikning shakllaridan biridir. Raqamli
texnologiyalar bugungi kunda ushbu muammoni hal qilishda sezilarli yutuqlarga
erishish va kam ta'minlangan uy xo'jaliklari, kichik va o'rta tadbirkorlarga
moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini yaratish uchun yangi
imkoniyatlar yaratdi. Bu ularga rasmiy iqtisodiyotda samarali ishtirok etish,
farovonligini oshirish va hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi. Shu bilan birga,
raqamlashtirish yangi texnologik xatarlarning paydo bo'lishi sababli jiddiy
muammolarni keltirib chiqaradi. Bunday risklarni boshqarish maxsus dasturlarni
ishlab chiqish va moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirish jarayonini tartibga
solishning nostandart usullaridan foydalanishni talab qiladi.
Kalit so’zlar: raqamlashtirish, moliya, risk, davlat boshqaruvi, moliyaviy
inklyuziya, fintech innovatsiyalar.
Annotation. Inequality in access to financial services is one of the forms of
socio-economic inequality in the modern world. Digital technologies have made
significant strides in addressing this issue by creating new opportunities for low-
income households, small and medium-sized enterprises to access financial
services. This enables them to participate effectively in the formal economy,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
382
improve their well-being, and enhance their quality of life. At the same time,
digitalization introduces serious challenges due to the emergence of new
technological risks. Managing such risks requires the development of specialized
programs and the use of unconventional approaches to regulating the
digitalization of financial services.
Keywords: digitization, finance, risk, public administration, financial
inclusion, fintech innovations.
Kirish.
Bugungi kunda moliyaviy inklyuziya iqtisodiy oʻsish va barqaror
rivojlanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Moliyaviy inklyuziya
aholining barcha qatlamlari, ayniqsa, moliyaviy xizmatlardan foydalanish
imkoniyati cheklangan guruhlar uchun moliyaviy xizmatlarga teng va qulay kirish
imkoniyatini taʼminlashni nazarda tutadi. Oʻzbekistonda moliyaviy xizmatlardan
foydalanish darajasini oshirish mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish, aholi
farovonligini oshirish va ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish uchun muhim
ahamiyatga ega. Ushbu jarayonda raqamli texnologiyalarning oʻrni katta boʻlib,
ularning joriy etilishi orqali moliyaviy xizmatlarning samaradorligi oshirilishi
mumkin.
Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda moliyaviy inklyuziya darajasini oshirish
boʻyicha sezilarli ishlar amalga oshirildi. Xususan, raqamli texnologiyalarni joriy
etish va rivojlantirish orqali moliyaviy xizmatlarning qulayligi va ommabopligi
oshirildi. Biroq, moliyaviy inklyuziya darajasini yanada oshirish uchun hali
koʻplab vazifalar mavjud.
Moliyaviy inklyuziya deganda, har bir fuqaroning bank, kredit, sugʻurta va
boshqa moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishi tushuniladi.
Moliyaviy inklyuziya moliyaviy muomalaga ilgari jalb etilmagan resurslarni,
xususan, kichik va o'rta kompaniyalar va kam ta'minlangan uy xo'jaliklari
resurslarini jalb qilish uchun katta ahamiyatga ega. Qo'shimcha moliyaviy resurslar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
383
nafaqat butun moliya tizimini mustahkamlaydi, balki barqaror inklyuziv o'sish
uchun shart-sharoitlar yaratadi, bu esa hamma uchun bozorlar va resurslarga kirish
uchun teng imkoniyatlarni, shuningdek, iqtisodiy o'sish natijalarini jamiyat ichida
adolatli taqsimlashni nazarda tutadi.
Moliyaviy inklyuziya quyidagi asosiy tamoyillarga ega:
•
Moliyaviy xizmatlarning hammabopligi;
•
Kam taʻminlangan va chekka hududlarda xizmatlarning rivojlanishi;
•
Raqamli texnologiyalar orqali qulay va tezkor xizmat koʻrsatish.
Oʻzbekistonda hali ham moliyaviy xizmatlardan toʻliq foydalana olmaydigan
qatlamlar mavjud. Ayniqsa, qishloq joylarida bank xizmatlariga yetib borish
qiyinligi bu boradagi asosiy muammolardan biridir. Raqamli texnologiyalar
moliyaviy jihatdan cheklangan iste'molchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi,
jumladan, maqsadli moliyaviy mahsulotlar va xizmatlardan arzon narxlarda
foydalanish. Bundan tashqari, ular ularga yaxshiroq moliyaviy qarorlar qabul
qilishga va moliyaviy farovonligini yaxshilashga yordam beradi.
Mobil telefonlar va internet orqali taqdim etiladigan raqamli moliyaviy
xizmatlarning yangi avlodining paydo bo'lishi, shuningdek, bunday xizmatlarning
yangi nobank provayderlari (fintech kompaniyalari) va yirik yuqori texnologiyali
kompaniyalarning (bigtech kompaniyalari) moliyaviy xizmatlar bozoriga kirishi
moliyaviy inklyuziya uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Raqamli texnologiyalar moliyaviy inklyuziyani rivojlantirishda muhim rol
oʻynaydi. Ular quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
•
Moliyaviy xizmatlarga qulay kirish imkoniyati:
Mobil ilovalar, internet-
banking va boshqa raqamli platformalar orqali aholi istalgan vaqtda va
istalgan joyda moliyaviy xizmatlardan foydalanishi mumkin.
•
Moliyaviy xizmatlarning arzonligi:
Raqamli texnologiyalar moliyaviy
xizmatlarni koʻrsatish xarajatlarini kamaytiradi, bu esa ularning narxini
pasaytirishga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
384
•
Moliyaviy xizmatlarning xavfsizligi:
Raqamli texnologiyalar moliyaviy
operatsiyalarning xavfsizligini taʼminlashga yordam beradi.
•
Moliyaviy savodxonlikni oshirish:
Raqamli platformalar orqali aholiga
moliyaviy savodxonlik boʻyicha maʼlumotlar va taʼlim materiallari taqdim
etilishi mumkin.
Raqamli moliyaviy texnologiyalar moliyaviy mahsulotlar va xizmatlardan tez,
arzon va xavfsiz foydalanishni ta'minlashning eng samarali usuli hisoblanadi.
Mobil pul va elektron hamyonlar, kraudfanding platformalari, transchegaraviy pul
o‘tkazmalari va boshqalar kabi texnologiyalar nafaqat moliyaviy inklyuzivlikka,
balki ko‘plab mamlakatlarning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa
qo‘shadi. Ayniqsa, muhim jihat shundaki, raqamli texnologiyalar kam
ta’minlangan odamlarning o‘ziga xos ehtiyojlari va imkoniyatlarini yaxshiroq
hisobga olish imkonini berdi. Ularning moliyaviy operatsiyalarga kiritilishiga
raqamli inqilobdan keyin qurilmalarning uch toifasi: arzon uyali telefonlar, plastik
smart-kartalar, bankomatlar va to‘lov terminallari paydo bo‘lishi yordam berdi.
Hisobga kirish moliyaviy inklyuzivlik sari birinchi qadamdir. Hisob raqamiga ega
bo'lish jismoniy shaxslarga pul mablag'larini to'plash va to'lovlarni amalga
oshirish, shuningdek, boshqa moliyaviy xizmatlar (sug'urta xizmatlari,
investitsiyalar va boshqalar) olish imkoniyatini beradi. Korxonaning hisob
raqamini ochish unga ma'lum moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishni
osonlashtiradi, masalan, ish haqi yoki hisob-kitoblarni to'lash.
Oʻzbekistonda moliyaviy inklyuziya darajasini yanada oshirish uchun quyidagi
yoʻnalishlarda ish olib borish zarur:
1.
Raqamli infratuzilmani rivojlantirish:
Internetga kirish imkoniyatini
kengaytirish, mobil aloqa sifatini yaxshilash va raqamli toʻlov tizimlarini
rivojlantirish zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
385
2.
Raqamli moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish:
Mobil banking, internet-
banking, elektron hamyonlar va boshqa raqamli moliyaviy xizmatlarni
rivojlantirish va ularning qulayligini oshirish zarur.
3.
Aholining
raqamli
savodxonligini
oshirish:
Aholiga
raqamli
texnologiyalardan foydalanish boʻyicha taʼlim berish va ularning raqamli
savodxonligini oshirish zarur.
4.
Moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklangan guruhlarni
qoʻllab-quvvatlash:
Qishloq aholisi, ayollar, yoshlar va nogironligi boʻlgan
shaxslar kabi moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklangan
guruhlar uchun maxsus dasturlar va xizmatlar ishlab chiqish zarur.
5.
Kiberxavfsizlikni taʼminlash:
Raqamli
moliyaviy
xizmatlardan
foydalanish xavfsizligini taʼminlash uchun kiberxavfsizlikni kuchaytirish
zarur.
Xulosa va takliflar
Moliya sektorining raqamli transformatsiyasi mavjud moliya institutlarining
an’anaviy biznes modellarini, moliya tizimining institutsional va operatsion
infratuzilmasini tubdan o‘zgartirmoqda. Bu iste’molchilarga yanada manzilli
xizmatlar ko‘rsatish, ularning narxlarini pasaytirish, shuningdek, kichik va o‘rta
tadbirkorlik sub’ektlarining kreditlardan foydalanishini osonlashtirish, kredit-
moliya institutlari faoliyati samaradorligini oshirish uchun sharoit yaratadi. Eng
muhimi, raqamli moliyaviy texnologiyalar avvalroq ulardan foydalanish
imkoniyati cheklangan yoki umuman imkoni bo‘lmagan odamlar va korxonalarga
kirish
imkoniyatlarini
kengaytirish
orqali
moliyaviy
xizmatlarni
demokratlashtirishning yangi istiqbollarini ochmoqda.
Bundan tashqari, raqamli moliyaviy xizmatlar salohiyatidan foydalanish
samaradorligi ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy omillarga, jumladan, raqamli
infratuzilmaga (elektr tarmoqlari, mobil aloqa, internet) kirishdagi tengsizlikni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
386
kamaytirish, shaxsiy identifikatsiya tizimini rivojlantirish, iste’molchilar va
ularning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish, aholining moliyaviy va raqamli
savodxonligini oshirish kabi omillarga bog‘liq.
Yana shuni ta’kidlash joizki, moliyaviy inklyuziya Oʻzbekiston uchun
iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biridir. Raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish orqali aholi uchun moliyaviy xizmatlar yanada qulay va arzon
boʻlishi mumkin.
Tavsiya etiladigan chora-tadbirlar:
•
Raqamli moliyaviy xizmatlar hamda moliyaviy savodxonlik darajasini
oshirish;
•
Fintech kompaniyalarini qoʻllab-quvvatlash va ularga huquqiy yengilliklar
yaratish;
•
Kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish.
Kelajakda Oʻzbekiston moliyaviy texnologiyalar sohasida yangi innovatsiyalarni
tatbiq etish orqali global miqyosda raqobatbardosh boʻlishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1.
Циканова Л.М., Тлупова К.Т., Казова З.М. Финансовая инклюзия как
тренд развития мировой экономики // Журнал прикладных
исследований. – 2023.
2.
Шихалиева Д.С. Финансовая инклюзия как тренд развития экономики
в условиях цифровизации // Ученые записки РАП. – 2022.
3.
Ahamed M., Mallick S. Is financial inclusion good for bank stability?
International evidence // Journal of economic behavior & organization. –
2019.
4.
Alexander K., Karametaxas X. Digital transformation and financial
inclusion // SSRN paper. – 2020.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
387
5.
Demirgüç-Kunt A., Singer D. Financial inclusion and inclusive growth: a
review of recent empirical evidence // World Bank policy research working
paper. – 2017.
6.
Financial inclusion and economic uncertainty in developing countries: The
role of digitalization / Jamil Abd Rahim [et al.] // Economic analysis and
policy. – 2023
7.
Fintechs and financial inclusion: Looking past the hype and exploring their
potential / Murthy G., Fernandez-Vidal M., Faz X., Barreto R. // CGAP:
Focus Note. – 2019.
8.
Mobile tech spurs financial inclusion in developing nations // Gallup, Inc. –
2018.
9.
Obiora K., Ozili P.K. Benefits of digital-only financial inclusion // The
impact of AI innovation on financial sectors in the era of Industry 5.0.
10.
Ozili P.K. Theories of financial inclusion // SSRN Electronic Journal. –
2020а
11.
Ediagbonya V., Tioluwani C. The role of fintech in driving financial
inclusion in developing and emerging markets: issues, challenges and
prospects // Technological Sustainability. – 2023.
