https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
96
QANDLI DIABET KASALLIGINING KELIB CHIQISH SABABLARI
VA UNI DAVOLASH USULLARI
Sherboyeva Odinaxon Abdullaxat qizi
KUAF Tibbiyot Fakulteti PI.24- 01 gurux
Ilmiy raxbar:
SATTAROV ABDUPATTO ABDUNABIYEVICH
Annotatsiya:
Qandli diabet kasalligi
—
bu inson organizmida qand
darajasining me’yordan yuqori bo‘lishi bilan tavsiflanadigan surunkali va
murakkab kasallikdir. Bu kasallik ayniqsa oxirgi o‘n yilliklarda juda ko‘p tarqalgan
bo‘lib, butun dunyo bo‘yicha millionlab odamlarni o‘z ta’siri ostiga olgan. Qandli
diabetning asosiy sababi insulin gormonining yetishmasligi yoki uning organizm
hujayralarida to‘g‘ri ishlamasligidir. Insulin —
bu qondagi glyukozaning
hujayralarga kirib, energiya manbai sifatida ishlatil
ishini ta’minlovchi muhim
gormon. Agar insulin yetarli bo‘lmasa yoki uning ta’siri buzilsa, glyukoza
hujayralarga kira olmaydi va qonda to‘planib qoladi, bu esa qandli diabet
kasalligining rivojlanishiga olib keladi.
Kalit so‘zlar:
qandli diabet, insulin gormoni, gormonlar, organizm, glyukoza,
shifokor, genetik omillar.
Qandli diabetning kelib chiqish sabablari ko‘p qirrali va murakkabdir. Ular
orasida genetik omillar, atrof-
muhit ta’siri, hayot tarzi va boshqa ko‘plab omillar
mavjud. Avvalo, genetik moyillik
—
bu kasallikning paydo bo‘lishida asosiy sabab
hisoblanadi. Ag
ar oilada qandli diabet bilan kasallangan odamlar bo‘lsa, bu
kasallikka chalinish xavfi sezilarli darajada oshadi. Genlar insulinning ishlab
chiqarilishi yoki uning ta’sir mexanizmlarini o‘zgartirishi mumkin, bu esa qandli
diabetning paydo bo‘lishiga olib
keladi. Bundan tashqari, hayot tarzi ham qandli
diabet rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi zamon sharoitida ko‘pchilik
odamlar kam harakat qiladigan hayot tarzini olib borishadi. Ular ko‘proq ofisda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
97
o‘tirishadi, sport bilan shug‘ullanishga vaqt ajratishmaydi, bu esa ortiqcha vazn
yig‘ilishiga olib keladi. Ortiqcha vazn esa organizmning insulin sezgirligini
kamaytiradi, ya’ni insulin o‘z vazifasini to‘liq bajara olmaydi. Natijada qand
miqdori qon ichid
a ko‘tarilib ketadi. Shuningdek, noto‘g‘ri ovqatlanish ham qandli
diabet xavfini oshiradi. Yog‘li, shakar va tez hazm bo‘ladigan uglevodlarga boy
ovqatlar ko‘p iste’mol qilinsa, qonda glyukoza darajasi tez
-
tez ko‘tarilib turadi.
Stress ham qandli diabetning kelib chiqishida muhim omil hisoblanadi. Uzoq
davom etuvchi stress holatlari organizmda gormonal o‘zgarishlarga sabab bo‘lib,
bu insulin ta’sirini zaiflashtirishi mumkin. Stress gormoni bo‘lgan kortizol qand
miqdorini oshiradi va organizmning insulinga b
o‘lgan sezgirligini pasaytiradi. Bu
esa qandli diabet rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, yomon odatlar —
masalan, tamaki chekish, spirtli ichimliklarni ko‘p iste’mol qilish ham qandli
diabet xavfini oshiradi. Bu odatlar organizmning umumiy sog
‘lig‘iga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi va qandli diabetning asoratlarini kuchaytiradi.[1]
Qandli diabet ikki asosiy turga bo‘linadi: birinchi tur qandli diabet va ikkinchi
tur qandli diabet. Birinchi tur qandli diabet asosan bolalik yoki yoshlik davrida
yuzaga keladi va bunda organizm insulin ishlab chiqarishni to‘xtatadi yoki juda
kam miqdorda
ishlab chiqaradi. Bu turdagi diabet autoimmun kasallik bo‘lib,
immun tizimi insulin ishlab chiqaruvchi beta hujayralarini yo‘q qiladi. Ikkinchi tur
qandli diabet esa kattalar orasida ko‘proq uchraydi va bunda organizm insulin
ishlab chiqaradi, ammo hujayralar unga sezgir emas. Bu holat insulin qarshiligi deb
ataladi. Ikkinchi tur diabet ko‘pincha ortiqcha vazn, noto‘g‘ri ovqatlanish va
jismoniy faollik yetishmasligi bilan bog‘liq. Qandli diabetni davolashda bir necha
usullar mavjud bo‘lib, ularning barchasi qondagi glyukoza miqdorini me’yorda
ushlab turishga qaratilgan. Kasallikning asoratlarini oldini olish va bemorning
hayot sifatini yaxshilash uchun davolash rejasini shifokor bemorning yoshiga,
kasallik turiga, umumiy sog‘lig‘iga va boshqa omillarga qara
b belgilaydi.
Davolashning birinchi bosqichi ko‘pincha hayot tarzini o‘zgartirishdan boshlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
98
Bu sog‘lom ovqatlanish, muntazam jismoniy mashqlar qilish va ortiqcha vazndan
qutulishni o‘z ichiga oladi.[2]
Sog‘lom ovqatlanish qonda glyukoza darajasini barqarorlashtirishga yordam
beradi. Ratsionda sabzavotlar, mevalar, butun donli mahsulotlar va oqsilga boy
ovqatlar ko‘proq bo‘lishi kerak. Shakar va yog‘li ovqatlarni kamaytirish muhimdir.
Ovqatlanish rejasi shifokor yoki dietolog tomonidan individual tarzda tuziladi.
Shuningdek, ovqatlanish vaqti va porsiyalariga ham e’tibor qaratish zarur. Kattaroq
porsiyalar yoki noaniq ovqatlanish qondagi qand miqdorining keskin o‘zgarishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Jismoniy faollik insulin ta’sirini yaxshilaydi va qondagi
qand miqdorini pasaytiradi. Har kuni kamida yarim soat yurish, suzish yoki boshqa
jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish tavsiya etiladi. Bu nafaqat qandli diabetni
nazorat qilishda, balki yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytirishda ham juda
foydalidir. Jismoniy mashqlar organizmning insulin qarshiligini kamaytiradi va
ortiqcha vaznni kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga, jismoniy faollik
ruhiy holatni yaxshilaydi va stressni kamaytiradi.[3]
Dori-darmonlar ham qandli diabetni boshqarishda muhim ahamiyatga ega.
Birinchi tur diabetda insulin in’ektsiyalari shart bo‘ladi, chunki organizm o‘zining
insulinini ishlab chiqara olmaydi. Insulin turli shakllarda bo‘lib, ularning har biri
o‘ziga xos ta’sir vaqtiga ega. Bemorlar insulin in’ektsiyalarini muntazam ravishda
va shifokor ko‘rsatmasiga muvofiq qilishlari kerak. Ikkinchi tur diabetda esa qand
miqdorini pasaytiruvchi tabletkalar buyuriladi. Bu dorilar organizmning insulin
ishlab chiqarishini oshir
ishi yoki uning ta’sirini yaxshilashi mumkin. Ba’zan
ikkinchi tur diabetda ham insulin terapiyasi talab qilinishi mumkin. Shuningdek,
qandli diabet bemorlari uchun muntazam tibbiy ko‘riklar va qon tahlillari
muhimdir. Bu kasallikning asoratlarini, masalan,
ko‘z, buyrak, yurak va nerv
tizimlarining shikastlanishini oldini olishga yordam beradi. Kasallik nazorati va
davolashni o‘z vaqtida boshlash uzoq muddatli sog‘liqni saqlashda katta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
99
ahamiyatga ega. Muntazam ko‘riklar orqali qand miqdori, qon bosimi, xolesterin
darajasi va boshqa ko‘rsatkichlar nazorat qilinadi.[4]
Qandli diabetni oldini olish uchun sog‘lom hayot tarzini qo‘llash zarur. Bu
me’yorda ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik, stressni boshqarish va yomon
odatlardan voz kechishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, muntazam tibbiy ko‘riklar
orqali qand miqdorini nazorat qilish ham muhimdir. Profilaktika choralarini
qo‘llash orqali qandli diabetning rivojlanish xavfi sezilarli darajada kamayadi.[5]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, qandli diabet kasalligi murakkab va ko‘p omilli
kasallik bo‘lib, uning kelib chiqishida genetik moyillik, noto‘g‘ri hayot tarzi,
ortiqcha vazn, stress va boshqa omillar muhim rol o‘ynaydi. Kasallikni davolashda
hayot tarzini o‘zgarti
rish, dori-darmonlar qabul qilish va muntazam tibbiy nazorat
zarur. Sog‘lom turmush tarzi va o‘z vaqtida tibbiy yordam kasallikning asoratlarini
kamaytirish va bemorning hayot sifatini yaxshilashda muhim omil hisoblanadi.
Shuning uchun har bir inson o‘z sog‘lig‘iga e’tibor berishi, profilaktik choralarni
ko‘rishi va qandli diabet xavfini kamaytirish uchun zarur bo‘lgan choralarni
amalga oshirishi lozim. Bu kasallikning oldini olish va nazorat qilish uchun barcha
imkoniyatlardan foydalanish kerak. Organizmni
sog‘lom saqlash, to‘g‘ri
ovqatlanish, jismoniy faollik va stressni boshqarish orqali qandli diabet xavfini
kamaytirish mumkin. Bu esa uzoq va sifatli hayot kechirishning kalitidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Dadajonova S., Xolmurodova Z. (2025). "Qandli diabet kasalligining kelib
chiqishi, belgilari va davolash profilaktikasi to‘g‘risida adabiyotlar tahlili". Ilmiy
maqola, Inlibrary nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
100
2. Axmedov N., Tursunova M. (2024). "Qandli diabet kasalligini davolash
usullari". Ilmiy maqola, Econferences nashriyoti.
3. Qodirov A., Karimova L. (2023). "Qandli diabetning kelib chiqish sabablari
va zamonaviy davolash usullari". Tibbiyot ilmiy jurnali, O‘zbekiston Tibbiyot
Akademiyasi nashriyoti.
4. Islomova D. (2022). "Qandli diabet: sabablari va profilaktikasi". Tibbiyot
fanlari bo‘yicha maqola, Mymedic nashriyoti.
5. Rasulov B., Mirzaeva G. (2021). "Qandli diabet kasalligining
endokrinologik jihatlari". O‘zbekiston tibbiyot jurnali, O‘zbekiston Sog‘liqni
Saqlash Vazirligi nashriyoti.
6. Karimov S. (2021). "Qandli diabetni davolashda yangi yondashuvlar".
Tibbiyot va sog‘liqni saqlash ilmiy jurnali, Tibbiyot nashriyoti.
7. Sobirova N., Yusupov F. (2020). "Qandli diabet kasalligining kelib chiqish
omillari va davolash strategiyalari". Ilmiy maqola, O‘zbekiston Respublikasi
Ilmiy-Tadqiqot Instituti nashriyoti.
8. Tashpulatov R., Akhmedova S. (2020). "Qandli diabet va uning asoratlarini
oldini olish". Sog‘liqni saqlash va tibbiyot jurnali, Sog‘liqni Saqlash Vazirligi
nashriyoti.
