https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
512
FAVQULODDA VAZIYATLARDA AHOLI BILAN ALOQA
OʻRNATISHNING INNOVATSION USULLARI.
Favqulodda Vaziyatlar Vazirligi Akademiyasi huzuridagi fuqaro
muhofazasi instituti
Favqulodda vaziyatlarda aholi xavfsizligi yo‘nalishi 1-kurs magistranti
Chorshanbiyev Iskandar Xolsaid oʻgʻli
Annotatsiya: Ushbu maqola favqulodda vaziyatlarda aholi bilan samarali
aloqa oʻrnatishning innovatsion usullarini oʻrganadi. Zamonaviy texnologiyalar,
masalan, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va sunʼiy intellekt asosidagi
tizimlarning imkoniyatlari tahlil qilinadi. Maqolada ushbu usullarning afzalliklari,
cheklovlari va amaliy qoʻllanilishi muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalari va
takliflar favqulodda vaziyatlarni boshqarishda aloqa strategiyalarini yaxshilashga
xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar: favqulodda vaziyat, aloqa, innovatsion texnologiyalar, ijtimoiy
tarmoqlar, sunʼiy intellekt, mobil ilovalar.
Favqulodda vaziyatlar, xoh tabiiy ofatlar, xoh inson omilidan kelib
chiqadigan hodisalar boʻlsin, tezkor va samarali aloqa tizimlarini talab qiladi.
Anʼanaviy aloqa vositalari (radio, televizor) koʻpincha yetarli boʻlmaydi, chunki
ular bir tomonlama maʼlumot tarqatishga asoslanadi. Zamonaviy texnologiyalar,
masalan, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va sunʼiy intellekt asosidagi tizimlar,
ikki tomonlama aloqa imkonini beradi va aholini real vaqt rejimida xabardor
qilishga yordam beradi. Ushbu maqola favqulodda vaziyatlarda aloqa oʻrnatishning
innovatsion usullarini tahlil qilishga bagʻishlanadi.
Favqulodda vaziyatlarda aholi bilan aloqa o‘rnatishning innovatsion usullari
zamonaviy texnologiyalar va ijtimoiy yondashuvlarni birlashtirib, tezkor, ishonchli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
513
va keng qamrovli ma’lumot yetkazishni ta’minlaydi. Quyida ushbu usullarning har
biri batafsil yoritiladi, ularning afzalliklari, cheklovlari va amaliy qo’llanilishi
ko’rsatiladi:
Mobil ilovalar va SMS xabarnomalar
Tavsif: Maxsus mobil ilovalar (masalan, FEMA, AlertSwiss yoki
O’zbekiston FVV tomonidan ishlab chiqilishi mumkin bo’lgan ilovalar) va SMS
orqali ommaviy xabarnomalar yuborish favqulodda vaziyatlarda aholini
ogohlantirishning eng samarali usullaridan biridir. Ushbu ilovalar real vaqt
rejimida push-xabarnomalar yuborishi, xavf-xatarlar haqida ma’lumot berishi va
evakuatsiya yo’nalishlarini ko’rsatishi mumkin. SMS esa internet aloqasi
bo’lmagan hududlarda ham ishlaydi.
Afzalliklari:
- Keng qamrov: Smartfon va oddiy telefon egalari uchun qulay.
- Tezkorlik: Xabarlar bir necha soniya ichida millionlab odamlarga yetadi.
- Moslashuvchanlik: Xabarlar ma’lum bir hudud yoki guruhga yo’naltirilishi
mumkin (geo-targeting).
- Ko’p tillilik: O’zbek, rus, ingliz va boshqa tillarda xabar yuborish imkoni.
Cheklovlari:
- Internet yoki uyali aloqa tarmog’ining uzilishi SMS va ilovalarning ishiga
to’sqinlik qilishi mumkin.
- Aholi ilovani oldindan o‘rnatmagan bo‘lishi mumkin.
- Spam sifatida qabul qilinishi ehtimoli.
Amaliy qo‘llanilishi: O‘zbekistonda zilzila yoki suv toshqini kabi holatlarda
FVV mobil ilovasi orqali aholiga xavf darajasi, evakuatsiya punktlari va xavfsizlik
choraları haqida ma’lumot yuborishi mumkin. Masalan, Yaponiyada “Yurek Alert”
tizimi zilzila haqida sekundlar ichida xabar beradi.
Ijtimoiy tarmoqlar va chat-botlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
514
Tavsif: X, Telegram, WhatsApp, Instagram kabi platformalar orqali rasmiy
kanallar va guruhlar tashkil qilib, aholiga tezkor ma’lumot yetkazish mumkin.
Sun’iy intellektga asoslangan chat-botlar foydalanuvchilarning savollariga
avtomatik javob beradi, masalan, Eng yaqin evakuatsiya punkti qayerda? yoki
Qanday choralar ko’rish kerak? kabi.
Afzalliklari:
- Ommaboplik: Aholining katta qismi ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi.
- Interaktivlik: Foydalanuvchilar savol berib, darhol javob olishi mumkin.
- Multimedia: Video, infografika va xaritalar orqali ma’lumotni yanada
tushunarli qilish.
- Tejamkorlik: Mavjud platformalardan foydalanish yangi tizim yaratishdan
arzon.
Cheklovlari:
- Dezinformatsiya tarqalishi xavfi.
- Internet aloqasiga bog’liqlik.
- Rasmiy kanallarni boshqarish uchun katta resurs talab qilinadi.
Amaliy qo’llanilishi: O’zbekistonda Telegramda FVVning rasmiy kanali
tashkil qilinib, unda favqulodda holatlar haqida tezkor yangiliklar, xavfsizlik
bo’yicha maslahatlar va chat-bot orqali aholiga yo’l-yo’riq ko’rsatilishi mumkin.
Masalan, Turkiyada AFAD Telegram orqali aholiga xabar tarqatadi.
Dronlar va dinamiklar
Tavsif: Dronlar favqulodda vaziyatlarda masofadan ma’lumot yetkazish
uchun ishlatiladi. Ular dinamiklar bilan jihozlanib, og’zaki xabarlar uzatishi yoki
LED ekranlar orqali vizual ma’lumot ko’rsatishi mumkin. Bu usul ayniqsa
infratuzilma (elektr, internet, yo’llar) zararlangan hududlarda samarali.
Afzalliklari:
- Erishish qiyin hududlarga yetib borish imkoni.
- Tezkor joylashtirish: Dronlar bir necha daqiqada ishga tushadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
515
- Moslashuvchanlik: Xabarlar mahalliy tillarda uzatilishi mumkin.
Cheklovlari:
- Batareya muddati cheklangan (odatda 20-40 daqiqa).
- Ob-havo sharoitlariga bog’liqlik (kuchli shamol yoki yomg’ir dronlar ishini
qiyinlashtiradi).
- Yuqori narx: Dronlar va ularni boshqarish qimmat.
Amaliy qo’llanilishi: O’zbekistonning tog’li hududlarida (masalan, Chimgan
yoki Qashqadaryo tog’lari) dronlar orqali qor ko’chkisi yoki yong’in haqida
ogohlantirishlar uzatilishi mumkin. Xitoyda dronlar suv toshqini hududlarida
aholiga xabar yetkazish uchun ishlatilgan.
Geo-targetli push-xabarnomalar
Tavsif: GPS texnologiyasiga asoslangan tizimlar orqali ma’lum bir
hududdagi odamlarga xabar yuborish. Bu xabarlar smartfonlar, planshetlar yoki
boshqa qurilmalar orqali yetkaziladi va faqat belgilangan geografik hududdagi
foydalanuvchilarga ko’rinadi.
Afzalliklari:
- Aniqlik: Faqat xavfli hududdagi odamlarga xabar yuboriladi.
- Tezkorlik: Xabarlar deyarli bir zumda yetib boradi.
- Keng qamrov: Smartfon egalarining aksariyati xabarni oladi.
Cheklovlari:
- Internet yoki uyali aloqa tarmog’iga bog’liqlik.
- Maxfiylik muammolari: Foydalanuvchilar joylashuv ma’lumotlari
yig’ilishidan xavotirlanishi mumkin.
- Qurilmalarda push-xabarnomalar o’chirilgan bo’lishi mumkin.
Amaliy qo’llanilishi: Toshkentda zilzila xavfi paydo bo’lganda, faqat
muayyan tumanlardagi (masalan, Chilanzor yoki Yunusobod) aholiga xabar
yuborilishi mumkin. AQShda Wireless Emergency Alerts (WEA) tizimi shu tarzda
ishlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
516
Radio va sun’iy yo’ldosh aloqasi
Tavsif: Internet yoki uyali aloqa uzilgan hollarda AM/FM radio yoki sun’iy
yo’ldosh orqali ma’lumot tarqatish. Radio keng tarqalgan va ko’p hollarda elektr
tarmog’idan mustaqil ishlaydi. Sun’iy yo’ldosh aloqasi esa global qamrovni
ta’minlaydi.
Afzalliklari:
- Ishonchlilik: Radio va sun’iy yo’ldosh aloqasi ekstremal sharoitlarda ham
ishlaydi.
- Keng qamrov: Qishloq va shahar hududlarida foydalanish mumkin.
- Arzon narx: Radio qabul qiluvchilar keng tarqalgan va arzon.
Cheklovlari:
- Faqat bir yo’nalishli aloqa: Aholi javob qaytara olmaydi.
- Ma’lumot hajmi cheklangan: Murakkab ko’rsatmalar yoki xaritalarni
uzatish qiyin.
- Zamonaviy aholining radio tinglash odati kamaygan.
Amaliy qo’llanilishi: O’zbekistonning chekka hududlarida (masalan,
Qoraqalpog’iston yoki Surxondaryo) radio orqali suv toshqini yoki qurg’oqchilik
haqida ogohlantirishlar tarqatilishi mumkin. Sun’iy yo’ldosh aloqasi esa xalqaro
yordam tashkilotlari bilan muvofiqlashtirishda ishlatiladi.
Amaliy qo’llanilishi: O’zbekistonda FVV blokcheyn asosidagi platforma
orqali rasmiy xabarlarni tarqatib, ijtimoiy tarmoqlardagi soxta xabarlarga qarshi
kurashishi mumkin.
Xulosa
Favqulodda vaziyatlarda aholi bilan aloqa oʻrnatishning innovatsion usullari,
xususan, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va sunʼiy intellekt, anʼanaviy usullarga
nisbatan yuqori samaradorlikni taʼminlaydi. Biroq, ularning toʻliq
imkoniyatlaridan foydalanish uchun quyidagi takliflar beriladi:
Raqamli savodxonlikni oshirish boʻyicha mahalliy dasturlar ishlab chiqish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
517
Sunʼiy intellekt tizimlarini mahalliy tillar va kontekstlarga moslashtirish.
Infratuzilmani
mustahkamlash
uchun
davlat-xususiy
sheriklikni
rivojlantirish.
Favqulodda vaziyatlar uchun maxsus mobil ilovalar ishlab chiqish va ularni
ommalashtirish.
Adabiyotlar.
1.
Velev, D. & Zlateva, P., Use of social media in natural disaster management.
Proc. of Economic Development and Research, 39, pp. 41-45, 2012.
2.
Taylor, M. et al., The role of social media as psychological first aid as a support
to community resilience building. Australian Journal of Emergency
Management, 27.1(20), 2012.
3.
Goldfine, E., Best practices: The use of social media throughout emergency &
disaster relief, American University Washington DC, 2011
4.
Simon, T. et al. Twitter in the cross fire – the use of social media in the
Westgate Mall terror attack in Kenya, 2014. 9.8:e104136.
5.
Huang, C., Chan, E. & Hyder, A.A., Web 2.0 and internet social networking:
A new tool for disaster management? – Lessons from Taiwan. BMC medical
informatics and decision making, 10.1(57), 2010.
6.
Research Institute for Local Government, Online. Available at:
http://www.rilg.or.jp/ htdocs/img/004/pdf/h24/h24_12_01.pdf. Accessed on:
12 Mar. 2017.
7.
Social
media
in
Emergency,
Online.
Available
at:
http://www.risktaisaku.com/articles/ print/210. Accessed on: 17 Mar. 2017.
1.
David, H.S., Keiko, N. & Love, K., Social Media, Information and Political
Activism in Japan’s 3.11 Crisis, The Asia-Pacific Journal Japan Focus,
Online.
Available
at:
http://apjjf.org/2012/10/24/David-H.-
Slater/3762/article.html. Accessed on: 6 Mar. 2017.
2.
CNN iReport, Outstanding usages of Twitter, Online. Available at:
http://ireport.cnn. com/docs/DOC-421155. Accessed on: 20 Mar. 2017.
