https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
376
YER OSTI SUVLARINING SHAKLLANISHI, TURLARI VA
MUHOFAZA CHORALARI
Qarshi davlat texnika universiteti “Irrigatsiya va melioratsiya” kafedrasi
stajyor o‘qituvchisi
Ziyotov Ulug‘bek Amirqul o‘g‘li
Annotatsiya: Ushbu maqolada yer osti suvlarining shakllanishi, ularning
turlari va inson hayotidagi o‘rni ilmiy asoslangan holda tahlil qilinadi. Yer osti
suvlarining gidrogeologik jihatlari, ularning ifloslanish sabablari va muhofaza
qilish choralari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Maqolada ushbu masala
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar va amaliy tajribalar yoritilib, dolzarb muammolar va
ularning yechimlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: yer osti suvlari, gidrogeologiya, suv resurslari, ekologiya,
ifloslanish, artezian suvlari, suv muhofazasi.
Аннотация: В данной статье научно обосновано рассмотрены
процессы формирования подземных вод, их разновидности и роль в жизни
человека. Представлен гидрогеологический анализ подземных вод, причины
их загрязнения и меры по охране. В статье рассматриваются научные
исследования и практический опыт, обсуждаются актуальные проблемы и
возможные решения.
Ключевые слова: подземные воды, гидрогеология, водные ресурсы,
экология, загрязнение, артезианские воды, охрана вод.
Abstract: This article scientifically examines the processes of groundwater
formation, its types, and its role in human life. A hydrogeological analysis of
groundwater is presented, along with the causes of its pollution and protective
measures. The article explores scientific research and practical experience,
discusses pressing issues, and offers possible solutions.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
377
Keywords: groundwater, hydrogeology, water resources, ecology, pollution,
artesian water, water protection.
Kirish
Yer osti suvlari yer qobig‘idagi tabiiy suv resurslaridan biri bo‘lib, ular
atmosferadan tushayotgan yog‘ingarchilik, daryo va ko‘l suvlarining yerga singishi
natijasida hosil bo‘ladi. Ushbu suvlar yillar davomida yer ostidagi geologik
qatlamlar orqali filtrlanib, tabiiy tozalanish jarayonidan o‘tadi. Shu sababli yer osti
suvlari ichimlik uchun xavfsiz bo‘lishi bilan birga, biologik va kimyoviy tarkibi
jihatidan ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Yer osti suvlari insoniyatning kundalik hayotida muhim rol o‘ynaydi. Dunyo
bo‘ylab aholi ichimlik suvi sifatida eng ko‘p foydalaniladigan manbalardan biri
hisoblanadi. Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va sanoatda ham muhim resurs sifatida
ishlatiladi. Biroq, global isish, sanoat faoliyati va noto‘g‘ri suv boshqaruvi
natijasida yer osti suvlarining miqdoriy va sifat jihatdan yomonlashishi
kuzatilmoqda. Shu sababli, yer osti suvlarining shakllanishi, harakati, sifati va
ularga tahdid soluvchi muammolarni o‘rganish bugungi kunda dolzarb masala
hisoblanadi.
Yer osti suvlarining shakllanishi va turlari
Yer osti suvlari geologik va
iqlimiy omillar ta’sirida hosil bo‘ladi. Ularning shakllanishi quyidagi jarayonlarga
bog‘liq:
1.
Atmosferadan tushuvchi yog‘ingarchilik suvlari
– yomg‘ir
va qor suvlari yerga singib, yer osti suvlarini hosil qiladi.
2.
Yuzaki suvlarning infiltratsiyasi
– daryo, ko‘l va boshqa suv
havzalari ostidan o‘tuvchi suvlar yer osti qatlamlariga kirib boradi.
3.
Geotermal jarayonlar
– yer ostidagi issiqlik manbalari
ta’sirida suv bug‘lari kondensatsiyalanib, yer osti suvlarining shakllanishiga
hissa qo‘shadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
378
4.
Suv to‘planish va migratsiya jarayonlari
– suv turli qatlamlar
bo‘ylab harakatlanib, turli chuqurliklarda to‘planadi.
Yer osti suvlari turli geologik qatlamlar va ularning fizik-kimyoviy
xususiyatlariga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.
Vadoz suvlar (cho‘kindi suvlar)
– yer yuzasiga yaqin
joylashgan va asosan yog‘ingarchilik hisobiga to‘yinuvchi suvlar. Ular tez-
tez yangilanib turadi va suv resurslari ta’minotida muhim o‘rin tutadi.
2.
Gravitatsion suvlar
– yer ostida erkin harakat qiluvchi suvlar
bo‘lib, ular yer tortish kuchi ta’sirida gidrogeologik qatlamlarda oqadi.
3.
Artezian suvlar
– bosim ostida joylashgan suvlar bo‘lib, ularni
maxsus quduqlar orqali chiqarish mumkin. Bu suvlar juda chuqur
qatlamlarda joylashgani uchun toza va minerallarga boy bo‘ladi.
4.
Mineral suvlar
– tarkibida turli minerallar bo‘lib, davolash va
sog‘lomlashtirish maqsadida ishlatiladi. Ular asosan vulqonli hududlarda va
cho‘kindi jinslarda uchraydi.
5.
Geotermal suvlar
– yer ostidagi issiqlik manbalaridan
isitiladigan suvlar bo‘lib, ular energetik maqsadlarda ham qo‘llaniladi.
Yer osti suvlari tabiiy siklning muhim qismi hisoblanib, ular doimiy ravishda
yangilanib turadi. Lekin ushbu suvlarning ifloslanishi yoki noto‘g‘ri boshqarilishi
ularning sifati va mavjudligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yer osti suvlarining ahamiyati
Yer osti suvlari ichimlik suvi manbai sifatida
juda muhimdir. Dunyo bo‘ylab ichimlik suvi ta’minotining 50% dan ortig‘i aynan
yer osti suvlariga bog‘liq. Ular qishloq xo‘jaligida sug‘orish maqsadida ham
qo‘llaniladi. Sanoat uchun texnik suv sifatida ham ishlatiladi. Bundan tashqari, yer
osti suvlari ekotizim barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Yer osti suvlarini muhofaza qilish choralari
Yer osti suvlarining sifatini
saqlash va ularning ifloslanishini oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish zarur:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
379
1.
Ekologik nazorat va qonunchilikni kuchaytirish
– sanoat va
qishloq xo‘jaligida ishlatilayotgan kimyoviy moddalarning nazorati
kuchaytirilishi, ekologik me’yorlarga rioya qilinishi hamda suv resurslarini
asrashga doir qonunchilik bazasining mustahkamlanishi lozim.
2.
Suv resurslaridan oqilona foydalanish
– yer osti suvlari
cheksiz manba emas. Shuning uchun ularni tejash, qayta ishlash
texnologiyalarini joriy etish hamda suv sarfini optimallashtirish kerak.
3.
Ifoslanish manbalarini bartaraf etish
– sanoat chiqindilari,
qishloq xo‘jaligi pestitsidlari va maishiy chiqindilarning yer osti
qatlamlariga singib ketishini oldini olish uchun maxsus tozalash inshootlari
barpo etilishi lozim.
4.
Monitoring tizimini rivojlantirish
– yer osti suvlarining
holatini muntazam kuzatib borish, ifloslanish darajasini aniqlash va
muammolarni erta bosqichda hal qilish uchun zamonaviy monitoring
texnologiyalarini qo‘llash zarur.
5.
Himoya zonalarini yaratish
– yer osti suvlarini ifloslanishdan
saqlash uchun maxsus muhofaza zonalarini tashkil etish va ushbu
hududlarda xavfsizlik choralarini qo‘llash kerak.
6.
Ilmiy
tadqiqotlarni
kengaytirish
–
gidrogeologik
tadqiqotlarni kengaytirish, yangi tozalash texnologiyalarini ishlab chiqish
hamda suv resurslarining sifatini oshirish bo‘yicha ilmiy ishlanmalarni
qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega.
7.
Aholini xabardor qilish va ta’lim berish
– yer osti suvlarining
ahamiyati, ularni muhofaza qilish zarurati va suv tejash usullari haqida
aholining xabardorligini oshirish uchun ta’lim va targ‘ibot dasturlarini
amalga oshirish lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
380
Yer osti suvlarini muhofaza qilish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy
ahamiyatga ham ega. Shunday ekan, ushbu qimmatbaho tabiiy resursni kelajak
avlodlar uchun saqlab qolish bizning burchimizdir.
Yer osti suvlarining ekologik muammolari
Oxirgi yillarda yer osti
suvlarining ifloslanishi dolzarb muammoga aylangan. Bu ifloslanish quyidagi
omillar bilan bog‘liq:
1.
Sanoat chiqindilari
– zavod va fabrikalardan chiqadigan
kimyoviy moddalar yer osti suvlarini zaharlaydi.
2.
Qishloq xo‘jalik faoliyati
– o‘g‘itlar va pestitsidlarning
ortiqcha ishlatilishi suv qatlamlariga kirib, ularning sifatini pasaytiradi.
3.
Aholi chiqindilari
– noto‘g‘ri chiqindi tashlash va
kanalizatsiya tizimlarining nosozligi yer osti suvlarini ifloslantiradi.
Xulosa
Yer osti suvlari tabiatning bebaho ne’mati bo‘lib, insoniyatning hayoti va
ekologik muvozanat uchun juda muhimdir. Biroq, ularning ifloslanishi va
kamayishi global muammolardan biriga aylangan. Shu sababli, yer osti
suvlarini himoya qilish, ulardan samarali foydalanish va ularning barqarorligini
ta’minlash hozirgi va kelajak avlodlar uchun muhim vazifadir. Davlat organlari,
ilmiy muassasalar va jamoatchilikning birgalikdagi sa’y-harakatlari orqali
ushbu qimmatli tabiiy resursni asrab-avaylashga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alekin O.A. "Gidrogeologiya asoslari", Moskva, 2001.
2.
Vasilev N.G. "Ekologik gidrologiya", Sankt-Peterburg, 2010.
3.
Karimov A.B. "Yer osti suvlarini muhofaza qilish", Toshkent,
2018.
4.
UNESCO. "World Water Development Report", 2022.
5.
Gidrogeologik jamiyat hisobotlari, 2021.
