https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
3
LEKSIK VA FONETIK USLUBIYAT
Xolmatova Gulsanam Absattor Qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institutining pedagogika fakulteting
boshlang`ich ta’lim yo`nalishi 2
-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada leksik va fonetik uslubiyat tushunchalari,
ularning adabiyot va nutq san’atidagi roli tahlil qilinadi. Leksik uslubiyat so‘z
tanlovi orqali ifodani boyitish, fonetik uslubiyat esa tovushlar va intonatsiya orqali
nutqni ta’sirchan qilish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Maqola uslubiy vositalarning
badiiy matnlarda qanday qo‘llanishi va ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni yoritadi.
Kalit so‘zlar
:Leksik uslubiyat, fonetik uslubiyat, uslubiy vositalar, nutq,
adabiyot, intonatsiya, alliteratsiya, metafora, epitet.
Аннотация:
В данной статье анализируются понятия лексического и
фонетического стилистического приемов, а также их роль в литературе и
искусстве речи. Лексический стиль обогащает выражение через выбор слов,
а фонетический стиль создает выразительность речи с помощью звуков и
интонации. Статья освещает применение стилистических средств в
художественных текстах и их взаимосвязь.
Ключевые слова:
Лексический стиль, фонетический стиль,
стилистические средства, речь, литература, интонация, аллитерация,
метафора, эпитет.
Annotation :
This article analyzes the concepts of lexical and phonetic
stylistics and their role in literature and the art of speech. Lexical stylistics enriches
expression through word choice, while phonetic stylistics creates expressiveness
through sounds and intonation. The article highlights the use of stylistic devices in
literary texts and their interconnection.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
4
Keywords :
Lexical stylistics, phonetic stylistics, stylistic devices, speech,
literature, intonation, alliteration, metaphor, epithet.
Kirish
Har qanday badiiy yoki ommaviy nutqning asosini so‘zlar va tovushlar
tashkil etadi. Til san’ati –
bu so‘zlarni nafaqat mantiqan, balki badiiy jihatdan ham
mahorat bilan tanlash va ularni tovush orqali jonlantirish san’atidir. Ana shunday
nozik san’atning asosiy qismiga aylangan uslubiyat nutqning o‘ziga xosligi,
ta’sirchanligi va ifoda quvvatini oshiradi.Uslubiyatning ikki muhim ko‘rinishi –
leksik uslubiyat va fonetik uslubiyat nutqni boyitishda o‘ziga xos rol o‘ynaydi.
Leksik uslubiyat orqali so‘zlarning o‘zaro munosabati, ularning ma’nosi va obrazli
ifodasi tahlil qilinadi. Fonetik uslubiyat esa tovushlar, ohanglar va intonatsiya
orqali nutqning estetik va emotsional kuchini oshiradi.
Leksik va fonetik
uslubiyatni o‘rgangan olimlarViktor Shklovskiy
Rus formalizmi vakili, adabiy
uslub va badiiy tilning funksiyalari haqida nazariyalar yaratgan. Uslubiyatga
adabiy asarlarni yangi qarashlar bilan tahlil qilish imkonini bergan.Roman
Jakobson-Tilshunoslik va stilistika sohasida yirik olim. Fonetik uslubiyat,
shuningdek, tilning funksiyalari, jumladan poetik funktsiyasini o‘rganishda katta
hissa qo‘shgan. Jurij Lotman
-
Matn va uslub nazariyasi bo‘yicha yetakchi
mutaxassis. Stilistik uslubni semiotik nuqtai nazardan tahlil qilgan. M.M. Baxtin-
Rus tilshunosligi va adabiyotshunosligida mashhur. Stilistika va til uslubiyatini
chuqur o‘rgangan.A. Abdullaev O‘zbek tilshunosi
O‘zbek adabiy tilining uslubiy
xususiyatlarini o‘rgangan, leksik va fonetik uslubi
yatga oid ilmiy ishlari mavjud.
S. Qodirov -
O‘zbek tilshunosi
A
dabiy til va uslubiy vositalar bo‘yicha tadqiqotlar
olib borgan, uslubiyatning leksik va fonetik jihatlarini tahlil qilgan.
Leksik uslubiyat:
So‘zlarning tanlovi va ularning ma’no jihatdan o‘ziga
xosligi orqali nutqning ifoda vositasini boyitish uslubi. Bu uslub nutqda sinonimlar,
metaforalar, epitetlar kabi leksik vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
5
Fonetik uslubiyat:
Nutqdagi tovushlar, ularning takrorlanishi, intonatsiyasi
va ohanglari orqali yaratiladigan badiiy ifoda uslubi. Masalan, alliteratsiya va
assonansiya fonetik uslubiyatga kiradi.
:
Uslubiy vositalar
Nutq yoki matnda ifodani yanada ta’sirchan qilish uchun
ishlatiladigan badiiy vositalar yoki texnikalar. Misol uchun, metafora, epitet,
alliteratsiya, qiyoslash kabi.
Nutq
:
Insonlar o‘rtasida muloqot qilish uchun tovush va so‘zlar orqali
fikrlarni ifodalash vositasi.
Adabiyot
:Insonning fikrlari, his-
tuyg‘ulari va tasavvurlarini so‘z orqali
ifodalovchi san’at turi. Badiiy asarlar to‘plami.Nutqdagi tovushning balandligi,
pastligi, urg‘u va ohang o‘zgarishlari orqali yaratiladigan ohang va
kayfiyat.So‘zlarning boshida bir xil yoki
yaqin tovushlarning takrorlanishi. Bu
tovush takrorlanishi nutqqa ritm va ohang beradi.
Xulosa:
Leksik va fonetik uslubiyat adabiyot va nutq san’atining ajralmas
qismi hisoblanadi. Leksik uslubiyat so‘z tanlovi va ularning ma’nosini boyitish
orqali ifodaning noziklik va chuqurligini oshirsa, fonetik uslubiyat tovushlar,
intonatsiya va ritm yordamida
nutqga jonlilik va ta’sirchanlik beradi. Har ikki
uslubiyat turi o‘zaro uyg‘unlashib, badiiy matnni yanada jonli, o‘quvchida kuchli
taassurot qoldiruvchi qilib yaratadi. Shuning uchun, til san’atini chuqur o‘rganish
va uslubiy vositalardan mahorat b
ilan foydalanish yozuvchi va so‘z san’atkori
uchun juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullaev A. "O‘zbek adabiy tilining uslubiyati" –
Toshkent, 2015.
2. Qodirov S. "Adabiy til va uslubiy vositalar"
–
Toshkent, 2018.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
6
3. Karimov M. "Til va uslub"
–
Samarqand, 2020.
4. Sobirov R. "Fonetik uslubiyat va uning badiiy ahamiyati"
–
Toshkent,
2019.
5. Zamirbekova N. "Leksik uslubiyatning zamonaviy talqini"
–
Toshkent, .
