https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
190
ХОРАЗМ
МИСГАРЛИК
САНЪАТИНИНГ
ЎЗИГА
ХОС
ХУСУСИЯТЛАРИ
Ўзбекистон амалий санъат ва ҳунармандчилик тарихи
давлат музейи Музей буюмлари ва фонд тўпламларини
қайд
этиш ва рўйхатга олиш бўлими мудири
Гафурова Камола Мирсалиевна
Ўзбекистон амалий санъат ва ҳунармандчилик
тарихи
давлат музейи Музей буюмлари ва фонд тўпламларини
қайд
этиш ва рўйхатга олиш бўлими
катта илмий ходими
Абророва Гулчехра Эркиновна
Аннотация:
Ушбу
мақолада
Хоразм
анъанавий
мисгарлик
санъатининг
халқ
ижтимоий
ва
маданий
ҳаётидаги
ўрни
ҳамда
мис
буюмларнинг
оддий
турмуш
эҳтиёжлари
билан
боғлиқ
ҳолда
вужудга
келиши
ҳақида
маълумот
бериб
ўтилган
.
Шунингдек
,
ҳар
бир
буюмнинг
шакли
,
ўзига
хос
маънолари
,
уларни
ясашда
қўлланилган
техника
ва
технологиялар
мақоладан
ўрин
олган
.
Калит
сўзлар
:
кандакори
,
баркаш
,
нондон
,
туфдон, сархуми
,
обдаста
,
қумғон
,
тунг
,
тунгча
,
селобча
,
дастшўй
,
чилим
,
нос
қутилар
,
патнис
.
Аннотация:
В этой статье представлена информация о роли
традиционной медной чеканки Хорезма в социальной и культурной жизни
народа, а также о возникновении медных изделий в связи с потребностями
повседневной жизни. В статье также описывается форма каждого
изделия, его уникальные значения, техники и технологии, использованные при
их создании.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
191
Ключевые
слова
:
кандакори, баркаш, хлебница,
плевательница,
сархуми, обдаста, кумган, тунг, тунгча, селобча,
дастшуй, чилим, шкатулка
для насвая, поднос
.
Annotation:
This article provides information about the role of traditional
Khorezm coppersmithing art in the social and cultural life of the people, as well as
how copper items emerged in connection with everyday household needs. It also
covers the shape and unique meanings of each item, as well as the techniques and
technologies used in their production.
Key words:
Engraving (on copper), barkash ( large tray), bread box,
spittoon, lid (for a cauldron or large vessel), wash basin, water jug, large water
container, tuncha, selobcha ( small water vessel), dastshuy (handwash ), chilim
(hookah), snuffbox (for nasvay), tray.
Кандакорлик ўзбек ҳалқ амалий санъатининг кўп асрлик тарихига эга
бўлган тури саналади. Ўзбекистон ҳудудида жойлашган мис кандакорлиги
мактабларида яратиб келинаётган бронза, мис, жездан ясалган
буюмларгабадиий безак бериш анъаналари асрлар давомида сайқал топди.
Ҳозирги кунда Ўзбекистонда металлга ишлов бериш санъатида
ихтисослашув сақланиб қолинган. Кандакорлик форсча
-
“кандакори” сўзидан
олинган бўлиб, кесма деган маънони билдиради. Мисгарлар ва кандакорлар
учун асбоблар тўплами Ўзбекистоннинг барча ҳунармандчилик марказларда
деярли бир хил бўлиб, уста кандакорлар турли ўткир пўлат тиғли қалам,
циркул паргор, болғача, силлиқлаш асбоблари ранда ва бошқа асбоблардан
фойдаланиб келмоқдалар.
Ўзбекистоннинг
анъанавий
мисгарлик
мактаблари
ва
марказлари
Х
VIII
асрнинг
бошидан
ҳамда
ХХ
асрнинг
бошларида
ўзбек
хонликлари
даврида
шаклланди
.
Ўша
даврларда
мис
буюмларини
ишлаб
чиқаришнинг
асосий
марказлари
Бухоро
,
Хива
,
Қўқон
,
Қарши
,
Шаҳрисабз
,
Тошкент
бўлган
.
Энг
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
192
бой
безаклар
билан
безатилган
ва
шакллари
нозик
бўлган
кўзалар
,
турли
шаклдаги
патнислар
,
бошқа
маиший
маҳсулотлар–шамдонлар
,
дастшўй
-
қўл
ювиш
идишлари
,
тамаки
асбоблари
ва
бошқа
маҳсулотлар
ўртаҳол
ва
ўзига
тўқ
ҳашаматни
севадиган
аҳоли
қатламлари
учун
мўлжалланган
.
Шу
билан
бирга
,
мисдан
зарб
қилинган
маиший
буюмларнинг
мавжудлиги
ёки
кўплиги
эгасининг
ижтимоий
мавқеи
ва
молиявий
ҳолатини
кўрсатадиган
белги
бўлган
.
Х
I
Х
аср
охирлари
ХХ
аср
бошларида
ясалган
буюмлар
ўз
кўринишлари
,
шакллари
ҳамда
турларида
қўлланишлари
бўйича
ғоят
ранг
барангдир
.
Айниқса
,
чой
дамлаш
ва
сув
,
сут
,
шарбат
,
ширинлик
ва
ҳўл
мева
сақлашга
мўлжалланган
турли
туман
нақшлар
билан
безатилган
мис
идишлар
,
туфдонлар
,
дастшўйлар
,
доира
ва
тўртбурчак
баркашлар
,
нон
иситиладиган
нондонлар
,
саврилар
,
сархумилар
ва
чўмичлар
расм
бўлган
.
Мисдан
зарб
қилинган
сув
идишлар
айрим
ҳудудларда
“обдаста” деб
аталган
бўлса
,
Хоразмда
эса
“қумғон” деб
номланган
.
Хоразмда
бундай
идишларнинг
тутқич
шакли
кўпинча
тоза
сувни
ҳимоя
қилиш
учун
афсонавий
аждарҳо
шаклида
ясалган
.
Бу
эса
ўз
навбатида
мис
кандакорлигида
қимматбаҳо
металл
турларининг
кўпайиши
ва
уларга
аҳолининг
маиший
турмушида
талаб
эҳтиёжнинг
ошиши
,
юртимизда
қўшни
давлатлар
билан
савдо
-
сотиқ
муносабатлари
,
қолаверса
,
маҳаллий
усталарнинг
турли
ҳудудлардаги
усталари
билан
ўзаро
тажриба
,
маҳорат
алмашинувига
ҳам
сезиларли
таъсир
кўрсатди
.
Мис
кандакорлигининг
энг
кўҳна
марказларидан
бири
Хива
ҳисобланиб
,
у
ердаги
маҳаллий
усталарнинг
ясаган
буюмларида
шаклининг
нафис
ва
пластик
ечимга
эгалиги
,
безак
мотивларининг
бойлиги
,
зарбнинг
чуқурлиги
билан
ажралиб
туради
.
Х
I
Х
аср
охири
-
ХХ
аср
бошларида
етук
усталар
Хива
,
Ҳонқа
,
Манғит
,
Қўҳна
Урганч
,
Қўнғирот
каби
ҳудудларда
ижод
қилиб
,
металлга
бадиий
ишлов
бериш
ва
кандакорлик
мактаблари
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
193
бунёдга
келишида
ўзларининг
катта
ҳиссаларини
қўшганлар
.
Даврлар
ўтиши
билан
муайян
бир
ҳудуд
миқиёсида
юқорида
тилга
олинган
буюмларнинг
баъзи
турлари
кенг
ёйилса
,
айримлари
ўз
ўрнини
йўқотган
,
янги
шакл
ва
кўринишдаги
буюмлар
пайдо
бўлиб
,
олдингилари
кундалик
турмушдан
чиққан
.
Натижада
буюмлар
ва
уларнинг
турлари
ҳамиша
ўзгариб
турган
.
Х
I
Х
асрнинг
сўнгги
чорагида
Россиядан
юртимизга
мис
,
алюмин
,
эмал
,
мелхиор
сингари
хом
-
ашёларнинг
кириб
келиши
туфайли
аҳолининг
уларга
бўлган
талаби
тобора
ортиб
,
маҳаллий
ишлаб
чиқариш
саноатида
қолип
ёрдамида
кўп
нусҳада
ишлаб
чиқарилишига
шароит
яратган
.
Усталар
мисгарлик
буюмларни
яратишда
янги
хом
ашёлар
,
сунъий
бўёқлар
,
дастгоҳларни
қўллай
бошлаганлар
.
Аммо
вақт
ўтган
сайин
тайёр
маҳсулотнинг
ишлаб
чиқаришдаги
тезлашуви
туфали
айрим
буюмларда
бадиий
безак
бериш
даражаси
анча
пасайиб
,
мис
кандакорлигининг
қийматини
тушиб
кетишига
сабаб
бўлди
.
ХХ
асрлар
бошларида
мисгарликда
буюмни
ясалишини
ўзига
хослиги
,
нақшлар
юзаси
ва
заминини
безашда
қўлланиладиган
усулларга
кўра
Бухоро
,
Фарғона
,
Самарқанд
,
Хоразм
,
Қашқадарё
,
Сурхондарё
ва
Тошкент
ўзбек
мис
кандакорлиги
мактаблари
усталарининг
ўзига
хос
бадиий
анъаналари
вужудга
келди
,
дейиш
мумкин
.
Хоразмнинг
Хива
шаҳрида
кенг
тарқалган
ҳунармандчилик
турлари
ичида
металлга
ишлов
бериш
алоҳида
ўрин
тутади
.
Темир
қазиш
конлари
Хива
хонлиги
ҳукмронлиги
даврида
оз
бўлиб
,
маҳаллий
аҳоли
асосан
қўрғошин
,
мис
,
темир
ва
чўянни
Россияликлардан
олганлар
.
Олтин
ва
кумуш
–Россия
,
Эрон
,
Қўқон
ва
Бухородан
келтирилган
.
Хива
кандакорлари
олтин
,
кумуш
,
мис
,
жез
ва
бошқа
металлардан
ҳар
хил
буюмлар
ясаб
,
унга
нақшлар
ўйишган
,
қадама
нақшлар
билан
зийнатлаганлар
Усталар
томонидан
1
42-
бет. “Хива шаҳрида металлга ишлов бериш ҳунармандчилиги” мақоласи.
Тарих фанлари номзоди
Рахмонова Ю., “Xоразм Маъмун академияси ахборотномаси 4/2013”
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
194
тайёрланган
бундай
маҳсулотларга
ички
ва
ташқи
бозорда
талаб
катта
бўлган
.
Хива
хонлик
марказига
айланганидан
кейин
шахарда
мис
ўймакорлиги
буюмлари
ишлаб
чиқариладиган
устахоналар
сони
ортган
.
Х
VIII-
Х
I
Х асрларда
Хива
Марказий
Осиёда
кандакорликнинг
етакчи
марказларидан
бирига
айланган
. 1864-1865
йилларда
шаҳарда
уюшмаларга
бирлашган
38
та
мисгар
ишлаган
.
Улар
томонидан
мис
,
қисман
кумуш
ва
биринждан
Қуръондан
оятлар
келтирилган
арабий
ёзувлар
билан
безаб
,
жомлар
,
қумғон
,
тунг
,
тунгча
,
селобча
,
дастшўй
,
чилим
,
нос
қутилар
,
патнис
,
мис
қозон
,
чойнак
ва
бошқа
буюмлар
ишланган
Х
I
Х
-
ХХ асрга
ясалган
Хива
мис
кандакорлигига
оид
буюмлар
ҳозирда
Ўзбекистон
амалий
санъат
ва
ҳунармандчилик
тарихи
давлат
музейида
сақланмоқда
.
Хивада
"
қорин
шакли
семиз
"
сув
идишлари
"
тунгча
"
деб
аталган
.
Уларнинг
айримларида
қопқоқ
ва
тутқичлар
мавжуд
бўлган
.
Мисдан
ясалган
буюмларнинг
маҳаллий
хусусияти
шундаки
,
идишлардан
ташқари
мисдан
ясалган
“кашкул” ҳам
ишлатилган
.
Уларнинг
резервуари
баландроқ
,
баъзилари
ҳатто
қўйма
(
капи
)
га
эга
.
Шунингдек
,
юзни
ювиш
учун
мўлжалланган
дастшўй
идишлари
Хоразмда
“селобча”
деб
номланади
.
Ушбу
идишларнинг
резервуари
баландроқ
шаклдан
иборат
.
Мисгарлик
буюмлари
ўзбек
хонадонларида
ганчли
ўйма
девор
токчаларида
декоратив
безак
сифатида
намойишга
қўйилган
.
Буюмларга
шакл
ва
нақш
безагини
солиш
бўйича
Хива
,
Хонқа
,
Манғит
,
Кўҳна
Урганч
,
Қўнғиротнинг
етук
уста
ҳунармандларининг
темирга
ишлов
бериш
ва
мисгарлик
буюмлариннг
заминзарборидаги
нақш
чекиш
услублари
бошқа
ҳунармандчилик
марказларидан
ажралиб
туради
.
Х
I
Х
-
ХХ асрларда
яратилган
мис
кандакорлик
буюмларида
кўпинча
(
медалён
)
мадоҳил
2
43-
бет. “Хива шаҳрида металлга ишлов бериш ҳунармандчилиги” мақоласи. Тарих фанлари номзоди
Рахмонова Ю., “Xоразм Маъмун академияси ахборотномаси 4/2013”
3
Резервуар
-
бу суюқ моддани узоқ муддат сақлаш учун ишлатиладиган катта ҳажмли ёпилган идишдир
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
195
кўринишидаги
“турунж”
ва
“савр”
нақшлари
учрайди
Мис
маҳсулотларининг
юзасини
ишлов
беришнинг
етакчи
техникаси
чуқур
гравировка
- "
кандакоридир
",
камроқ
чуқурликдаги
тоза
гравировка
-
"
чизма
",
ўзбек
усталари
томонидан
кесма
зарб
- "
шабака
"
ишлатилади
,
камдан
-
кам
ҳолларда
эса
тошлар
ёки
симлар
билан
инкрустация
техникаси
қўлланилган
,
кандакорлар
нақш
заминини
қора
ёки
қизил
лак
қилиб
бўяганлар. “Айланма
ислимий”, “ислимий”, “мураккаб
ислимий”, “мадохил”,
“мураккаб
айланма
ислимий”, “ҳошия
ислимий”, “бутов
ислимий”, “турунж
ислимий” каби
нақшлар
хоразмлик
кандакор
усталарнинг
энг
севимли
нақшларидан
бири
ҳисобланади
.
Хоразмнинг
кандакорлик
мактабига
хос
буюмлардаги
нақшнинг
энг
қадимги
тури
ҳисобланган
“мадохил”
-
уч
баргнинг
рамзий
маъноси
–
“дунёнинг
абадийлиги
,
яхши
фикр
,
яхши
сўз
,
яхши
амал
деган
маънони
англатади. “ҳошия
ислимий”, “бутов
ислимий”, “турунж
ислимий” бир
-
бирига
чирмашиб
кетувчи
чексиз
нақш
тури
ҳисобланиб
,
бойлик
ва
фаровонлик
рамзини
англатади
.
Геометрик
“гирих” нақши
форс
сўзидан
олинган
бўлиб, “чигал
,
тугун” деган
маъноларни
билдиради
.
ХХ
аср
бошларида
Хива
кандакорлиги
мактаби
услубига
хос
буюмларда
шу
сингари
анъанавий
нақшларни
йирик
кўринишда
чекиб
,
шуҳрат
қозонган
Муҳаммадпаноҳ
,
Худайберган
Муҳркан
Муҳаммадпаноҳ
ўғли
,
Собиржон
Рахмонберган
ўғли
,
Юсуф
уста
,
Каримберган
Рахмонберган
ўғли
машҳур
усталарнинг
ишлари
диққатга
сазовор
бўлган
. 1967
йилда
Хива
шаҳрида
бадиий
буюмларни
ишлаб
чиқариш
мактаби
ташкил
қилингач
,
ёш
усталарни
тарбиялаб
,
вояга
етказиб
,
ўзбек
ҳалқ
ҳунармандчилигини
қайта
тиклаш
,
ҳалқ
амалий
санъатининг
моддий
ёдгорликларини
сақлаб
қолиш
ҳамда
миллий
маҳсулотларни
эсдалик
совға
сифатида
тайёрлаш
кенг
йўлга
қўйилди
.
Ушбу
4
“Хоразм кандакорлик мактаби”. Г.Орифжонова. 14
-
б. “Мозийдан садо” журнали №4 (80) 2018
й.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
196
жараёнлар
Хоразм
мис
кандакорлиги
мактабининг
ривожланишида
ўз
аксини
топди
.
Хива мис кандакорлиги мактаби ўзининг бадиий услуби, услубий
бойлиги ва нақшлар хилма
-
хиллиги билан ўзбек амалий санъатида алоҳида
ўрин тутади. Тарихий тараққиёт давомида бу ҳунар маҳаллий анъаналар,
ташқи таъсирлар ва технологик янгиликлар асосида шаклланиб, миллий
ҳунармандчилик меросининг муҳим қисмига айланган. Ҳозирги кунда Хива
кандакорлик мактаби нафақат тарихий, балки илмий ва маданий жиҳатдан
ҳам ўрганишга лойиқ юксак санъат мактаби сифатида аҳамият касб этмоқда.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
С.Булатов “Ўзбек ҳалқ амалий безаги”. Тошкент.1991 йил.
2.
Т.Абдуллаев, Д.Фахретдинова, А.Хакимов “Маъданга битилган
қўшиқ”.1986 йил. Тошкент.
3.
“Хоразм кандакорлик мактаби”. Г.Орифжонова. 14
-
б. “Мозийдан садо”
журнали №4 (80) 2018 й.
4.
“Хива шаҳрида металлга ишлов бериш ҳунармандчилиги” мақоласи.
Тарих фанлари номзоди Ю.Рахмонова, “Xоразм Маъмун академияси
ахборотномаси 4/2013”
