https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
289
OʻZBEKISTONDA XALQARO STANDARTLAR MUVOFIQ ASOSIY
VOSITALARNI HISOBGA OLISH VA ULARNING HISOBINI
YURITISH: MUAMMOLAR VA IMKONIYATLAR
Jamilova E’zoza Vaxobjonovna
Buxoro Davlat Universiteti
"Buxgalteriya hisobi" yoʻnalishi 1-bosqich magistranti
ANNOTATSIYA: Maqolada O‘zbekiston sharoitida xalqaro standartlarga
muvofiq asosiy vositalarni hisobga olish va ularning buxgalteriya hisobi yuritish
jarayonlari tahlil qilinadi. Hozirgi kunda korxonalarda xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (IFRS) mos keladigan asosiy vositalarni baholash, amortizatsiya
qilish va hisobdan chiqarish jarayonlarida muammolar mavjud. Bunga moliyaviy
hisob tizimining yetarli darajada moslashmaganligi, soliqqa tortish tizimi bilan
bog‘liq tafovutlar va kadrlarning yetarli bilimga ega emasligi sabab bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, xalqaro tajribalar asosida O‘zbekistonda asosiy vositalarni
hisobga olishning takomillashtirilishi iqtisodiy shaffoflikni oshirish va investitsion
jozibadorlikni kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin. Maqolada mavjud
muammolar va ularning yechimlari, shuningdek, xalqaro standartlarni joriy etish
imkoniyatlari yoritib beriladi.
KALIT SO‘ZLAR: Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari, asosiy vositalar,
buxgalteriya hisobi, amortizatsiya, aktivlarni baholash, investitsion jozibadorlik,
iqtisodiy shaffoflik, O‘zbekiston, IFRS.
KIRISH
Hozirgi kunda O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot
tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish jarayoni faol olib borilmoqda.
Ayniqsa, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) asosida asosiy vositalarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
290
hisobga olish va ularning buxgalteriya hisobini yuritish muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Chunki asosiy vositalar har qanday korxonaning eng muhim aktivlaridan
biri bo‘lib, ularning to‘g‘ri baholanishi, amortizatsiyasi va hisobdan chiqarilishi
moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligini ta’minlaydi.
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun xalqaro amaliyotga
asoslangan buxgalteriya tizimi joriy etilishi zarur. Biroq, amaldagi buxgalteriya
hisobi tizimida xalqaro standartlarga mos kelish bo‘yicha ayrim qiyinchiliklar
mavjud. Xususan, asosiy vositalarni baholashning o‘ziga xos jihatlari,
amortizatsiya usullarining turlicha talqin qilinishi, soliq tizimi bilan tafovutlar va
kadrlar malakasining yetarli emasligi kabi muammolar kuzatilmoqda.
Shu bilan birga, xalqaro tajribalarni o‘rganish va O‘zbekistonda IFRS
tamoyillarini keng joriy etish iqtisodiy shaffoflikni oshirish, investorlar uchun
qulay biznes muhitini yaratish va korxonalar aktivlarini aniq baholash imkonini
beradi. Ushbu maqolada asosiy vositalarni hisobga olish va ularning hisobini
yuritish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinib, ularni hal etish
yo‘llari hamda xalqaro standartlar asosida hisob tizimini takomillashtirish
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot metodologiyasi: Taqqoslash (Benchmarking) usuli
Taqqoslash (benchmarking) usuli turli mamlakatlar va tashkilotlarning ilg‘or
tajribalarini o‘rganish, ularni O‘zbekiston sharoitiga moslab solishtirish hamda
xalqaro standartlar asosida optimal yechimlarni aniqlash imkonini beradi.
Benchmarking usuli orqali yirik iqtisodiyotga ega mamlakatlar (masalan,
Germaniya, AQSh, Buyuk Britaniya) va rivojlanayotgan davlatlarning tajribasi
o‘rganilib, O‘zbekiston sharoitida qaysi yondashuv samaraliroq bo‘lishi
aniqlanadi. Ushbu metod yordamida O‘zbekistonda xalqaro standartlarni
muvaffaqiyatli joriy etish yo‘llari aniqroq baholanadi hamda asosiy vositalarni
hisobga olish tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
291
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbekistonda asosiy vositalarni xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
muvofiq hisobga olish va ularning hisobini yuritish bo‘yicha muayyan islohotlar
amalga oshirilmoqda. Biroq, bu jarayonda bir qator muammolar saqlanib
qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2023-yilgi hisobotiga
ko‘ra, mamlakatda faoliyat yurituvchi 4000 dan ortiq yirik korxona xalqaro
moliyaviy hisobot standartlariga bosqichma-bosqich o‘tmoqda. [4] Ushbu
jarayonda ba’zi sohalarda muammolar yuzaga kelgan bo‘lsa, ayrim sohalarda
ijobiy natijalarga erishilgan.
1-rasm. Respublikamizda yirik korxonalarning xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga o’tish jarayoni 2023-yil.
O‘zbekiston buxgalteriya hisobining milliy standartlari va xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari o‘rtasida sezilarli tafovutlar mavjud. Masalan, yirik sanoat
korxonalarining 70 foizi asosiy vositalarni tarixiy qiymatda hisobga oladi. Shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
292
bilan birga, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari asosida hisob yurituvchi
kompaniyalarda asosiy vositalarning bozor qiymati har yili qayta baholanadi.
Natijada, asosiy vositalarning real qiymatini aks ettirish imkoniyati ortadi.
O‘zbekistonda
avtomobilsozlik
sanoatida
faoliyat
yurituvchi
yirik
kompaniyalardan biri 2022-yilda asosiy vositalarni xalqaro standartlarga mos
ravishda qayta baholaganida ularning balans qiymati 18 foizga oshgan.
O‘zbekistonda asosiy vositalarni hisobga olish jarayonida amortizatsiya
usullari muhim o‘rin tutadi. Ayni paytda korxonalarning 85 foizi to‘g‘ri chiziqli
amortizatsiya usulidan foydalanadi. Biroq, ishlab chiqarish quvvati o‘zgaruvchan
bo‘lgan kompaniyalar uchun xalqaro standartlarda qo‘llaniladigan ishlab chiqarish
hajmiga bog‘liq amortizatsiya usuli samaraliroq hisoblanadi. Masalan, qurilish
materiallari ishlab chiqaruvchi yirik zavod 2021-yilda ishlab chiqarish hajmiga
bog‘liq amortizatsiya usuliga o‘tganidan keyin amortizatsiya xarajatlarini 12 foizga
optimallashtirishga muvaffaq bo‘lgan.[1]
O‘zbekiston Respublikasida xalqaro standartlarga o‘tish jarayonida asosiy
to‘siqlardan biri malakali mutaxassislarning yetishmovchiligidir. 2023-yilgi
statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda faoliyat yurituvchi buxgalterlarning
atigi 22 foizi xalqaro moliyaviy hisobot standartlari bo‘yicha to‘liq bilimga ega. [2]
Bu esa ko‘plab korxonalarda xalqaro standartlarga mos buxgalteriya hisobini
yuritish imkoniyatini cheklaydi. Shu sababli, 2022-yilda Moliya vazirligi va
xalqaro moliyaviy tashkilotlar hamkorligida 500 dan ortiq buxgalter xalqaro
standartlar bo‘yicha qayta tayyorgarlikdan o‘tkazildi.[4]
Shuningdek, asosiy vositalarni xalqaro standartlarga mos ravishda qayta
baholash uchun mustaqil ekspert baholovchilarning roli katta. Germaniyada asosiy
vositalarni qayta baholash bo‘yicha mustaqil audit kompaniyalarining ulushi 85
foizni tashkil etsa, O‘zbekistonda ushbu ko‘rsatkich atigi 30 foizga teng. Natijada,
ko‘plab korxonalar asosiy vositalarni baholashda subyektiv qaror qabul qilishga
majbur bo‘lmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
293
2-rasm. Germaniya va O’zbekistonda mustaqil ekspert
baholovchilarning ulushi 2023-yil.
O‘zbekistonda asosiy vositalarni xalqaro standartlarga mos ravishda hisobga
olish va ularning hisobini yuritish tizimini takomillashtirish uchun muayyan
imkoniyatlar mavjud. Xususan, huquqiy bazani xalqaro talablarga moslashtirish
jarayoni davom etmoqda. 2024-yilda Moliya vazirligi tomonidan xalqaro
standartlarga moslashtirilgan yangi buxgalteriya hisobi qoidalarini ishlab chiqish
rejalashtirilgan. Bunda asosiy vositalarni baholash va amortizatsiya qilish
jarayonlarini soddalashtirish va shaffoflashtirish nazarda tutilmoqda.
Raqamli texnologiyalar ham bu jarayonda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
2023-yilda 100 dan ortiq yirik korxonada moliyaviy hisobotni yuritish uchun
zamonaviy buxgalteriya dasturlari joriy etildi. Bu esa xalqaro standartlarga
muvofiq hisob yuritish imkoniyatini kengaytiradi. Masalan, 2022-yilda raqamli
buxgalteriya dasturlarini joriy qilgan oziq-ovqat sanoati kompaniyalari moliyaviy
hisobot tayyorlash vaqtini 30 foizga qisqartirishga erishgan.
O‘zbekiston tajribasi xalqaro amaliyot bilan solishtirilganda, xalqaro
standartlarga o‘tish jarayoni hali yakunlanmagan bo‘lsa-da, sezilarli yutuqlarga
erishilgan. Xalqaro tajribaga ko‘ra, Germaniyada xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga mos ravishda asosiy vositalarni hisobga olish tizimini to‘liq joriy
etish 10 yil davom etgan. O‘zbekistonda bu jarayon faqat 2018-yildan beri amalga
oshirilayotganini inobatga olsak, hali oldinda muhim vazifalar mavjud.[2]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
294
XULOSA
O‘zbekistonda xalqaro standartlarga muvofiq asosiy vositalarni hisobga olish
va ularning hisobini yuritish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, hozirgi kunda mamlakatda bu sohadagi islohotlar hali to‘liq
amalga oshmagan bo‘lib, xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlarni joriy etish zarurati
mavjud.
Germaniyada asosiy vositalarni qayta baholash bo‘yicha mustaqil audit
kompaniyalarining ulushi 85% ni tashkil etsa, O‘zbekistonda ushbu ko‘rsatkich
atigi 30% ni tashkil etadi. Bu esa ko‘plab korxonalar uchun asosiy vositalarni
baholash jarayonida subyektiv qarorlar qabul qilishga olib kelmoqda. Shuningdek,
yirik korxonalarning xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga moslashish darajasi
35% bo‘lib, 45% korxona hali ham bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun xalqaro tajribadan kelib chiqib,
quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish taklif etiladi:
•
Asosiy vositalarni qayta baholashda mustaqil ekspert baholovchilarning
ishtirokini kengaytirish;
•
Xalqaro standartlarga muvofiq hisob yuritish bo‘yicha korxonalarga texnik
va uslubiy ko‘rsatmalar berish;
•
Moliya va buxgalteriya sohasida xalqaro standartlarga mos malakali
mutaxassislar tayyorlash.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga to‘liq o‘tish O‘zbekistonda
investitsion muhitni yaxshilashga, korxonalar aktivlarini aniq va shaffof hisobga
olishga, shuningdek, xalqaro bozorlar bilan integratsiyani kuchaytirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati :
1.
O'zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to'g'risidagi qonuni.
2.
O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hujjatlari –
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
295
3.
O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi – soliq imtiyozlari va asosiy
foydalanishning amortizatsiya hisob-kitobiga oid jamg'armasi.
4.
Standartlari ( IFRS ) – www.ifrsorgxalqaro hisobot standartlari (IFRS)
5.
IFRS 16 - "Ijara", IFRS 13 - "Adolatli baholash", IAS 16 - "Asosiy
mahsulot" standartlari.
6.
Damodaran, A. (2012).
Investitsiyalarni baholash: har qanday
aktivning qiymatini aniqlash vositalari va usullari.
Wiley .Wiley.
7.
Kieso, DE, Weygandt, JJ va Warfield, TD (2020).
O'rta buxgalteriya
hisobi.
Wiley .Wiley.
8.
Brigham, EF va Ehrhardt, MC (2017).
Moliyaviy menejment: nazariya
va amaliyot.
Cengage Learning .Cengage Learning.
9.
Ross, SA, Vesterfild, RW va Iordaniya, BD (2019).
Korporativ moliya
asoslari.
McGraw - Hill Education .McGraw-Hill Education.
10.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Davlat statistika qo'mitasi
