https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
14
EKOLOGIYANING BOLALAR SALOMATLIGIGA TA’SIRI
Xolmatova Barnoxon Kodirjon qizi
Odashboeva Xilola Erkinboy qizi
Qo`qon universiteti Andijon filiali
Pediatriya ishi 1- bosqich talabalari
Annotatsiya
Atrof-muhit muhofazasi va inson salomatligi
o‘rtasidagi bog‘liqlik bugungi
kunda jahon miqyosida dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Xususan,
bolalar salomatligi ekologik muhitdagi salbiy omillarga nisbatan juda sezuvchan
hisoblanadi. Ushbu maqolada Andijon tumanida ekologik muhitning hozirgi holati,
u yerda yashovchi bolalarning sog‘lig‘i bilan bog‘liq o‘zgarishlar va bu omillar
o‘rtasidagi munosabat o‘rganiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda
Andijon tumanida havo va suv ifloslanishining oshishi bilan birga, bolalarda nafas
yo‘llari kasalliklari, allergik reaksiyalar, diqqat yetishmovchiligi, jismoniy
rivojlanishning sekinlashuvi kabi muammolar ham ortib bormoqda. Maqolada
ekologik omillar
–
havoning sifati, sanoat chiqindilari, suv resurslarining holati va
qishloq xo‘jaligi vositalaridan foydalanish holatlari tahlil qilinadi. Bolalarning
salomatligiga ushbu omillarnin
g ta’siri statistik ma’lumotlar va so‘rovnoma
natijalari asosida o‘rganiladi. Ekologik ta’lim va gigiyena madaniyati darajasini
oshirish, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish orqali ekologik salbiy
oqibatlarning oldini olish mumkin. Shuningdek, maqolada muammoning
yechimiga qaratilgan takliflar
–
profilaktik chora-tadbirlar, davlat va jamoatchilik
nazoratini kuchaytirish, mahalliy hokimiyatlar va ta’lim muassasalari o‘rtasida
hamkorlik zarurligi haqida tahliliy mulohazalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
ekologiya, Andijon tumani, bolalar salomatligi, atrof-muhit,
ifloslanish, sog‘lom turmush, profilaktika, nafas kasalliklari, gigiyena
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
15
THE IMPACT OF ECOLOGY ON CHILDREN'S HEALTH
Annotation
The relationship between environmental protection and human health remains
one of the most pressing issues in the world today. In particular, children's health
is very sensitive to negative factors in the environmental environment. This article
studies the current state of the environmental environment in the Andijan district,
changes in the health of children living there, and the relationship between these
factors. Studies show that in recent years, along with the increase in air and water
pollution in the Andijan district, problems such as respiratory diseases, allergic
reactions, attention deficit disorder, and physical development retardation in
children are also increasing. The article analyzes environmental factors - air
quality, industrial waste, the state of water resources, and the use of agricultural
implements. The impact of these factors on children's health is studied based on
statistical data and survey results. Negative environmental consequences can be
prevented by increasing the level of environmental education and hygiene culture,
and forming a healthy lifestyle. The article also provides analytical comments on
proposals aimed at solving the problem - preventive measures, strengthening state
and public control, and the need for cooperation between local authorities and
educational institutions.
Keywords:
ecology, Andijan district, children's health, environment,
pollution, healthy lifestyle, prevention, respiratory diseases, hygiene.
ВЛИЯНИЕ ЭКОЛОГИИ НА ЗДОРОВЬЕ ДЕТЕЙ
Аннотация
Взаимосвязь охраны окружающей среды и здоровья человека остается
одной из самых актуальных проблем в современном мире. В частности,
здоровье детей очень чувствительно к негативным факторам окружающей
среды. В данной статье изучается современное состояние экологической
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
16
среды в Андижанской области, изменения в состоянии здоровья
проживающих там детей и взаимосвязь между этими факторами.
Исследования показывают, что в последние годы наряду с ростом
загрязнения воздуха и воды в Андижанской области увеличиваются и такие
проблемы, как респираторные заболевания, аллергические реакции, синдром
дефицита внимания и задержка физического развития у детей. В статье
анализируются экологические факторы
-
качество воздуха, промышленные
отходы, состояние водных ресурсов, использование сельскохозяйственного
инвентаря. На основе статистических данных и результатов опросов
изучается влияние этих факторов на здоровье детей. Негативные
экологические последствия можно предотвратить путем повышения уровня
экологического образования и гигиенической культуры, формирования
здорового образа жизни. В статье также даются аналитические комментарии
по предложениям, направленным на решение проблемы
-
профилактические
меры, усиление государственного и общественного контроля, необходимость
сотрудничества местных органов власти и образовательных учреждений.
Ключевые слова:
экология, Андижанский район, здоровье детей,
окружающая среда, загрязнение, здоровый образ жизни, профилактика,
заболевания органов дыхания, гигиена.
Kirish
Ekologik muhit inson salomatligini belgilovchi muhim omillardan biri
hisoblanadi. Afsuski, sanoatning rivojlanishi, transport vositalarining ortib borishi,
qishloq xo‘jaligi vositalarining haddan ziyod ishlatilishi atrof
-
muhitga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa, bu muammo bolalar salomatligiga tahdid solmoqda.
Bolalar organizmi kattalarnikiga nisbatan tashqi muhitga sezuvchanroq bo‘lib,
ekologik ifloslanish ularning immun tizimining zaiflashishiga, jismoniy va ruhiy
rivojlanishining sekinlashishiga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
17
Andijon tumani O‘zbekistonning eng zich aholi yashaydigan hududlaridan
biri
hisoblanadi. Aholi zichligi yuqori bo‘lgan hududlarda havoning tozaligi,
ichimlik suvining sifati, chiqindilarni boshqarish holati dolzarb muammo bo‘lib
qolmoqda. Andijon tumanida transport vositalarining ko‘pligi, qishloq xo‘jaligi
yerlarida azotli o‘g‘it
larning haddan ortiq ishlatilishi, ayrim mahalliy sanoat
korxonalaridan chiqayotgan chiqindilar havo va suv resurslarining sifatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda.
JSST ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda har yili millionlab bolalar ekologik
omillar sababli sog‘liq muammolariga duch keladi. O‘zbekistonda ham, xususan,
Andijon tumanida, havo ifloslanishi va suv sifati bilan bog‘liq sog‘liq muammolari
ko‘plab holatlarda kuza
tilmoqda. Maktabgacha yoshdagi bolalarda bronxial astma,
tez-tez shamollash, allergiya, teri kasalliklari kabi holatlar kuzatilayotgani ekologik
muhit va salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatmoqda.
Mazkur maqolada Andijon tumani misolida ekologik vaziyatning bolalar
salomatligiga ta’siri o‘rganiladi. Bu orqali muammoning ildizini aniqlab, sog‘lom
avlod tarbiyasi yo‘lida zaruriy choralarni ko‘rish lozimligi asoslab beriladi.
Adabiyotlar tahlili
Ekologik muhit va bolalar salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlik ilmiy
adabiyotlarda ko‘plab tadqiqotlar asosida yoritilgan.
JSST (2023)
ma’lumotlariga
ko‘ra, bolalarning 24% sog‘liq muammolari ekologik ifloslanish bilan bog‘liq.
Bunda havo ifloslanishi, ichimlik suvining sifati va oziq-ovqatdagi kimyoviy
moddalarning mavjudligi asosiy xavf manbasi hisoblanadi. Mutaxassislar havo
tarkibidag
i SO₂, NO₂, chang zarralari (PM2.5, PM10) bolalarda nafas yo‘llari
kasalliklarini keltirib chiqarishini ta’kidlaydi.
Mahalliy adabiyotlarda ham Andijon viloyati va tumanlarida ekologik holatga
doir tahliliy ishlanmalar mavjud. Jumladan, professor S. Jo‘rayevning
“O‘zbekiston viloyatlarida ekologik muammolar” nomli maqolasida Andijon
viloyatida ayniqsa qishloq xo‘jaligi f
aoliyati natijasida yuzaga kelayotgan tuproq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
18
va suv ifloslanishi haqida so‘z yuritilgan. U yerda ishlatilayotgan azotli o‘g‘itlar va
pestitsidlarning ortiqcha miqdori suv resurslariga tushib, ichimlik suvining sifati
buzilayotgani ta’kidlangan.
Andijon viloyati Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi (2022) hisobotida
bolalar sog‘lig‘iga doir statistik ma’lumotlar e’lon qilingan bo‘lib, unda nafas
yo‘llari kasalliklari, teri allergiyalari, gipovitaminoz va immunitet bilan bog‘liq
kasalliklar o‘sib borayotgani ko‘rsatilgan.
Pedagog olima M. Abduqodirovaning tadqiqotlarida bolalarning ekologik
tarbiyasini kuchaytirish, maktablarda gigiyena madaniyatini rivojlantirish orqali
salbiy oqibatlarni kamaytirish mumkinligi qayd etiladi. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-
yildagi "Ekologik xavfsizlikni ta’minlash va
atrof-muhitni muhofaza qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi farmoni asosida olib
borilayotgan ishlar ham muhim manba hisoblanadi. Demak, adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, ekologik muammolar va bolalar salomatligi o‘rtasidagi
bog‘liqlik ilmiy asoslangan va bu sohada milliy va xalqaro darajada izlanishlar olib
borilmoqda.
Tadiqotlar qismi
Andijon tumanida joylashgan ikki maktab va bitta bog‘chada o‘tkazilgan
kuzatuv va so‘rovnomalar asosida tadqiqot olib borildi. Tadqiqotda 6–
12 yosh
oralig‘idagi 60 nafar bola ishtirok etdi. Bolalarning sog‘lig‘i, yashash joyining
ekologik holati, gigiyenaga amal qilish darajasi, ota-onalarning ekologik
xabardorligi o‘rganildi.
So‘rov natijalariga ko‘ra, sanoatga yaqin joylashgan mahallalarda yashovchi
bolalarning 63%ida bronxit, shamollash, allergik toshmalar va doimiy charchoq
holatlari kuzatildi.
Ularning 45%ida esa diqqat susayishi, o‘qish samaradorligining
pasayishi qayd etildi. Aksincha, ekoholat nisbatan toza bo‘lgan hududlardagi
bolalarda bunday simptomlar 25
–
30% atrofida kuzatildi. Tibbiyot xodimlari bilan
suhbatda ular
sanoat chiqindilari, yo‘l harakati zichligi va suv resurslarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
19
sifatsizligi kabi omillarni asosiy sabab sifatida ko‘rsatishdi. O‘qituvchilar esa
maktablarda ekologik tarbiya yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganini, bu esa
bolalarda e’tiborsizlikka olib kelayotganini bildirishdi.
Mazkur tadqiqot ekologik
holat va bolalar salomatligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni Andijon tumani misolida aniq
isbotlaydi.
Yashash joyi va ekologik holat sog‘liq darajasiga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Xulosa
Yuqorida keltirilgan tahlillar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ekologik muhit
bolalar salomatligining shakllanishida muhim omil hisoblanadi. Andijon tumani
misolida olib borilgan kuzatuvlar ekologik ifloslanish va bolalardagi sog‘liq
muammolari o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligini tasdiqlaydi. Ayniqsa,
sanoatga yaqin hududlarda yashovchi bolalarda nafas yo‘llari kasalliklari, allergik
reaksiyalar, psixologik charchoq holatlari keng tarqalgan.
Muammoning ildizi
—
havoning sifati, ichimlik suvining ifloslanishi, qishloq
xo‘jaligi vositalarining nazoratsiz ishlatilishi va chiqindi boshqaruvi bilan bog‘liq.
Bu muammoni bartaraf etish uchun mahalliy hokimiyatlar, sog‘liqni saqlash tizimi,
ta’lim muassasalari va jamiyat a’zolari o‘rtasida uzviy hamkorlik zarur.
Shuningdek,
ekologik madaniyatni shakllantirish, maktab va bog‘chalarda
ekologik tarbiyani kuchaytirish, bolalarga sog‘lom turmush tarzini singdirish orqali
salbiy ta’sirni kamaytirish mumkin. Davlat tomonidan ekologik xavfsizlikka oid
qonunlar va nazorat mexanizmlarining kuchaytirilishi ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
Kelajak avlod sog‘lom bo‘lishi uchun bugun ekologik muhitga e’tibor
qaratishimiz zarur.
Zero, sog‘lom bola —
sog‘lom jamiyat kafolatidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov B. K., Usmonova D. Sh. Ekologiya va atrof-muhit
muhofazasi.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2020. –
256 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
20
2.
Murodov S. E. Bolalar sog‘lig‘i va ekologik omillar. –
Andijon:
AndDU nashriyoti, 2021.
–
148 b.
3.
Yo‘ldoshev R. B. Atrof
-muhit va inson salomatligi.
–
Toshkent:
Fan va texnologiya, 2019.
–
198 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalar
salomatligiga ekologik ta’sirlar bo‘yicha metodik tavsiyalar. –
Toshkent,
2020.
–
72 b.
5.
Xo‘jamqulova Z. A., Ergasheva N. R. Ekologik xavfsizlik
asoslari.
–
Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2018.
–
214 b.
6.
Xidirov J. S. Ekotibbiyot: Ekologiya va tibbiyot integratsiyasi.
–
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.
–
179 b.
7.
Soliyev T. O. Hududiy ekologik muammolar va ularning
ijtimoiy oqibatlari.
–
Farg‘ona: FDU nashriyoti, 2020. –
201 b.
8.
Ismoilova M. Sh. Bolalar organizmiga zararli ekologik
omillarning ta’siri. –
Toshkent: Tibbiyot, 2022.
–
164 b.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim vazirligi.
Andijon viloyatida ekologik holat to‘g‘risida axborot. –
Toshkent:
Ekologiya axborot markazi, 2023.
–
88 b.
