https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
347
MEHNAT MUHOFAZASI VA YASHIL IQTISODIYOT
Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat texnika universiteti
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi talabasi
Karimova Komola Bahadirovna
Annotatsiya: "Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyot yili" mavzusidagi
ushbu maqola jamiyatda xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash va ekologik
barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishishning ahamiyatini yoritadi. Mehnat
muhofazasi mehnatkashlarning salomatligini saqlash va ish joylarida xavfsizlikni
ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Yashil iqtisodiyot esa
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik toza texnologiyalarni joriy etish
va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish orqali atrof-muhitni
muhofaza qilishga asoslanadi. Ushbu maqolada mehnat va ekologiya
uyg‘unligining ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi hamda barqaror
kelajak sari intilishning dolzarbligi ta’kidlanadi.
Kalit so`zlar; Mehnat muhofazasi , yashil iqtisodiyot yili, mehnat xavfsizligi
ijtimoiy –iqtisodiy korsatkichlar, ekologik toza tehnologiyalar, atrof muhitni
muhofazalash.
O‘zbekistonda "Yashil iqtisodiyot yili" doirasida ekologik barqarorlikni
ta'minlash va iqtisodiyotni "yashil" rivojlantirishga qaratilgan bir qator muhim
ishlar amalga oshirildi. 2022-yil 2-dekabrda Prezidentning PQ-436-son qarori
qabul qilinib, 2030-yilgacha "yashil" iqtisodiyotga o‘tish va "yashil" o‘sishni
ta’minlash dasturi tasdiqlandi. Ushbu dastur doirasida quyidagi strategik hujjatlar
va tizimlar ishlab chiqildi.
O‘zbekistonda 2024-yil “Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyot yili” deb
e’lon qilindi. Bu tashabbus mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
348
ekologik muhofazani kuchaytirish va ishchi kuchining salomatligini ta’minlashga
qaratilgan. Ushbu yo`nalishida mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyot
tushunchalarining mohiyati, ularning o‘zaro bog‘liqligi va O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan islohotlar tahlil qilinadi.
Bugungi kunda ekologik muammolar bilan tobora ko'proq
kurashayotgan bir paytda yashil iqtisodiyotga o'tish muhim masala bo'lib chiqdi.
Tabiiy resurslarga ega va iqtisodiyoti rivojlanib borayotgan mamlakatimiz o‘z
taraqqiyot yo‘lining hal qiluvchi pallasida turibdi. Ushbu maqola
mamlakatimizning yashil iqtisodiyotga o‘tishi bilan bog‘liq imkoniyatlar,
muammolar va siyosat oqibatlarini o‘rganadi. Ushbu maqolada O'zbekistonning
ekologik barqarorlikni ta'minlash borasidagi sa'y-harakatlarining hozirgi holati
haqida tushuncha beradi, va davlat aralashuvning asosiy yo'nalishlarini belgilaydi,
hamda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish uchun tavsiyalarni va takliflar ishlab
chiqilgan.
Yashil makon" umummilliy loyihasi doirasida yiliga 200 million ko‘chat
ekish va shaharlardagi yashil maydonlarni 30 foizdan ortiqroqqa kengaytirish
rejalashtirilgan. Bundan tashqari, qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash
darajasini 65 foizdan oshirish maqsad qilingan.
Mehnat muhofazasining ahamiyati Mehnat muhofazasi – bu ishchilar
salomatligi va xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmui.
Ishchilar uchun xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish nafaqat ijtimoiy
mas’uliyat, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirish vositasidir. Sog‘lom va xavfsiz
ish muhitida mehnat unumdorligi oshadi, jarohatlar va kasbiy kasalliklar kamayadi.
Mehnat muhofazasi:
•
Ishchilarning sog‘lig‘ini saqlash va jarohatlardan himoya qilish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
349
•
Ish joylarida xavfsizlik choralarini kuchaytirish.
•
Mehnat qonunchiligi va texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish.
Yashil iqtisodiyot:
•
Resurslardan samarali foydalanish va chiqindilarni kamaytirish.
•
Toza energiya manbalarini rivojlantirish (quyosh, shamol va
boshqalar).
•
Ekologik toza texnologiyalarga o‘tish orqali tabiatni asrash.
Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyotning asosiy yo`nalishlari
Mehnat muhofazasi
Ishchilarning xavfsizligi va sog‘ligini ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbirlar tizimi
Yashil iqtisodiyot
Atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan, ekologik barqaror
iqtisodiy faoliyat turi
Ekologik xavfsizlik
Ishlab
chiqarishda
atrof-muhitga
ta’sirni
minimallashtirishga yo‘naltirilgan choralar
Qayta
tiklanuvchi
energiya
Quyosh, shamol, gidro va biogaz kabi ekologik toza
energiya manbalari
O‘zbekistonda mehnat muhofazasini rivojlantirish maqsadida yangi
qonunchilik hujjatlari qabul qilinmoqda, ish beruvchilar va ishchilar uchun
majburiy o‘quv dasturlari joriy etilmoqda. Xususan, 2024-yilda korxonalarda
xavfsizlik tizimlarini modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni tatbiq etish
rejalashtirilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
350
Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyotning bog‘liqligi
Bog‘liqlik
yo‘nalishi
Mehnat
muhofazasi
ta’siri
Yashil iqtisodiyotdagi roli
Ishchilar sog‘lig‘
Ish
joylarida
ekologik
xavfsizlikni ta’minlash
Atrof-muhitni kam ifloslantirish
orqali salomatlikni saqlash
Innovatsion
texnologiyalar
Ish joylarida xavfsiz asbob-
uskunalar joriy etish
Yashil energiyaga asoslangan
ishlab chiqarish
Resurs tejamkorlik
Ishlab chiqarishda xavfli
moddalarni kamaytirish
Energiya va suv iste’molini
kamaytirish
Shuningdek, davlat tomonidan xavfsizlik standartlariga rioya qilmagan
korxonalar uchun jarimalar tizimi kuchaytirilmoqda. Ish joylarida xavfsizlikni
oshirish maqsadida zamonaviy texnika va texnologiyalarni joriy etish, jumladan,
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini tatbiq qilish rejalashtirilmoqda. Bu
ishchilar uchun yanada qulay va xavfsiz muhit yaratishga yordam beradi.
Yashil iqtisodiyotning roli va istiqbollari Yashil iqtisodiyot – bu tabiiy
resurslarni samarali ishlatish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga asoslangan iqtisodiyot modelidir. Bu konsepsiya atrof-muhitga zarar
yetkazmasdan iqtisodiy o‘sishni ta’minlashni maqsad qiladi.
O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida quyosh va shamol
energetikasi, energiya samarador texnologiyalar, chiqindilarni qayta ishlash kabi
yo‘nalishlar rivojlantirilmoqda. Masalan, Navoiy viloyatida quyosh elektr
stansiyalari barpo etilmoqda, Toshkentda esa ekologik toza transport turlari joriy
qilinmoqda.Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi texnologiyalar,
tomchilatib sug‘orish tizimlari keng joriy etilmoqda. Sanoat tarmoqlarida
chiqindisiz texnologiyalar tatbiq etilishi natijasida atmosferaga chiqadigan zararli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
351
moddalarning hajmi kamaymoqda. Yashil iqtisodiyotning rivojlanishi aholi
salomatligi va tabiiy resurslarning avlodlar uchun saqlanishini ta’minlaydi.
Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyotning o‘zaro bog‘liqligi Mehnat
muhofazasi va yashil iqtisodiyot bir-birini to‘ldiruvchi tushunchalardir. Ekologik
toza texnologiyalar joriy qilinishi ish sharoitlarini yaxshilashga yordam beradi.
Misol uchun, chang chiqaruvchi eski uskunalarning o‘rniga zamonaviy filtrlangan
texnologiyalar o‘rnatilishi ishchilar salomatligini himoya qiladi.
Bundan tashqari, yashil iqtisodiyot sohasida yangi ish o‘rinlari
yaratilmoqda. Qayta tiklanuvchi energiya, chiqindilarni qayta ishlash va ekologik
innovatsiyalar sohasida mutaxassislar talabi ortmoqda. Bu esa mehnat bozorida
yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Yashil iqtisodiyot rivoji ishchilarning
malakasini oshirishni, yangi kasblarga o‘qitishni talab qiladi. Bu jarayonda davlat
va nodavlat tashkilotlari o‘zaro hamkorlikda ish olib bormoqda.
Xulosa
Mehnat muhofazasi va yashil iqtisodiyot yili doirasida amalga
oshirilayotgan islohotlar O‘zbekiston iqtisodiyotini yanada barqaror va ekologik
toza qilishga qaratilgan. Ishchilarning salomatligi va xavfsizligini ta’minlash,
ekologik muhitni yaxshilash orqali mamlakatimiz yanada rivojlanadi. Har bir
fuqaro ushbu jarayonda o‘z hissasini qo‘shishi zarur. Mehnat muhofazasi va yashil
iqtisodiyot nafaqat bugungi, balki kelajak avlodlar uchun ham muhim ahamiyatga
ega. Har birimiz o‘z ish joyimizda xavfsizlik va ekologik tozalikka intilsak, kichik
harakatlar katta o‘zgarishlarga olib keladi. Kelajakka ishonch bilan qarashimiz
uchun bugun harakat qilishimiz zarur. O‘zbekistonning yashil va barqaror
iqtisodiyoti — bu bizning qo‘limizda. Kelajagimizni o‘zimiz quraylik, sog‘lom va
xavfsiz hayot sari birgalikda intilaylik! Unutmang, har bir o‘zgarish bizdan
boshlanadi, va faqat jamoaviy intilish orqali yuksak natijalarga erishamiz!
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
352
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 2024
2.
“Yashil iqtisodiyot asoslari” – T. Qodirov, 2023
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yilgi Farmoni
4.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) hisobotlari, 2023
5.
“Barqaror rivojlanish va ekologik muhofaza” – N. Axmedov, 2022
6.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2024
