https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
21
AGIOGRAFIK MATNLARNING KONTEKSTUAL TAHLILI
O’zDJTU Roman
-german filologiyasi fakulteti
Fransuz tili nazariy fanlar kafedrasi stajyor-
o’qituvchisi
Egamberganova Dilafruz Baxtiyorovna
Annotatsiya:
So‘nggi yillarda o‘zbek adabiyotshunosligida shakl va mazmun
jihatidan
yangilanish
tamoyillari
rivojlanib
ketdi.
Ayniqsa,
milliy
adabiyotimizning yorqin namunalari bevosita va bilvosita chet tillariga va aksincha
dunyo adabiyotining nodir asarlari o‘zbek t
iliga mohir tarjimonlarimiz tomonidan
tarjima qilinib, keng kitobxonlar e’tiboriga havola etildi.
Tadqiqot doirasida ham o‘zbek tilidan fransuz tiliga va fransuz tilidan o‘zbek
tiliga o‘girilgan asarlardan tanlab olingan agiomatnlar tahlil qilinib ularning
asliyatga muvofiqlik darajasiga baho berildi. Tahlil uchun Al-
Buxoriyning “Oltin
silsila” asari, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani”, “O‘zbekiston
ziyoratgohlari va muqaddas qadamjolari” katalogi, fransuz yozuvchilaridan Emil
Zolya, Prosper Merime, Stendal, Bernarden de Sen Pyer, Amin Maaluf asarlari va
ularning tarjima variantlaridan tanlab olingan agiomatnlardan foydalanildi.
Asosan, tarjimaning asliyatga muvofiqlik darajasi, ya’ni shakl va mazmun
mutanosibligi, kontekstual ma’no ifodasi, badiiy
-lisoniy, milliy-madaniy
xususiyatlari qiyosiy tahlil qilindi.
Kalit so’zlar:
aksikologiya, agiografik termin, ilmiylik, fenomen, e’tiqod,
qadriyat, aksiologik dominant, tadqiqot, ksenolaliya
Аннотация:
В последние годы в узбекском литературоведении
развиваются принципы обновления формы и содержания. В частности, яркие
образцы нашей национальной литературы напрямую и косвенно переводятся
на иностранные языки, и наоборот, редкие произведения мировой
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
22
литературы переводятся на узбекский язык нашими искусными
переводчиками и доводятся до сведения широкой аудитории.
В рамках исследования были проанализированы избранные агиоматы из
произведений, переведенных с узбекского на французский и с французского
на узбекский язык, и дана оценка степени их соответствия оригиналу. Для
анализа были использованы произведение Аль
-
Бухари «Золотая цепь», роман
Чолпон «Ночь и день», каталог «Святыни и святые места Узбекистана»,
произведения французских писателей Эмиля Золя, Проспера Мериме,
Стендаля, Бернардена де Сен
-
Пьера, Амина Маалуфа и варианты их
переводов. В основном сопоставительно анализировались степень
соответствия перевода оригиналу, то есть соотношение формы и содержания,
выражение
контекстуального
значения,
художественно
-
языковые,
национально
-
культурные особенности.
Ключевые слова:
аксиология, агиографический термин, научность,
феномен, вера, ценность, аксиологическая доминанта, исследование,
ксенолалия
Annotation:
In recent years, principles of renewal of form and content have
been developing in Uzbek literary studies. In particular, bright examples of our
national literature are directly and indirectly translated into foreign languages, and
vice versa, rare works of world literature are translated into Uzbek by our skilled
translators and brought to the attention of a wide audience.
The study analyzed selected hagiomata from works translated from Uzbek
into French and from French into Uzbek, and assessed the degree of their
correspondence to the original. The analysis used Al-Bukhari's work "The Golden
Chain", Cholpon's novel "Night and Day", and the catalog "Shrines and Holy
Places of Uzbekistan"works by French writers Emile Zola, Prosper Mérimée,
Stendhal, Bernardin de Saint-Pierre, Amin Maalouf and their translations. The
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
23
degree of correspondence between the translation and the original was mainly
analyzed comparatively, i.e. the relationship between form and content, the
expression of contextual meaning, artistic and linguistic, national and cultural
features.
Keywords:
axiology, hagiographic term, scientific nature, phenomenon,
belief,
value, axiological dominant, research, xenolalia
Cho‘lpon nafaqat she’riyat, balki nasrda ham o‘ziga xos uslubga ega
ijodkordir. Cho‘lpon singari o‘zbek adabiyoti namoyondalarining mahorat sirlarini
o‘rganish XX asr adabiyotining ijtimoiy
-estetik mohiyatini belgilashda muhim
o‘rin tutadi. Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lponning “Kecha va kunduz”
romani qariyb 80 yildan buyon qo‘ldan
-
qo‘lga o‘tib kelmoqda. Asar ikki qismd
an
iborat bo‘lib, dastlabki –
“Kecha” qismi bizgacha yetib kelgan, “Kunduz” deb
atalgan ikkinchi qismi
haqida esa ma’lumotlar mavjud emas.
Kitobda o‘zbeklarga
xos andisha, himmat, iffat va soddalik kabi fazilatlar bilan birga xotinbozlik va
mol-
mulk orttirish yo‘lidagi illatlar ham o‘z in’ikosini topgan. Bu kabi fazilatlarlar
va illatlar qarama-qarshiligi kitobxonni chuqur mushohada yuritishga undaydi.
Cho‘lpon dunyosi, uning olami, ijodidagi nafislik va serjilolik har bir kitobxonni
o‘ziga jalb etadi. Ayniqsa, bugungi kunda yoshlarning milliy ma’naviyatini
shakllantirishda ushbu roman muhim o‘rin tutadi. “Kecha va kunduz” romani
fransuz tiliga sharqshunos olim, tarixchi va tarjimon Stefan Dyuduagon tomonidan
tarjima qilingan bo‘lib, mazkur asarda mi
lliy-madaniy realiyalar va agiografik
terminlarni juda ko‘p uchratishimiz mumkin. Asar o‘zbek tilidan bevosita fransuz
tiliga tarjima qilinib, Fransiyada nashr etilgan. Mazkur romanning fransuzcha
tarjimasi borasida ilk tadqiqot tarjimashunos olima Raima Shirinova tomonidan
yaratilgan. Olima o‘zining badiiy asarlar tarjimasida olam milliy manzarasining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
24
qayta yaratilishi borasida yozgan monografiyasida bir qancha ilmiy tahlillarni
keltirib, asar tarjimasi to‘g‘risida asosli munosabat bildirgan
Aslida san’at asari, xususan, roman va jamiyat hayotining badiiy
-uslubiy
tahlili bir-
biridan ajralmas hodisa bo‘lib, ularni o‘zaro uzviy aloqadorlikda
o‘rganish “Kecha va kunduz” ning XX asr o‘zbek romanchiligida tutgan o‘rni va
jahon romanchiligiga mushta
rak jihatlarini kuzatishga imkon beradi. Biz ham o‘z
tadqiqotimizda agiografik terminlar berilishini mazkur asardan tanlab olingan
kontekstlar misolida qiyosiy tahlil qildik. Misollarga murojaat qilamiz.
Asliyatda:
“
Otasi
bomdoddan
kirmagan, onasi sigir sog‘ish bilan ovora, o‘zi kichkina
sahnani supurib turgan vaqtida tashqari eshikning besaranjom ochilishi Zebining
ko‘nglini seskantirib oldi”
Tarjima varianti:
“Son père n’était pas rentré encore
de la
pri
è
re de l
’
aube
, sa mère était
occupée de traire la vache, et elle
-
même nettoyait
la cour, lorsque le portillon
s’ouvrit avec fracas, lui glaçant le coeur»
Demak, tarjimon fransuz kitobxonlariga mazkur matnda berilgan agiografik
termin ishtirok etgan matn mazmunini asliyatdagidek ochib berishga harakat
qilgan.
Natijada, mazkur axborot, ya’ni ma’lum bir voqea sodir bo‘ladigan joy,
makon, holat, madaniyat to‘g‘risidagi madaniy ma’lumot o‘quvchiga to‘g‘ri
yetkazib berilgan desak, xato bo‘lmaydi. So‘zma
-
so‘z tarjima qilish asarning
mazmun mohiyatini ifodlay olmaydi. Shu bois, badiiy tarjima asl nusxadan bir
qancha farq qilishi mumkin. Yozuvchi
–
tarjimon asl nusxaning ma’nosini matnda
to‘g‘ri bera olmasa, ushbu matnning o‘z tushunchasi bo‘yicha o‘z
lashtirib beradi.
Navbatdagi misol,
asliyatda :
1
Shirinova R.X. Olam milliy manzarasining badiiy tarjimada qayta yaratilishi. Avtoref.diss.. fan doktori (DSc).
–
Toshkent, 2017.
2
Cho ‘lpon. Kecha va kunduz. –
Toshkent.: Hilol media. 2019.
–
B.4
3
Tchulpân. Nuit. –
Saint-
Pourçain
-sur-Sioule.:Bleu autour. 2009.
–Р.10
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
25
“Otasining odatdagi tomoq qirish va yo‘talishlar bilan, katta eshikning og‘ir
zanjirini sharaq-
shuruq qilib tushirib, namozga chiqib ketganiga hali ko‘p
o‘tmagan edi”
Tarjimada
: “Ce ne pouvait pas être son père car, toussant et se raclant la
gorge comme il en avait l’habitude, il venait de sortir pour la mosquée en faisant
jouer la chaîne de la grand
-
porte. ”
Asliyatda
: “Qish ichi ham keti uzilmagan sovchilar bir
-ikki haftadan beri
kelishdan to‘xtaganlar, endi tashqari eshikning “g‘iyt” etishi –
bir-ikki ayolning
astagina bosib,
paranji
sini sudrab kirib kelishiga dalolat qilmas, hali endigina o‘n
beshga qadam qo‘ygan bu yosh qizning go‘dak ko‘nglini uncha cho‘chitmas edi”
Tarjimada
: “Désormais, le grincement du portillon n’annoncerait plus
l’arrivée discrète des mêmes bonnes femmes traînant leur
parandji,
il ne ferait plus
tressauter le coeur d’enfant de la jeune fille, qui venait à peine d’atteindre ses
quinze ans”
Tarjimon “haj”ni “à La Mecque”, “so‘fi” ni “un muezzin”, “payg‘ambar” –
“Prophète” deb o‘girib o‘zbek tilidan fransuz tiliga to‘laqonli tarjima yaratishga
erishgan. Bunday misollar qatorini davom ettirishimiz mumkin.
Asliyatda
:
“Faqat so‘fi ko‘ngildan va uning nozik shishasidan bir narsa anglaydigan
odam bo‘lmaganligidan bu kattakon ishning oqibatini xayol qilgan vaqtlarida
“kelasi yilga (
inshollo
!) hajga ketish nasib bo‘ladi”, degan umidlar bilan xursand
bo‘lardi...”
Tarjimada
: “Des “minauderies” qui ne pouvaient avoir d’autre cause qu’un
accès de sentimentalité: n’étant pas de ceux qui se soucient du coeur des femmes
ni de sa fragile architecture, le soufi se réjouissait désormais en songeant au
4
O‘sha asar. –
B.4
5
Idem.
–Р.10.
6
Cho‘lpon. Kecha va kunduz. –
Toshkent. : Hilol media. 2019.
–
B.4
7
Tchulpân. Nuit. –
Saint-
Pourçain
-sur-Sioule.:Bleu autour. 2009.
–Р.10
8
Cho‘lpon. Kecha va kunduz. –
Toshkent. : Hilol media. 2019.
–
B.4
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
26
bénéfice de cette grandiose affaire, c’est
-
à
-
dire à la prespective de se rendre
“l’année prochaine
à La Mecque, inchâ’Allah
Navbatdagi misolga e’tibor qaratmoqchimiz,
asliyatda
:
“Ko‘p o‘tmasdan, so‘fini chaqirib chiqdi. Uni shohid qilib turib, nikohimizni
o‘qidi. So‘figa ham bir narsa berdik. Shu bilan mening nomim o‘zicha qolib, yangi
xotinimning nomi “Bibi Maryam Oysha qizi” bo‘ldi...”
Tarjimada
: “Il fait tout de suite appeler un muezzin, qu’il désigna comme
témoin, et célébra notre mariage. Nous donnâmes aussi quelque chose au muezzin.
Je gardais mon nom, tandis que Mariam devenait “Bibi Mariam, fille d’Aïcha”
Yana bir misol,
asliyatda
:
“Dunyoviy ilmlarni o‘qish ham shariatimizda bor,
chunonchi, janobi hasti payg‘ambarimiz “utlubudilmu valavkana bissi”, ya’ni
“Chin mulkida, ya’ni Xitoyda bo‘lsa ham ilm talabida bo‘lg‘il”, deganlar. “Bu
hadisi sahih
”, dedim”
Tarjimada
: “C’est notre vénéré Prophète lui
-
même –
que le salut et la paix
de Dieu soient sur lui-
qui l’a dit: “Utlub ud ‘ilmu walawkana bi’ssi” ce qui signifie
bien: “Mets
-
toi en quête de la science, même si elle se trouve en Chine”. Et ça,
c’est
un hadith
digne de foi”
Ma’lumki, XX asr boshlarida fransuz adabiyoti bevosita va bilvosita o‘zbek
tiliga tarjima qilinib, keng o‘zbek kitobxonlari ommasiga tuhfa qilindi. Navbatdagi
misollarda fransuz adiblari asarlarining bevosita va bilvosita tarjimalarida
uchragan agioterminlar va ularning tarjimalarini tahlilga tortdik. Masalan, Prosper
Merimening bir qator asarlari -
“Karl IX saltanatining yilnomasi”, “Tamango”,
“Karmen” kabi asarlari o‘zbek tiliga vosita tili orqali tarjima qilingan. Mohir
tarjimon Ozod Sharafiddinov Prospe
r Merimening “Arsena Giyo” novellasi
9
Tchulpân. Nuit. –
Saint-
Pourçain
-sur-Sioule.:Bleu autour. 2009.
–Р.10
10
O‘sha asar. –
B.210
11
Idem.
–Р.
285
12
Cho‘lpon. Kecha va kunduz. –
Toshkent. : Hilol media. 2019.
–
B.283
13
Tchulpân. Nuit. –
Saint-
Pourçain
-sur-Sioule.:Bleu autour. 2009.
–Р.
326
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
27
tarjimasida asliyatda berilgan “abbé” ni goh “kashish”, goh, “abbat”, “ruhoniy”,
“kyure” kabi bir qancha leksemalar orqali ifodalagan.
Masalan:
“Oui, un reproche. J’avais remarqué sa position : j’aurais dû lui
envoyer des recours ; mais le pauvre abbé Dubignon était au lit, et... ”
Vosita tilidagi tarjima
:
Да, виновата, я видила ее тяжелое положение и должна было помочь ей,
но, к сожалению,
аббат
Дюбиньон заболел, и...”
Ozod Sharafiddinov tarjimasi:
“ –
Ha aybdorman! Uning ahvoli nocho
rligini ko‘rgan edim. Unga nafaqa
jo‘natishim kerak edi. Ammo buzruk Dyubinonning xastaligi tufayli...”
Mazkur bevosita va bilvosita tarjimada agioterminlar tarkibiga kiradigan din
peshvolarning mansablari va darajalari chalkashtirib yuborilgan. To‘g‘ri rus
tarjimoni aynan asliyatdagidek ya’ni fransuz tilida berilgan “abbé ” rus tilida
“abbat” deb to‘g‘ri o‘girgan. Chunki fransuz tilida “abbat” leksemasiga
quyidagicha izoh berilganligi o‘zini to‘la oqlaydi:
“
Abbé.
Dans l'Église catholique et orthodoxe, supérieur d'un monastère
d'hommes érigé en abbaye. Titre donné à un prêtre séculier ”
Abbat
katolik va provoslav cherkovida abbatlik sifatida tashkil etilgan
erkaklar monastirining boshlig‘i. Dunyoviy ruhoniyga berilgan unvon hisoblanadi
(Tarjima bizniki D.B). O‘zbek tilining izohli lug‘atida “
abbat
” leksikasiga
qisqagina izoh keltirilgan:
“Abbat katolik erkaklar monastirining boshlig‘i.
Fransiyada katoliklar ruhoniysi”
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasida esa mazkur atama o‘zbek tilining izohli
lug‘atiga qaraganda kengroq ochib berilgan:
14
Merime. Carmen et treize autres nouvelles. Paris, Gaullimard. 1984 .
–
P . 36.
15
Мериме. Собран.соч. в 4 х томах. –Москва, 1983. –
С. 12.
16
Merime Prosper. Karl IX saltanatining yilnomasi.
–
Toshkent, 1978.
–
B. 396
17
https://eglise.catholique.fr/glossaire/abbe/
18
O ‘zbek tilining izohli lug ‘ati. Moskva: Rus til nashriyoti, 1981. –
B. 21.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
28
“Abbat (lot. abbas, oromiy tilida abo —
ota) 1) katolik monastiri - abbatlik
boshlig‘i. 2) Fransuz katolik ruhoniysi unvoni”
“Ruhoniy
–
diniy lavozimda xizmat qiluvchi, dinni targ‘ib etuvchi kishi, din
peshvosi. Ruhoniy buddizm, iudaizm, xristianlik, hinduiylik, islom va b. dinlarda
mavjud. Ruhoniy monoteistik dinlar kelib chiqishi bilan paydo bo‘lgan. Kohinlar
ruhoniylarning o‘tmishdo
shi hisoblanadi. Ruhoniylarning oliy tabaqasiga
Xudoning yerdagi noibi (katolisizmda
–
Rim papasi) yoki Xudoning unda
mujassam bo‘lishi (lamaizmda–dalaylama, ismoiliylarda firqa boshlig‘i) deb
e’tiqod qilinadi”
Fransuzcha lug‘atda “
un prêtre
” quyidagicha izohlangan:
“Chrétien qui, par l’imposition des mains au moment de l’ordination par
l’évêque, reçoit la mission de rendre présent le Christ parmi les hommes, en
célébrant l’eucharistie, en pardonnant les péchés, en instruisant et guidant le peuple
qui lui est confié”
Tarjimada
: Ruhoniy, yepiskop tomonidan tayinlanish paytida qo‘llarini krest
qilib gunohlarni kechirish, o‘ziga ishonib kelgan odamlarga yo‘l yo‘riq ko‘rsatish
orqali masihni odamlar orasida ishtirok etish vazifasini oladi.
O‘zbek va rus tilining izohli lug‘atlari va fransuz tilidagi lug‘atlarda abbat,
ruhoniy leksemalari ta’rifini ko‘rib chiqdik. Lug‘atlar yordamida amalga oshirilgan
tahlillar shu narsani ko‘rsatdiki abbat, ruhoniy, kyure atamalari mutlaqo bir
-biriga
sinonim
bo‘la olmaydi. Mazkur atamalarni tarjima jarayonida o‘z muqobili orqali
berish lozim. Ularning kontekstda turlicha berilishini qat’iy tanqid qilgan xorijlik
olim Moxammedi Ladan o‘z tadqiqotlarida diniy matnlar tarjimasida sinonim
sifatida, bir-biriga nomutanosib atamalarni tarjima matniga olib kirish yoki
asliyatdagi diniy atamani tarjimada bir nechta variantda berilishi masalalarini
o‘rgangan. Olim Bibliya va Qur’onda diniy atamalarning berilishi, atoqli otlar
19
O ‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. –
Toshkent, 2004.
–
B.5
20
Qomus.info. Online Ensiklopediya. https://qomus.info/encyclopedia/cat-r/ruhoniy-uz/
21
https://eglise.catholique.fr/glossaire/pretre
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
29
tarjimasi hamda atoqli otlarni turli xil sinonimlar bilan ishlatilishini chuqur tahlil
qilib badiiy asarlar tarjimasida ularni bir xil sinonimik qatorda ishlatish mumkin.
Diniy asarlar,
hadis va oyatlarni arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan
o‘zbek olimlarining xizmatlari beqiyos, desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Negaki,
bunday kitoblar arab tilidan o‘zbek tiliga mahorat bilan o‘girilgan va o‘zbek
o‘quvchilarini qimmatli ma’lumotlardan bo
xabar qilishdek sharafli ishni amalga
oshirishgan. Ularning mahoratini, o‘z ishining ustasi ekanliklarini ushbu asarda
ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Xususan, “Oltin silsila” da keltirilgan «U bilan bizning oramizdagi urush
«sijol»dir”–
jumlasida sijol atamasi aslida quduqdan bir xil suratda navbatma-
navbat suv olishga aytiladi. Dushman bilan jangda goh yutib, goh yutqazishni
shunga o‘xshatishgan. Fransuz tarjimoni bu tushunchani “des alternatives”
-
navbatma-
navbat, o‘zgarib turuvchi, deya o‘rinli tarjima qilgan. Biz tadqiqot
doirasida taklif qilgan retrospektiv baholash modeliga tayangan holda aytishimiz
mumkinki, asliyatdagi barcha lisoniy va madan
iy elementlarni tarjima tilida to‘liq
ko‘chishiga e’tibor berish lozim chunki matn mazmunini ochib berishga xizmat
qiladigan lisoniy birliklarning tushib qolishi butun bir kontekstning mazmunini
buzilishiga olib kelishini ta’kidlab o‘tish lozim.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, tarjimonlar asliyat tilida so‘zlashuvchi xalqning
diniy ta’limotlari, tarixi, e’tiqodini bilmasliklari natijasida katolik cherkov tuzilishi
hamda xristian diniy marosimlari va kundalik amaliyotidan yetarli darajada
xabardor emasliklari sababli tarjima jarayonida asliyat va tarjima tilidagi agiografik
terminlarni qorishtirib yuborganliklari kuzatildi. Bu esa nafaqat tarjima sifatini
balki resepiyentda u yoki bu xalqning madaniyati, tarixi, urf-
odatlari to‘g‘risida
noto‘g‘ri tasavvur uyg‘otishi mumkin. Shuning uchun ham bu borada tarjimonlar
uchun aniq me’yorlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Albatta, badiiy
tarjimada ayrim so‘zlarning noto‘g‘ri o‘girilganligi original asarning ruhi va uslubi
buzilishiga olib kelishi muqarrar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
30
O‘zbek tilidan fransuz tiliga va aksincha fransuz tilidan o‘zbek va rus tillariga
tarjima qilingan asarlar tarjimasini tahlil qilish jarayonida tarjimonlar asosan
agiografik terminlar tarjimasida quyidagi
uslublardan
foydalanganlarini
kuzatamiz:
1)agiografik terminlarni
transliteratsiya usulida
berish;
2)
to‘liq tarjima qilish
;
3)
kalkalash usuli
dan foydalanish;
4)t
ushurib qoldirish
:
5)tarjima tilida
mavjud anologi
bilan almashtirish.
Til materiali tahlili shuni ko‘rsatadiki, tarjimonlarimiz agiografik matnlarni
tarjima qilishda turli xil usul va nazariyalarni qo‘llaganlar, ba’zilari asliyatga
yaqinlashib adekvat tarjima yaratgan bo‘lsalar, boshqalari esa erkin tarjima
yo‘lidan borib as
liyatdagi aksiologik olam manzarasini buzilishiga sabab
bo‘lganlar. Asosli tahlillar va dalillarga asoslanib, agiorafik terminlarni tarjima
qilishning quyidagi usullarini ishlab chiqdik.
1)Agiomatnlar tarjimasida tarixiy, diniy, falsafiy, madaniy bilimlarga
asoslanish;
2)agiografik terminlarni matn ichida izohlash;
3)agiografik terminlarni tarjima matnida berishda implisit va eksplisit ifoda
vositalaridan foydalanish.
Tarjima san’atida bir nozik jihat borki, mahoratli tarjimonlar ham milliy
-
madaniy xususiyatga ega kontekstlarni o‘girishda har doim ham to‘la
muvaffaqiyatga erishavermasliklari mumkin. Ayniqsa, katta hajmli asar o‘girilar
ekan, u yoki bu o‘rinda shakl muta
nosibligini saqlash uchun mazmunga ziyon
yetkazadi, yoxud aksincha, mazmunni to‘liq aks ettirish uchun shaklga putur
yetishi mumkin. Askar Mahkamning sermashaqqat ijodiy va ayni damda tanqidiy
ishida xam bu kabi jihatlar ko‘zga tashlanadi. Aytaylik, quyid
agi baytda matnning
asl mazmuni to‘la ochib berilmagan, ammo umumiy ma’no yetkazib berilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
31
“Tarjimada so‘zni emas, ma’noni berish muhim. Shuning uchun so‘zma
-
so‘z
tarjimadan qochishga da’vat qilinadi. Lekin ba’zida so‘zma
-
so‘z tarjima qilish
imkoniyati ham mavjud bo‘ladi, ya’ni asliyat aynan –
so‘zma
-
so‘z tarjima matniga
ko‘chadi. Bunday imkoniyatdan foydalanish kerak. Chunki so‘zma
-
so‘z tarjima
muayyan hollarda qonuniy hodisadir. Ayniqsa, yaqin tillardan tarjimada so‘zma
-
so‘z o‘girish imkoni ko‘proq. Oddiy jumlalarnigina emas, ba’zida hatto
frazeologizmlarni ham so‘zma
-
so‘z tarjima qilish mumkin
va o‘zini oqlagan
o‘rinlarda bu usulni rad etib bo‘lmaydi
F.D.Sapayeva Maxtumquli she’rlarining o‘zbekcha tarjimalarini tahlil qilib
diniy mavzudagi she’rlar tarjimasini asliyat bilan qiyoslaganda, barcha tarjimonlar
diniy at
amalar, e’tiqodiy tushunchalar, islomiy urf
-odat va marosimlar,
payg‘ambar va avliyolar nomi, ular bilan bog‘liq moʻjiza va voqealarga ishoralar
tarjimasida ko‘plab xato
-
kamchiliklarga yo‘l qo‘yganlari ma’lum bo‘ladi.
Maxtumqulining diniy-
ma’rifiy mazmundagi she’rlari tarjimalarida tarjimonlar
tomonidan quyidagi ayrim kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgani kuzatildi: mafkura
ta’sirida diniy mazmundagi bandu baytlarni qisqartirib ketish; hukmron mafkura
tufayli matnlarni o‘zgartirish; diniy atama
-tushunchalarni tush
unmay noto‘g‘ri
talqin etish; ilohiy kitob, farishta, payg‘ambarlar, avliyolar va diniy shaxslar
nomini tarjimada xato berish; she’rlardagi ayrim noto‘g‘ri tarjima qilingan
so‘zlarga havolada ham xato izohlar berish va boshqalar. Bunday nuqsonlar,
birinchi
dan, mafkuraviy tazyiqlar kuchaygan sho‘ro zamonidagi adabiy siyosat
bilan, ikkinchidan esa, tarjimonlarning islom diniga doir ta’limotni puxta egallash
uchun imkoniyatlari bo‘lmagani bilan ham izohlash o‘rinli bo‘ladi
XULOSA
Aslida, boshqa tillardan tarjima qilingan asarlar o‘z badiyati, ta’sir quvvati
bilan o‘quvchilar ommasiga zavq berishi, qalbini go‘zallikka oshno qilishi lozim.
22
Ochilov E. Tarjimashunoslik terminlarining izohli lug‘ati. –
T.: Sharqshunoslik instituti, 2014.
–
B. 73.
23
Sapayeva F.D. Maxtumquli she’rlari o‘zbekcha tarjimalarini qiyosiy tahlili. Filol.fan.nomz... avtoreferati.
Toshkent, 2018.
–
51b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
32
Badiiy ijodning tub mohiyati, so‘z san’atining spesifik tabiatiga taalluqli bo‘lgan
bu xususiyat ortiqcha isbot talab qilmaydi. Shu ma’noda, badiiy tarjimaga so‘z
orqali qayta yaratish san’ati sifatida qarash o‘rinlidir. Tarjimada so‘zning o‘rni
beqiyos. T
opib o‘rniga qo‘yilgan birgina so‘z tarjimaga badiiy tus
-rang berishi,
aksincha, noo‘rin qo‘llangan bitta so‘z ayni shu go‘zallikka dog‘ tushirishi ham
mumkin. Zero, Gʻ.Salomov va N.Komilovlar haqli ravishda ta’kidlaganlar:
“Tarjimada so‘zni topib, o‘z joyiga qo‘ya bilish juda muhim ish. Agar bir so‘z yoki
ibora, boringki, qandaydir bir grammatik qo‘shimcha ham o‘z o‘rniga tushmasa
yoxud sal yasamaroq chiqib qolsa, butun asarning tarovatiga putur yetishi hech gap
emas”
Shuning uchun, mazkur bobda tarjimonlarning mahorati aynan ularning
so‘zga munosabati, u yoki bu so‘zni qanchalik topib, o‘z o‘rnida qo‘llay bilgan
-
bilmagani misolida ko‘rib chiqildi hamda agiografik termin tarjimasida so‘zning
o‘rni, vazifasi, maqomi xususida so‘z yuritildi.
Asliyatda uchragan bunday terminlarni tarjima qilishda tarjimonning
shunchalik murakkab muammolarga duch keladiki, bunda u ham milliy koloritni
to‘laqonli ravishda aks ettirishi, ham tarjima asarning badiiyligini saqlab qolish
ustida bosh qotirishi zarur
bo‘ladi. Shuni aytish joizki, tarjimon uchun eng afzal
muhim qirra ikki millat madaniyati tutashgan joydagi hayotdir. Ushbu hayot
davomida turli millatlar madaniyatning o‘ziga xos jihatlari bilan tez
-
tez to‘qnash
keldi. Tarjimon bu madaniyatdagi tafovutlarni aniq tasavvur eta olishi bir
madaniyat vakillaridan olingan axborotni o‘zga madaniyat egalariga aniq ravishda
yetkaza olishi lozim. Tarjimon
likning o‘ziga xosligi ham aynan shundan iboratdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Alessandra Pozzo. Le pouvoir des mots au Moyen Âge. –
Turnhout, 2014.
–
Р
.16
24
Salomov Gʻ., Komilov N. Jahongashta ruboiylar // Tarjima san’ati (Maqolalar to‘plami). 3
-k.
–
T.: Gʻ.Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at,
1976.
–
B.130.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
33
2. Amanturdiyeva Sh.R. O ‘zbek tili matnining funksional
-stilistik tadqiqi.
Filol.fan.bo ‘yicha falsafa.dok (PhD). diss... avtoref. –
Samarqand, 2020.
–
B .14-
15.
3. Anne-
Laure Méril
-Bellini delle Stelle: Rezension von: Marie-
Céline Isaïa /
Thomas Granier: Normes et hagiographie dans l'Occident latin (Ve -
XVIe siècle).
Lyon, 2010.
URL:http://www.sehepunkte.de/2015/03/25475.html
4. Caroline Philippart, « La traduction dans le domaine hagiographique
médiolatin :
l’apport de la linguistique quantitative», URL :
http://journals.openedition.org/rursus/1285
5. Christelle Rouet-Delarue. Analyse linguistique du discours historien: des
sources au genre historique? Linguistique. Université MicheldeMontaigne
-
Bordeaux,2014.
–
446
р
.
6. Florence Windmüller. «Apprendre une langue, c’est apprendre une
culture.» Leurre ou réalité ?.
7. Mongelli Marco. Narrer une vie, dire la vérité : la biofiction contemporaine.
–
Paris, 2019.
–
450 p
8. Sultonova Sh.M. Muqaddas matnlarda zamon kategoriyasining
lingvomadaniy
xususiyatlari. Filo.fan.bo ‘yicha.falsaf.dok (PhD) diss... avtoref. –Farg ‘ona,
2018.
9.
Бикеева Н. Ю. Ср
