https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
518
SOG‘LOM TURMUSH TARZI —
SALOMATLIKNING
POYDEVORI SIFATIDA
Abdullayeva Dilnura
Annotatsiya
: Ushbu maqolada sog‘lom turmush tarzi tushunchasining
mazmuni, uning salomatlikni saqlash va mustahkamlashdagi ahamiyati,
zamonaviy hayot sharoitida aholi
orasida sog‘lom hayotga bo‘lgan ehtiyoj va turli
muammolar yoritiladi.
Muallif sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik, ruhiy
barqarorlik va gigiyena madaniyatining salomatlikka ta’siri haqida ilmiy
-tahliliy
yondashuv asosida fikr yuritadi.
Kalit so‘zlar:
Salomatlik, sog‘lom turmush tarzi, jismoniy faollik,
ovqatlanish madaniyati, ruhiy barqarorlik, profilaktika
Kirish
Salomatlik
—
inson hayotining eng katta boyligi bo‘lib, u jamiyatning
ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq. Bugungi tezkor va
stresslarga to‘la dunyoda salomatlikni saqlash shaxsiy mas’uliyatga aylangan.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan salomatlik faqat kasallikning yo‘qligi
emas, balki jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlik holati sifatida ta’riflanadi. Shu
nuqtai nazardan, sog‘lom turmush tarzi salomatlikni mustahkamlovchi asosiy
omillardan biridir. Ushbu maqolada salomatlikni saqlash va mustahkamlashda
sog‘lom hayot tarzining o‘rni, shuningdek, bu boradagi zamonaviy yondashuvlar
muhokama qilinadi.
Sog‘lom turmush tarzi —
bu organizmning to‘g‘ri faoliyat yuritishini
ta'minlaydigan, salomatlikni saqlashga xizmat qiluvchi hayotiy odatlar
yig‘indisidir. Bu odatlarga jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, zararli odatlardan
voz kechish, yetarli uyqu va ruhiy barqarorlik kiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
519
Jismoniy faollik yurak-qon tomir, suyak-mushak tizimlari, modda
almashinuvi va immunitet tizimining sog‘lom ishlashini ta'minlaydi. Mutaxassislar
kuniga kamida 30 daqiqa yurish yoki yengil mashqlar bajarishni tavsiya etadilar.
Jismoniy harakatsizlik esa ortiqcha vazn, diabet, gipertoniya, yurak xastaligi kabi
kasalliklarning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
To‘g‘ri ovqatlanish esa organizmga zarur bo‘lgan vitamin, minerallar va oziq
moddalarni ta'minlaydi. Sog‘lom ovqatlanish tartibida meva
-sabzavot, murakkab
uglevodlar, to‘yingan yog‘lar va zararli shirinliklardan voz kechish muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, organizmning suyuqlik balansini saqlash ham
salomatlik uchun zarurdir.
Sog‘lom turmush tarzining muhim tarkibiy qismi sifatida
psixologik
salomatlik
tobora ko‘proq e’tiborga olinmoqda. Har bir inson o‘zini barqaror,
xavfsiz va qadrlangan his qilganida, uning jismoniy sog‘ligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Psixologik salomatlikni ta’minlash uchun muntazam uyqu, dam olish,
ijobiy fikrlash, muammolarni hal
qilishda ijobiy strategiyalarni qo‘llash, keraksiz
tashvishlardan xalos bo‘lish zarur. Bugungi kunda keng tarqalgan stress, depressiya
va xavotir holatlari yurak-qon tomir kasalliklari, semirish, immunitet zaiflashuvi
kabi holatlarga sabab bo‘lmoqda.
Yana bir muhim jihat
—
bu
ijtimoiy muhitning salomatlikka ta’siri
.
Oiladagi mehrli muhit, ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlov, barqaror va sog‘lom
munosabatlar inson ruhiy va jismoniy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy
ajralish, yolg‘izlik yoki zo‘ravonlik inson salomatligini jiddiy darajada izdan
chiqarishi mumkin. Shu
sababli sog‘lom turmush tarzi faqat shaxsiy emas, balki
ijtimoiy muhitda sog‘lom munosabatlarni yaratish orqali ham ta’minlanadi.
Ekologik muhit
ham salomatlikda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Toza havo,
xavfsiz ichimlik suvi, ifloslanmagan oziq-ovqat, sanitariya va gigiyena holatlari
organizm faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Havo ifloslanishi, shovqin, plastik
chiqindilar, pestitsidlar
—
bular
ning barchasi ko‘plab surunkali kasalliklarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
520
ortishiga olib kelmoqda. Sog‘lom turmush tarzini qarorli hayotga aylantirish uchun
ekologik madaniyatni shakllantirish, yashash muhitini tozalash, atrof-muhitni
muhofaza qilish zarur.
Zamonaviy texnologiyalar ham salomatlikka ta’sir ko‘rsatuvchi yangi omilga
aylangan.
Raqamli salomatlik
tushunchasi hozirgi kunda ahamiyat kasb etmoqda.
Kompyuter, telefon, planshetlarga haddan tashqari bog‘lanish insonning jismoniy
faolligini kamaytiradi, uyqu sifatini yomonlashtiradi, ko‘z va asab tizimiga salbiy
ta’sir qiladi. Shu bois, texnologiyalardan
foydali va me’yorda foydalanish sog‘lom
turmush tarzining zamonaviy mezonlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Bugungi kunda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda
profilaktika
—
ya’ni kasalliklarning oldini olishga qaratilgan tadbirlar eng muhim yo‘nalishlardan
biri hisoblanadi. Tibbiyot rivojlangan sari profilaktikaga e’tibor kuchaymoqda,
chunki har qanday kasallikni davolashdan ko‘ra, uning oldini olish ancha arzon,
samarali
va barqaror yechim sanaladi. Oddiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, o‘z
vaqtida tibbiy ko‘riklardan o‘tish, emlanish va sog‘lom ovqatlanish madaniyatini
shakllantirish orqali ko‘plab suru
nkali va yuqumli kasalliklarning oldi olinadi.
Surunkali kasalliklar xavf omillari
—
hozirgi davrda salomatlikka tahdid
solayotgan asosiy muammolardan biridir. Yurak-qon tomir kasalliklari, qandli
diabet, ortiqcha vazn, gipertoniya va hatto ba’zi saraton turlari noto‘g‘ri turmush
tarzi, stress, ovqatlanishdagi nomutanosibliklar, chekish va spirtli ichimliklarga
qaramlik natijasida yuzaga keladi. Bu xavf omillariga qarshi kurashish uchun aholi
orasida doimiy sog‘lomlashtirish tadbirlari, psixologik maslahatlar va turli sport
faoliyatlari targ‘ib qilinish
i lozim.
Mental (ruhiy) salomatlik
—
insonning o‘z hayotidan mamnun bo‘lishi,
stressga bardosh berish, mehnatga va jamiyatga foydali bo‘lish holati hisoblanadi.
Zamonaviy hayotda ruhiy salomatlikka nisbatan e’tibor oshmoqda, chunki tinimsiz
axborot oqimi, ijtimoiy bosim va raqamli bog‘liqlik inson ruhiyati
ga bosim
o‘tkazadi. Shu bois maktablarda va jamoat joylarida ruhiy gigiyena, ijobiy fikrlash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
521
va hissiy barqarorlikni targ‘ib qiluvchi trening va mashg‘ulotlar muhim o‘rin
tutadi.
Milliy qadriyatlar va an’analar
ham sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, o‘zbek xalqining qadimiy
ovqatlanish madaniyatida me’yor, tabiiylik, mavsumiylik asosiy o‘rin tutadi. Non,
sabzavot, go‘sht va sut mahsulotlariga asoslangan o‘zbek taomlari me’yor bilan
iste’mol qilinganda sog‘liq uchun foydali hisoblanadi. Shuningdek, mahallalarda,
oilalarda sog‘liqni qadrlash, keksa avloddan salomatlik bilan bog‘liq tajriba va
maslahatlarni olish
—
bu salomatlik madaniyatini mustahkamlovchi muhim
omillardir.
Bugungi global muammolar
—
ekologik inqiroz, oziq-ovqat xavfsizligi,
urbanizatsiya va pandemiyalar sharoitida salomatlikni saqlash faqat shaxsiy emas,
balki jamiyat, davlat va butun insoniyat darajasidagi strategik vazifaga aylangan.
Shu bois, sog‘lom turmush tarzi endilikda shunchaki tanlov emas, balki global
zarurat sifatida qaralmoqda.
Shuningdek,
salomatlik madaniyati
ni shakllantirishda ta’lim
-tarbiyaning
o‘rni katta. Maktablarda sog‘liq darslarini joriy etish, jismoniy tarbiya va sportni
majburiy qism sifatida davom ettirish, ota-
onalarga va pedagoglarga sog‘lom hayot
bo‘yicha maslahatlar berish —
yosh avlodda barvaqt salomatlik madaniyatini
shakllantiradi. Jamiyat miqyosida esa sog‘lom turmush tarzi targ‘iboti ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, sport tadbirlari va milliy dasturlar orqali
amalga oshirilmoqda.
Ruhiy barqarorlik
—
salomatlikning yana bir ajralmas tarkibiy qismidir.
Doimiy stresslar, xavotir, depressiv holatlar inson immun tizimini zaiflashtiradi,
uyqu va hazm tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Meditatsiya, dam olish, do‘stlar
bilan muloqot, ruhiy
sokinlikni ta’minlaydigan muhit —
bularning barchasi
salomatlikni tiklash va saqlashga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
522
Zamonaviy tibbiyotda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, kasalliklarning
oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar bilan bir qatorda, aholining
salomatlik madaniyatini oshirishga qaratilgan dasturlar amalga oshirilmoqda. Shu
o‘rinda sog‘lom
turmush tarzi bo‘yicha ta’lim berish, ommaviy axborot
vositalarida targ‘ibot, maktablarda va ish joylarida sog‘lom hayot bo‘yicha
treninglar o‘tkazish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Salomatlik nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy boylikdir. Uni asrash va
mustahkamlash har bir insonning hayotiy majburiyatidir. Sog‘lom turmush tarzi
esa ushbu jarayonning muhim omili sifatida har birimizning kundalik hayot
tarzimizga aylanishi kerak. Harakat,
to‘g‘ri ovqatlanish, ruhiy barqarorlik, gigiyena
va ijtimoiy faollik orqali sog‘liqni nafaqat saqlab qolish, balki uni mustahkamlash
ham mumkin. Shu bois, sog‘lom turmush tarzini erta yoshdan boshlab
shakllantirish
—
salomat jamiyat garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
–
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO).
Global Health Observatory
.
–
Karimova Z. "Sog‘lom turmush tarzi va uning psixologik asoslari", Toshkent,
2020.
–
Qodirov B. "
Profilaktika va salomatlik madaniyati", O‘zbekiston Tibbiyot
jurnali, 2021.
–
Davletov A. "Jismoniy faollikning ahamiyati va uning sog‘liqdagi o‘rni",
Andijon, 2019.
–
World Health Organization.
Physical Activity Fact Sheet
. Geneva, 2022.
