https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
522
ISLOM TARIXI VA UNING ILMIY TAXLILI
Po’latov Farruxbek Salimjon o’g’li
Muhhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkkent axborot texnologiyalari
unversiteti Samarqand filiali
Annotatsiya.Mazkur maqolada Islom dinining shakllanishi, rivojlanish
bosqichlari va tarixiy jarayonlarga ta’siri ilmiy tahlil asosida ko‘rib chiqilgan.
Islom tarixining bosqichlari, muhim shaxslar, ilm-fan bilan bog‘liqligi va
zamonaviy ilmiy tadqiqotlardagi o‘rni tahlil qilinadi. Maqola tarixiy manbalar va
hozirgi
zamon
olimlari
qarashlariga
tayangan
holda
tayyorlangan.
Kalit so‘zlar: Islom tarixi, Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.), xalifalik, ilm-fan,
musulmon olimi, tarixiy tahlil.
Arablar hayotida urug’chilik, qabilachilik tartiblari yemirila boshlab,
qulchilik bilan feodal tartiblari shakllanayotgan edi. Natijada arablar ijtimoiy
turmushida tabaqalanish, sinfiy tengsizlik ro’y berib, bir tomondan boy badavlat
xonadonlar, ikkinchi tomondan qashshoq xonadonlar mavjud bo’lib, hayotda
yuqori tabaqa oilalarida dabdabali to’y-ma’rakalar, aysh-ishratbozlik,
isrofgarchilik, maishiy aynish avj oladi. Ayni paytda kambag’allar, yetim-yesirlar
ahvoli og’ir edi. Rahm-shafqat, adolat kamayib ketgan edi. Bu xususda Qur’onda
(Niso surasi va boshqa suralarda) juda ko’p fikrlar aytilgan. «Islom - ixlos, tinchlik,
omonlik, sulh, turli ofatlardan salomat bo’lish, itoat , bo’sunish kabi ma’nolarni
anglatadi»
(Qarang:
Poklik
imondandir.T.,
«O’zbekiston»,
1991
yil,
33-bet)
Islom dini VII asr boshlarida Arabiston yarim orolida paydo bo‘lib, qisqa vaqt
ichida keng hududlarga yoyildi. Bu din nafaqat diniy e’tiqod, balki siyosiy,
madaniy va ilmiy rivojlanishda ham muhim rol o‘ynadi. Islom tarixini o‘rganish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
523
nafaqat diniy masalalarni, balki insoniyat sivilizatsiyasining muhim jihatlarini ham
anglash imkonini beradi.
Islom tarixining boshlanishi.Islom dinining asoschisi bo‘lgan Muhammad
(s.a.v.) 570-yilda Makka shahrida tug‘ilgan. U 610-yilda Allohdan birinchi vahiyni
olganidan so‘ng, Islom dini asos solinib, uning targ‘iboti boshlandi. Makkadagi
qattiq qarshiliklarga uchraganlar.
Muhammadga vahiy kelgan. Ollohdan farishta Jabroil vahiy keltirgan. (Vahiy -
lug’aviy ma’nosi: «Uqdirish», «diliga solish» mazmunida Ollohning
payg’ambariga yuborgan amri).
Muhammadning Islom dini uchun olib borgan kurashi ikki davrga: Makka va
Madina davrlariga bo’linadi. Islomni Makka davridagi targ’iboti, mushrikiylikka
qarshi olib borgan kurashi, melodiy 610 yilning 15 dan 16 avgustga o’tar
kechasidan boshlanib to 632 yilning 8 sentyabr-igacha, ya’ni 23 yil davom etgan.
Ibn Is’hoq-Ibn Xishomning «Siratu-r-Rasul-Olloh» asarida shunday rivoyat
keltirilgan: Muhammad Xiro g’orida tunab qolgan bir kechada osmondan ovoz
eshitgan va farishta Jabroil unga «O’qi!» deb buyurgan. U «Men o’qishni
bilmayman»,-deb javob bergan. Jabroil yana «O’qi!» deb ikki bor takrorlagan va
har daf’a u og’ir azob chekkan. Oxirida farishta unga ko’rsatib turgan yozuvni
behos o’qigan. Keyin Jabroil uning Ollohning elchisi qilib olinganini aytgan.
(Qarang: Yuqoridagi kitob, 10-bet).Rasulilloh Xiro g’oridan qaytib kelib, bo’lgan
voqyeani va Qur’on surasining vahiy qilinganini xotini Xadichaga aytgan va darhol
Xadicha vahiyni kalima qilib qaytarib musulmon bo’lgan.622-yilda Madinaga
hijrat bilan yangi bosqich boshlandi. (Al-A‘zami, 2003: 45-bet). Bu voqea islomiy
taqvimning boshlanish nuqtasi sifatida qabul qilinadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
524
Madina va Makka aholisi turli janglar olib bordi. Bu janglardan birinchisi 624-yil
mart oyida Badr qudug’i atrofida bo’lgan. Bu jangda Muhammad boshchiligida
300 dan ziyod musulmonlar va Abujahl boshchiligida 850 Makkalik qo’shin
qatnashgan. Urushda musulmonlar yengib chiqadi. Natijada musulmonlar jamoasi
mustahkamlanadi. Jangda musulmonlar 30 ta ot, 150 ta tuya, ko’p qurol-anjomlarni
o’lja oladi. 624-yil 16 mart (Hamal) kuni Qur’onning 8-al Anfol (O’lja) surasi
vahiy bo’ladi. Bu surada o’ljani qanday taqsimlash ko’rsatilgan. Unda, o’ljaning
beshdan bir qismi musulmonlar jamoasining manfaatiga, piyoda askarga bir hissa,
otliq asqarga ikki hissa berilishi ko’rsatilgan, adolatli taqsimlashga da’vat qilingan.
Keyinchalik bu qoida xalifalar davrida ham saqlanib qolgan. Badr jangida 622
yildagi ahdnoma buzilganligi uchun Kaynuka yahudiy jamoasi jazolanadi va 624
yil 10 aprelda ko’chirib yuboriladi. Musulmonlar bilan yahudiylarning tarixiy
nizolari o’sha davrdan boshlanib, hozirgi davrda arab davlatlari bilan isroil
mojaralarida davom etmoqda.Madinada siyosiy va ijtimoiy jihatdan mustaqil
musulmon jamoasi shakllandi. Muhammad (s.a.v.) vafotidan so‘ng xalifalik davri
boshlandi. Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali kabi xalifalar boshqaruvida islomiy
davlat kengayib bordi.
Xalifalik davrlari va siyosiy tarix.Islom tarixi xalifaliklar davriga bo‘linadi.
Ular quyidagilar: Rashidun xalifaligi (632–661).Bu davrda Islom g‘oyaviy jihatdan
mustahkamlandi. Arab yarim orolidan tashqariga chiqa boshladi. Badr, Uhud va
Yarmuk kabi janglar bu davrda ro‘y berdi.Umaviyyalar xalifaligi (661–
750),Damashq markaziga aylangan bu davlatda siyosiy va harbiy kuch katta rol
o‘ynadi. Islom Ispaniyagacha yoyildi. Shu bilan birga, siyosiy ziddiyatlar
kuchaydi.
Abbosiylar xalifaligi (750–1258).Bag‘dod markaz bo‘lib, bu davr Islom ilm-fani
va madaniyatining gullagan davri hisoblanadi. Bayt al-Hikma ochildi. Bu davrda
musulmonlar tomonidan yunon, hind va fors ilmlari arab tiliga tarjima qilinib,
o‘zlashtirildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
525
Keyingi davrlarda.Xalifaliklar tanazzulga yuz tutgach, Usmoniylar imperiyasi
(1299–1924) Islom markaziga aylandi. 1924-yilda xalifalik tugatildi, ammo Islom
dini butun dunyo bo‘ylab millionlab odamlar e’tiqod qiladigan din sifatida saqlanib
qoldi.Asrlar davomida taraqqiyoti.Islom dini VIII–X asrlarda o‘zining "Oltin
davri"ni boshdan kechirdi. Bu davrda Bag‘dod, Damashq, Kufa, Qohira kabi
shaharlarda yirik ilmiy markazlar faoliyat yuritdi. Xalifa Ma’mun tomonidan asos
solingan Bayt al-Hikma (Donishmandlar uyi) ko‘plab yunon, fors va hind
asarlarining arab tiliga tarjima qilinishiga sabab bo‘ldi (Nasr, 2006: 78-bet).
Islom olamida falsafa, matematika, tibbiyot, astronomiya kabi fanlar taraqqiy
etdi. Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Al-Biruniy, Al-Farobiy kabi allomalar butun dunyo
ilm-faniga ulkan hissa qo‘shdilar. Masalan, Al-Xorazmiy algebra asoschilaridan
biri hisoblanadi (Rashed, 1994: 112-bet).
Islom dini ilk davrlaridanoq ilm olishga katta e’tibor bergan. Qur’oni
Karimda bilimli kishilar yuqori darajada ulug‘langan (“Bilim egalari bilan
bilmaganlar teng bo‘ladilarmi?”, Zumor surasi, 9-oyat). Hadislarda ham ilm olish
har bir musulmon uchun farz deb belgilangan (Bukhari, Ilm kitobi).
Bu ilmga intilish musulmonlar orasida fan va texnologiyaga qiziqishni
kuchaytirgan. Islom tarixida ilm-fan din bilan qarama-qarshi emas, balki uyg‘un
holda rivojlangan. Bu holat, ayniqsa, Andalusiya va Abbosiylar davrida yaqqol
ko‘zga tashlanadi.Zamonaviy ilmiy yondashuvlar. Bugungi kunda islom tarixini
o‘rganish faqat diniy manbalar bilan cheklanmay, arxeologiya, sotsiologiya,
tarixshunoslik va madaniyatshunoslik kabi fanlar yordamida ham amalga
oshirilmoqda. Zamonaviy tarixchilarning yondashuvlari islom tarixining yanada
chuqurroq tahliliga imkon beradi. Misol uchun, Patricia Crone, Fred Donner kabi
g‘arbiy tadqiqotchilar Qur’on va ilk islomiy hujjatlar asosida dinning tarixiy
kontekstini qayta ko‘rib chiqishni taklif qilishmoqda (Donner, 2010: 56-bet).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
526
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. Al-A‘zamiy, M. M. Qur’on matnining tarixi: Vahiydan to jamlanishgacha. –
Lester:
UK
Islamic
Academy,
2003.
–
376
bet.
2. Nasr, S. H. Islomda fan va sivilizatsiya. – Kembrij: Harvard universiteti
nashriyoti,
2006.
–
320
bet.
3. Roshdi Roshid. Arab matematikasining taraqqiyoti: Arifmetikadan
algebragacha.
–
Dordrecht:
Springer,
1994.
–
342
bet.
4. Imom Buxoriy. Sahih Buxoriy. Ilm kitobi. – Riyoz: Dorus-salom nashriyoti,
1998.
–
672
bet.
5. Donner, Fred M. Muhammad va mo‘minlar: Islomning dastlabki davrlari. –
Kembrij:
Harvard
universiteti
nashriyoti,
2010.
–
304
bet.
6. Qur’oni karim. Tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: Hilol-Nashr, 2013. – 624 bet.
7. Kroun, Patrisiya; Kuk, Maykl. Hagarizm: Islom dunyosining shakllanishi. –
Kembrij:
Cambridge
University
Press,
1977.
–
304
bet.
8. Xodjson, M. G. S. Islom sarguzashti: Vijdon va tarix uyg‘unligi. 1–3 jild. –
Chikago:
Chikago
universiteti
nashriyoti,
1974.
–
1237
bet.
9. Lapidus, I. M. Islom jamiyatlari tarixi. – 2-nashr. – Kembrij: Cambridge
University
Press,
2002.
–
1000
bet.
10. Gutas, Dimitri. Yunon tafakkuri, arab madaniyati: Bag‘dod va Abbosiylar
davridagi tarjima harakati. – London: Routledge, 1998. – 224 bet.
