https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
370
TURKISTONLIK JADID ARBOBLARNING MADANIYAT VA SAN’AT
MUASSASALARIGA ASOS SOLISHI TARIXIDAN (TEATR MISOLIDA)
Tursunaliyeva Anoraxon Umarbek qizi –
Andijon davlat universiteti, Tarix fakulteti, madaniyat va san’at muassasalarini
tashkil etish va boshqarish yo’nalishining 4-bosqich talabasi.
(tel: +998885810814, e-mail: anoratursunaliyeva8@gmail.com)
Annotatsiya: Jadid teatrlarining vujudga kelishi o‘zbek madaniyat va san’at
muassasalarining rivojida muhim o‘rin egallagan hodisalardan biridir. Mazkur
maqolada Turkistonda teatrlarning shakllanishi, xususiyatlari, rivoji, teatrlarning
aholi madaniy savodxonligi ortishidagi o’rni hamda jaholat muhitiga qarshi
harakatga chorlagani haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar: jadid, teatr, truppa, drama, spektakl, Abdulla Avloniy, Hamza
Hakimzoda Niyoziy, Munavvarqori Abdurashidxonov.
Аннотация: Возникновение джадидских театров является одним из
важнейших явлений в развитии узбекских культурных и художественных
учреждений. В данной статье представлены сведения о формировании
театров в Узбекистане, их особенностях, развитии, роли в повышении
культурной грамотности населения, а также о том, как они призывали к
борьбе против невежества.
Ключевые слова: джадид, театр, труппа, драма, спектакль, Абдулла
Авлоний, Хамза Хакимзаде Ниязи, Мунавваркари Абдурашидханов.
Annotation; The emergence of Jadid theaters is one of the most significant
phenomena in the development of Uzbek cultural and artistic institutions. This
article provides information on the formation of theaters in Uzbekistan, their
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
371
characteristics, development, role in increasing the cultural literacy of the
population, and how they called for a struggle against ignorance.
Keywords: Jadid, theater, troupe, drama, performance, Abdulla Avloniy,
Hamza Hakimzoda Niyoziy, Munavvarqori Abdurashidkhonov.
Jadid teatrining paydo bo‘lishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy
Osiyoda yuz bergan ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar bilan chambarchas
bog‘liqdir. Bu davrda jadidlar deb atalgan ziyolilar guruhi ma’rifat va islohotlarni
targ‘ib qilish uchun harakat boshladi. Ularning asosiy maqsadi zamon ruhiyatiga
mos madaniyat va san’at muassasalarini tashkil qilish orqali ma’rifatparvarlik
g’oyalarini yoyish, millatning rivojlanishida to’sqinlik qilishi mumkin bo’lgan
zararli illatlarga barham berish, ilm-fanni targ‘ib qilish, xalqni zamonaviy
madaniyat va bilimlarga yaqinlashtirish edi. Teatr san’ati bunday maqsadlarga
erishish uchun qulay vosita bo‘lib, xalq orasida tushunarli va ta’sirchan bo‘lgan.
Jadid teatrining ilk namunalarida ijtimoiy hayotning muhim muammolari
yoritilgan. Dastlabki asarlar oddiy til va jonli voqealar orqali yozilgan bo‘lib, ular
teatr sahnasida ijro etilgan. 1900-yillar boshida birinchi jadid teatr truppalari tashkil
etildi. Dastlab bu guruhlar havaskorlik asosida ish olib borgan, lekin keyinchalik
professional aktyorlar va rejissyorlar yetishib chiqdi [1, 23].
Mahmudxo’ja Behbudiy tomonidan yozilgan
“Padarkush” -
o‘zbek
adabiyoti va teatrining ilk mumtoz namunalaridan biri bo‘lib, jadid adabiyotining
eng muhim dramatic asarlaridan hisoblanadi. Bu drama 1907-yilda Toshkentda
sahnalashtirilgan va o‘z davrida katta shov-shuvga sabab bo‘lgan. Asar jadid
teatrining boshlang‘ich nuqtasi sifatida tan olinadi va o‘zining chuqur ma’rifiy
mazmuni bilan ajralib turadi. “Padarkush” (so‘zma-so‘z tarjimasi: “Ota qotili”)
fojiali dramasi jamiyatdagi johillik, savodsizlik va noto‘g‘ri tarbiyaning ayanchli
oqibatlarini yoritadi. Asarda jaholat muhitida o‘sgan, bilimdan uzoq va ma’rifatga
yetishmagan bir yigitning o‘z otasini o‘ldirishi tasvirlanadi. Bu voqea orqali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
372
Behbudiy johillikni xalqning asosiy muammosi sifatida ko‘rsatadi va uni bartaraf
etish zaruratini ta’kidlaydi. “Padarkush” sahnalashtirilgach, xalq orasida katta
muhokamalarga sabab bo’ldi uyg‘otdi. Bu asar orqali Mahmudxo’ja Behbudiy o‘z
davrining dolzarb masalalarini ko‘tarib chiqdi va tomoshabinlarni ma’rifat va o‘z-
o‘zini isloh qilishga chorladi. “Padarkush” o‘zbek dramaturgiyasi va jadidchilik
harakati tarixida muhim o‘rin egallagan asar hisoblanadi. Bu drama o‘z davrida
milliy uyg‘onish harakati uchun ma’naviy va ma’rifiy ko‘zguga aylangan.
Mahmudxo’ja Behbudiy ushbu asar orqali xalqni o‘z muammolarini tan olishga va
ulardan chiqish yo‘lini topishga undagan. “Padarkush” hali-hanuz o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan va o‘zbek adabiyoti tarixida o‘lmas meros sifatida e’tirof etiladi [4,
61].
Abdulla Avloniyning
“To‘y”
dramasi jadid dramaturgiyasi tarixida muhim
asarlardan biri hisoblanadi. Ushbu drama XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
jamiyatda keng tarqalgan johillik, urf-odatlarga ortiqcha bog‘lanish va
dabdababozlikni tanqid qiladi. Bu asar o‘z davrida ijtimoiy masalalarni ko‘tarib,
xalqni o‘z hayotini o‘zgartirishga chorlagan. “To‘y” dramasi o‘zbek jamiyatida
keng tarqalgan ortiqcha dabdababozlik va isrofgarchilik bilan o‘tayotgan to‘y
marosimlarini tanqid qilishga qaratilgan. Asarda hattoki XXI asrda ham davom etib
kelayotgan ijtimoiy muammolar ya’ni to‘y o‘tkazish jarayonida yuzaga keladigan
muammolar, qarzdorlik, moliyaviy qiyinchiliklar va bu kabi urf-odatlarning salbiy
ijtimoiy oqibatlari ochib beriladi. Abdulla Avloniyning “To‘y” dramasi jadid
dramaturgiyasi tarixida ma’rifiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarga xizmat qilgan
muhim asar hisoblanadi. Bu drama orqali muallif xalqni o‘z hayot tarzini tanqidiy
ko‘rib chiqishga, zaruriy bo‘lmagan urf-odatlardan voz kechishga va ilm-
ma’rifatga intilishga undadi. Asar nafaqat o‘z davrida, balki zamonaviy jamiyat
uchun ham o‘rnak bo‘lib xizmat qiladi [4, 38].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
373
Hamza Hakimzoda Niyoziyning
“Baxtsiz kuyov”
dramasi jadid teatrining
muhim asarlaridan biri bo‘lib, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi o‘zbek
jamiyatining dolzarb muammolarini yoritib bergan. Ushbu asar o‘z davrida
jamiyatdagi ijtimoiy va ma’naviy masalalarni sahnaga olib chiqib, xalqni
uyg‘otishga va islohotlar sari yo‘naltirishga xizmat qilgan. “Baxtsiz kuyov”
dramasi o’sha davrda o‘zbek jamiyatida keng tarqalgan ilmsizlik, johillik va
ma’naviy qashshoqlik oqibatida yuzaga keladigan oilaviy muammolarni
tasvirlaydi. Asar bosh qahramoni yosh kuyovning oilaviy baxtsizligi orqali o‘sha
davrdagi noto‘g‘ri nikoh tizimini va ayollarning huquqsizligini fosh etadi. “Baxtsiz
kuyov” jadid teatrining rivojlanishida katta ahamiyat kasb etgan. Ushbu asar o‘z
davrida xalq orasida katta shov-shuvga sabab bo‘ldi va teatrning ijtimoiy
o‘zgarishlarga ko‘rsatadigan ta’sirini yana bir bor isbotladi. “Baxtsiz kuyov”
Hamza Hakimzoda Niyoziyning nafaqat dramatik asari, balki jamiyatni
uyg‘otishga qaratilgan chaqirig‘i edi. Ushbu drama o‘zbek teatrining ijtimoiy va
ma’rifiy kuchini namoyon qilib, xalqning muammolarini ko‘rsatishda va ularni hal
qilishga intilishida katta hissa qo‘shdi. Asar hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini
saqlab qolgan, chunki u oila, tarbiya va ijtimoiy tenglik masalalariga oid ko‘plab
muhim savollarni ko‘taradi [2, 41].
Yuqoridagi teatr sahnalari orqali xalqning ijtimoiy muammolarga bo‘lgan
munosabati o‘zgara boshladi. Odamlar bilim olishning ahamiyatini anglay
boshladilar. Shuningdek teatr orqali o‘zbek jamiyatiga zamonaviy san’at va
madaniyat unsurlari kiritildi. Dastlab ayol rollarini erkaklar o‘ynagan bo‘lsa-da,
keyinchalik ayollar ham teatr faoliyatiga jalb etildi. Bu jamiyatda ayollarning
ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qildi. Jadid teatrlarining ta’siri Markaziy
Osiyo bo‘ylab keng tarqaldi. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qo‘qon, Marg‘ilon
kabi shaharlarda doimiy teatr truppalari ish olib bordi. Bu teatrlar milliy uyg‘onish
harakatining ajralmas qismi bo‘lib qoldi. Ayniqsa, 1910–1920-yillarda jadid teatr
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
374
truppalari ko‘payib, ular turli mavzulardagi spektakllarni sahnalashtirish orqali
keng ommaga ta’sir ko‘rsatdi.
Shuningdek Turon teatr truppasi jadid ziyolilari asos solgan o’ziga hos
madaniyat va san’at muassasasi hisoblanadi.
Ushbu truppa jadidchilik
harakatining madaniy yo‘nalishlaridan biri sifatida paydo bo‘lgan bo‘lib, xalqni
ma’rifat va san’at vositasida tarbiyalash, ijtimoiy muammolarni yoritish va
zamonaviy
dunyoqarashni
shakllantirishga
xizmat
qilgan.
Truppaning
asoschilaridan biri
Abdulla Avloniy
bo‘lib, u teatrni milliy uyg‘onish harakati
vositasi sifatida ko‘rgan. Shuningdek, truppaning shakllanishida
Munavvarqori
Abdurashidxonov
,
Hamza Hakimzoda Niyoziy
va boshqa jadid ziyolilari faol
qatnashgan. Turon truppasi xalqning kundalik muammolarini sahnaga olib chiqish
orqali ijtimoiy islohotlarni targ‘ib qilishni maqsad qilgan. Turon teatrining asosiy
maqsadlari teatr orqali xalqni ilm-ma’rifatga chorlash, johillik va eski urf-
odatlarning salbiy oqibatlarini fosh qilish, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi ijtimoiy
tengsizlikka barham berish, ayollarning ta’lim olishga bo‘lgan huquqini targ’ib
qilish, mahalliy tomoshabinlarga milliy va xalqaro dramaturgiyani tanishtirishdan
iborat edi. Turon truppasi o‘z spektakllarida faqatgina ijtimoiy masalalarni
yoritibgina qolmay, balki madaniy taassurot qoldirish orqali xalqning qalbiga ta’sir
o‘tkazgan. Ularning spektakllari tomoshabinlar orasida katta qiziqish uyg‘otib,
ijtimoiy munosabatlarning o‘zgarishiga yordam berdi. Shu tufayli
Turon teatr
truppasi
o‘zbek madaniyatida inqilobiy o‘zgarishlar keltirgan va teatr san’atini
rivojlantirgan muhim madaniy tashkilotdir [3, 31].
Xulosa qilib aytganda jadid teatrlarining vujudga kelishi o‘zbek xalqining
madaniy va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin egalladi. Ular nafaqat yangi san’at
shaklini joriy qildi, balki xalqni o‘z o‘tmishining tanqidiy tahliliga undadi va
ma’rifatga yetakladi. Bu teatrlar zamonaviy o‘zbek san’ati va madaniyatining
rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
375
Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
1.
Bo‘ronov B., Qozoqov T. Farg‘onadagi jadid maktablari va teatrlar
tarixidan / Farg‘ona vodiysi tarixi yangi tadqiqotlarda. Ikkinchi
Respublika ilmiy anjumani materiallari. – Farg‘ona, 2012. – B. 254–257.
2.
Nurmuhamedova M. O‘zbekistonda madaniy-ma’rifiy ishlar tarixi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1993. – 172 bet
3.
Rahmonov M. Hamza va O‘zbek teatri. –Toshkent: O‘zSSR Davlat
badiiy adabiyot nashriyoti, 1959. – 392 bet.
4.
Rizayev Sh. Jadid dramasi. – Toshkent: Sharq, 1997. – 136 bet.
5.
Rizayev Sh. Jadid ma’rifatchiligi va teatr. Jadidchilik: islohot,
yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash (Turkiston va
Buxoro jadidchilik tarixiga chizgilar). – Davriy to‘plam. – №1. –
Toshkent: Universitet, 1999. – B. 199–203.
